Upapattishekhara 26.27
Upapattiśekhara 26.27
- Language
- Sanskrit
Contents
- 26.27.p1 — 6 parts
26.27
tri 107 yuga 135 dahanai105
rathairyuktaistathārkaiḥ ||’ iti
(13) atra saṃśodhakānupadiṣṭaṃ kujaguruśanīnāṃ kālāṃśebhyastadudayakendrāṃśasādhanam—
pūrva karṇasyājñānāttrijyāntyaphalajyayoraikyaṃ tanmānaṃ kalpyam | ‘eta eva śanijīvabhūbhuvāṃ kīrtitāśca gaṇakaiścaloccajāḥ’ ityuktyā rakheruccatvāttadiṣṭagrahāntaraṃ
kakṣāmaṇḍale pāṭhapaṭhitāḥ kālāṃśāḥ | tato'nupātaḥ | yadi trijyākarṇena kālāṃśajyā
bhujo labhyate tadā śīghrakarṇena kimiti phalamudayākhyā śīghrakendrāṃśajyā sthūlā
vyatyāsataḥ karkiṃmṛgādikendre
sphuṭaṃ kharāṃśru parikalpya sādhyā
mandaśrutirdvāk phalavattato yat
phalaṃ ravermandaphalaṃ bhavet tat
yadvā vṛhatyāḥ sphuṭabhānukendrakoṭijyakāyāstribhajīvayāptam
yad yacca ravyantyaphalajyayāptaṃ
tribhajyakāyā anayorviyuktyā
mṛgādikendre kila karkaṭādau
kendre ca yutyā mṛdukendradorjyā
vibhājitā mandaphalaṃ kalādyaṃ
sphuṭārkato lāghavataḥ sakṛt syāt
etena dvitīyo vidhirupapadyate
‘triṃśatkṛtvo 600 yuge bhānāṃ cakraṃ prāk parilambate
tadguṇād bhūdinairbhaktād dyugaṇād yadavāpyate
taddosrighnā daśāptāṃśā vijñeyā ayanābhidhāḥ
tatsaṃskṛtād grahāt kānticchāyācaradalādikam
sphuṭaṃ dṛktulyatāṃ gacchedayane viṣuvadvaye
prāk cakraṃ calitaṃ hīne chāyārkāt karaṇāgate
antarāṃśairathāvṛttya paścāccheṣaistathādhike |’
' tathā mayādicchalato'pi kecit
svāntarmude kiṃcidadūragārthām
ācikṣipuḥ svāṃ kṛtimarthaduṣṭāmācāryavaryānusṛtiṃ dadhānāḥ ||'
23
26.27.p1.1
10 (\prime\prime) iti vedhopalabdhāyāṃ paramakrāntau satryaṃśaguṇāḥ 3 +
1/3 = 10/3 nāgacchanti, kiṃtu guṇā 3 evādhodhaḥ śodhanāt | ebhyaścarakhaṇḍebhya
iṣṭapalabhāyāṃ carānayanārthamanupātaḥ sāntara eva | tathāca grahalāghave—
‘meṣādige sāyanabhāgasūrye
dinārdhajā bhā palabhā bhavet sā
triṣṭhā hṛtā syurdaśabhirbhujaṅgai—
rdigbhiścarārdhāni guṇohṛtā'ntyā
syāt sāyanoṣṇāṃśubhujarkṣasaṃkhya—
carārdhayogo lavabhogyaghātāt
khāgnyāptiyuktastu caraṃ dhanarṇaṃ
tulājaṣaṭke tapane'nyathā'ste ||’
yasminnaṃśe'rkaḥ sthitaḥ sannudeti
prācyāṃ samyak pratyagastaṃ prayāyāt
deśe sarvasminnahorātrasāmyaṃ
spaṣṭaṃ jñeyaṃ vaiṣuvaṃ tatsthalaṃ hi
yato dinaṃ pratyahamedhamānaṃ
sāmyānniśā saṃkṣayameti kiṃ ca
mepānanaṃ tadviparītabhāvāt
tulānanaṃ golavido vadanti
evaṃ yato dakṣiṇato'pi gatvā
nivartate'rkaḥ pratisaumyakāṣṭhām
saumyāyanaṃ nakramakhaṃ tadvacuryāmyāyanaṃ karkamukhaṃ vilomāt
yo dvādaśāṃśo'bhramaṇḍalasya
sa rāśiraṃte'jamukhāt prasiddhāḥ
saptādhikā viṃśatiratra bhāni
dattarkṣato meṣamukhād bhavanti
sṛṣṭyādyakāle prathame babhūva
kṣetraṃ ca meṣākṛti ṛkṣavṛndaiḥ
tato'dya yāvat kathayanti meṣaṃ
yathā gṛhāḥ saṃprati kākavantaḥ
viṣuvatkṣitijasthabhānunā
sphuṭapūrvāparadiksthitiryathā
gaṇakairupacaryate tathā'yanaśūnye bhacayairajādibham
‘grahasya koṭijyakayā vinighnī
trijyāhatā dyujyakayā''ptacāpam
lavādikaṃ tadviyutāśca khāṅkā 90
jñeyā budhairdravipuvāṃśakāste ||’
‘svayogyatatpā nayutasphuṭasya
kheṭasya koṭijyakayā vinighnī
26.27.p1.2
tribhajyakepūdbhavakoṭimaurvyoddhṛtāptacāpāṃśavihīnakhāṅkāḥ ||’ (spaṣṭā. 385 ślo.)
tadā meṣādijīvayā kimiti phalaṃ cāpakaraṇārthaṃ trijyāvṛtte pariṇāmitam=
(jyāpakrāṃ. jyāmeṣā)/tri×tri/jyākrāṃ=(jyāpakrāṃ. jyāmeṣā)/jyākrāṃ
athavā meṣādibhujāṃgopari dhruvasūtraṃ vidheyam, tadā krāntikoṭirarthāt svasvadyujā karṇaḥ, bhujāṃśonā navatirarthāt karṇakoṭirbhujaḥ, ayanavṛtte paramakrāntikoṭirarthāt paramālpadyujyākoṭirityekaṃ cāpajātyam | tathā bhujāṃśāḥ karṇaḥ, viṣuvāṃśāḥkoṭiḥ, iṣṭakrāntyaṃśā bhuja ityaparaṃ cāpajātyam | tato'nupātaḥ-yadi svasva
dyujyayā paramālpadyujyā labhyate tadā meṣādibhujāṃśajyayā kiṃ phalaṃ viṣuvāṃśajyā=
(mejyā. padyu)/svasvadyu
atra vyakṣodayasādhanārthaṃ kṣetram (9)
atra viṣuvāṃśebhyaḥ kṣetrāṃśānayanaṃ siddhāntatattvaviveke‘yā bāhujīvā viṣuvāṃśakānāṃ
svakoṭijātadyuguṇena bhaktā
trijyāguṇā labdhaphalasya cāpaṃ
calagrahāṃśāḥ prathame pade syuḥ
pade dvitīye'tha tadūna khāṣṭendava-180stṛtīye khagajendu 180yuktāḥ
antye tadūnāḥ kharasāngnaya-360ste
kharāmabhaktā gṛhapūrvakaḥ syāt ||’
“atropapatti viṣuvatkrāntivṛttaikyadeśataḥ
krāntivṛtte graho yatra tatra dhruvakadambayoḥ
sūtre ye bhavatastatra dhruvasūtre'ntaraṃ tayoḥ
krāntināḍyākhyayorādyā krānti,ranyā tadantare
krāntiḥ kadambasūtre syāt tayorbhedaḥ padāntare
atha nāmnā vibhedo'sti viṣuvatkrāntivṛttayoḥ
naiva svarūpastena nāḍyākhye viṣuvāṃśataḥ
tīryagghruvākhyasūtrastho bhavṛttāvadhiko'pamaḥ
ādyasaṃjñaḥ, sa evātra bhavṛtte viṣuvāṃśataḥ
tīryak kadambasūtrastho'pamo'nyo nāḍikāvadhiḥ
26.27.p1.3
grahasyāṃśavaśāt tena yo bhavet prathamāpamaḥ
sa eva viṣuvāṃśānāmapamo'nyo bhaved dhruvam
tadvaśāt kṣetrajāṃśā ye viṣuvadvṛttagāśca te
krāntivṛttasthitā vedyā golatattvaṃ vijānatā
parāpamajyayā nighnī trijyāptā viṣuvāṃśajā
jīvā sā tripuvāṃśānāṃ koṭyaṃśadyujayohṛtā
trījyāghnī ca parakrāntijyayā bhaktā punaśca sā
trījyāguṇātha paramāpamatrigṛhajotrayoḥ
guṇahārakayoḥ sāmyānnāśe saṃvihite sati
yathoktamupapannaṃ syād viṣuvāṃśadapadakramāt ||”
cāpajātye golasaṃdhigataḥ koṇaḥ paramakrāntyaṃśāḥ | paramakrāntikojyayā tatsaṃmukhī
anyakrāntijyā labhyate tadā trijyayā kim ? kṣetrāṃśajyā
=tri/kojyākrāṃ·jyāpakrāṃ.jyāvi/tri=tri/jyāpakrāṃ.tri.jyāvi/kojyākrāṃ etaccāpaṃ yathoktā kṣetrāṃśāḥ
idameva prācāṃ vyakṣodayasādhanaṃ golatrikoṇamitimūlabhūtam
atha tattvavivekoktaṃ cāpajātyagaṇitam -'cāpakṣetre yā śrutiḥ kheṭabāhurvāhvorekaścāpamo vaiṣuvākhyaḥ
anaścetthaṃ kalpayitvepsitaṃ yad
golajñāyaistad vicāryaṃ svabuddhyā
atra jñāte cāpabāhuśrutī ye
tajjyākṛtyorantarād yat padaṃ tat
trijya his or trij ? trijrānighnaṃ jñātakoṭijyayā''saṃ
taccāpaṃ syānmānamajñātabāhoḥ
yadvākarṇotthātra yā koṭijīvā
trijyānighnī jñātakoṭijyayā''ptā
taccāpāṃśairūnakhāṅkaiḥ samaṃ syādajñātasya vyaktamānaṃ hi bāhoḥ
noktaṃ sāmye jñātadoḥkarṇayostannyūnatve cājñātabāhorihedam
evaṃ jñātau yauca bāhū tayoryā
jīvaikasyānyasya koṭijyakāghnī
trijyābhaktā'syāstthānyākhyabāhorjyayā yat syād vargayogasya mūlam
taccāpaṃ cājñātakarṇasyamānamatra vyaktaṃ jāyate tadvilomāt
yadvā koṭijyaikabāhostadanyakoṭijyāghnī trijyayāptā phalaṃ yat
26.27.p1.4
taccāpāṃśairūnakhāṅkermitaṃ syādajñātāyāstacchrutermānamatra
gole'tha cāpakarṇādye pārśvayoścāpajātyake
guhyāccaturasraṃ tu dṛśyate yad vidāṃvara !
tasya karṇāgrasaktaikaḥ koṇaḥ sa viṣamābhidhaḥ
samaṃ tu koṇatritayaṃ viṣamābhidhakoṇataḥ
pārśvayoyau bhujau tautu viṣamau samakoṇataḥ !
karṇāgrasaktāt pārśvasthau bhujau tau stassamābhidhau
yatpārśvasamabāhujyākṛtikarṇajyakākṛteḥ
viśodhya mūlaṃ taccāpaṃ niyataṃ cānyapārśvagaḥ
bhavet sa viṣamo bāhurevaṃ yad viṣamo bhujaḥ
jñātastajjyā tribhajyāghnī bhaktānyaviṣamākhyayā
koṭimaurvyātha taccāpamanyapārśvasamo bhujaḥ
sadetthaṃ gaṇitaṃ prājñairjñeyametādṛśasthale || ’
akṣajyakā ca trigṛhadyujīvā
trijyovayā saṃguṇite vibhakte
meṣādirāśyudbhavayā dyumaurvyā
taccāpabhāgāntara jātamaurvyāḥ
meṣādirāśitryakathā hatāyā
lambajyayāptasya dhanuḥ kalā yāḥ
tā eva meṣādyudyāsavaḥ syuḥ
svadeśajātāḥ prathame pade'tra
taccāpabhāgakyaguṇād dvitīye
pade puroktyā dyudayāsavo'nye
yāntyodayajyātra tadudgamāṃśa—
vihīnabhārdhīśakalāmilāḥ syuḥ
‘itthaṃ śiromaṇau prauḍhyā yaduktamudayāntaram
tadvāsanāṃ nirākartumudyato'smi vidāṃvara ! ,” ’
kṣetram (11)
kaga = 1/2 rāśiḥ
gagha = 1/2 rāśiḥ
ghaca = 1 rāśiḥ
tathā kalpyate ka, ga, gha, ca vindubhyaḥ kacha, gaja, ghajha, caṭa dhruvaprotavṛttāni
kṛtāni | atha yadā i a ū kṣitije ka, ga, gha, ca, cinhāni gaccheyustadā cha,
ja, jha, ṭa, cinhānyapi kṣitije gamiṣyantīti spaṣṭam
tathā, aka karṇaḥ a cha koṭiḥ
aga karṇaḥ a ja koṭiḥ
kaga chaja
gagha jajha
ghaca jhaṭa
aṭa = 15 ghaṭyaḥ | aca = 3 rāśayaḥ
26.27.p1.5
yadi aca 1/2 = aka tadāvaśyaṃ acha < 5 ghaṭyaḥ
evaṃ aga = 1 1/2 rāśiḥ tadā < 7 1/2 ghaṭyaḥ
punaryadi aca - aga = gaca
tathā aṭa - aja = jaṭa < 7 1/2 ghaṭyaḥ
asmādidamavagamyate—yad aga khaṇḍaṃ svalpena kālena, gaca khaṇḍaṃ tu dīrgheṇa
kālenodgamiṣyati | etena rāśyudayakālo na sama iti siddhayati | atha yadā
aja < jaṭa
tathā aga = gaca
tadāvaśyaṃ jaga maca
yadi bhujaḥ śūnyaṃ bhavati tadā karṇakoṭayorantaraṃ śūnyaṃ, yadā bhujaḥ paramastadā
karṇakoṭayorantaramapi paramaṃ bhavati | arthāt jaga sthāne yatkarṇakoṭayorantaraṃ tasmāmadhyāt kharāṃśorayanāṃśayuktād
dvighnād bhujajyā bṛhatī vinighnī
parāpamavyastaguṇena dṛgghnyā
dyujīvayāptā grahabhuktinighnī
hṛtā dyurātrāsubhirākalitā
grahe vidheyāḥ svamṛṇaṃ krameṇa
sahastaraśmau yugayukpadasthe
susūkṣmamevaṃ hyudayāntaraṃ syāt
‘ vavāhvayaṃ bālavakaulavākhye
tato bhavet taitilanāmadheyam
garābhidhānaṃ vaṇijaṃ ca viṣṭirityāhurāyāḥ karaṇāni sapta
caturdaśī yā śaśinā vihīnā
tasyā vibhāge śakunirdvitīye
darśāntayostaccaturaṅghri nāgaḥ
kiṃstughnamādye pratipaddale ca ||'
atha sauram
bhabhogo'ṣṭaśatī800liptāḥkhāśviśailā-720stathātitheḥ
grahaliptā bhabhogāptā bhāni bhuktyā dinādikam
ravīnduyogaliptābhyo yogā bhabhogabhājitāḥ
gatā gamyāśca ṣaṣṭighnyo bhuktiyogāptanāḍikāḥ
arkonacandraliptābhyastithayo bhogabhājitāḥ
gatā gamyāśca ṣaṣṭighnyo nāḍyo bhuktyantaroddhṛtāḥ
dhruvāṇi śakunirnāgaṃ tṛtīyaṃ tu catuṣpadam
kiṃstughnaṃ tu caturdaśyāḥ kṛṣṇāyāścāparārdhataḥ
bavādīni tataḥ sapta carākhyakaraṇāni ca
māse'ṣṭakṛtva ekaikaṃ karaṇānāṃ pravartate
26.27.p1.6
tithyardhabhogaṃ sarveṣāṃ karaṇānāṃ prakalpayet
26.27.p2
sūrya. spaṣṭā.
Linked texts (5)
- Sūryasiddhānta — Maya, Sanskrit
- Nāradapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Somasiddhānta — Sanskrit
- Nāradopapurāṇa — Sanskrit
- Ketakīgrahagaṇita — Veṅkaṭeśa Bāpūśāstrin Ketakara, Sanskrit