Pramāṇa · Search · About · API

Upapattishekhara 46.1

Upapattiśekhara 46.1

Language
Sanskrit

46.1.1

kiṃca dhruvabhramākhyayantraṭīkāyām “.....parito dvādaśatārākābhimatsyākāramaṇḍalamupalakṣyate | tasya dhruvamatsyasaṃjñā nirmitā | tanmukhapucche sthūlatārakādvayaṃ dūrāt dṛśyate | tanmadhye yā mukhasthā sā dhruvatārāyāḥ tribhiraṃśairantaritā, yā tu pucchasthā sā dhruvatārāyā navabhiraṃśairantaritā | ubhe parasparaṃ ṣaḍaṃśāntarite staḥ | te dhruvatimimukhapucchādhiṣṭhite tārake vedhavivaramadhye samakālamāgacchataḥ ||” iti
saiṣā dhruvatārāpi kālāntare svasthānaṃ tyajati | tathā ca siddhāntatattvaviveke—
‘evaṃ bhagolake vṛttaṃ kadambādyajjināṃśakaiḥ
dhruvavṛttaṃ tu tajjñeyaṃ bhagolacalanāccalam
athatadvṛttagaṃ yadyadbhavedvaṃ svavṛttibhramāt
dhruvasthānasthitaṃ tattad dhruvabhaṃ svasvakālajam |’
siddhāntadarpaṇe tu saviśeṣamuktam—
‘liptā tithyaṃ 15 śamānaḥ 4 khe yatra rājatyudagdhruvaḥ
na tanmadhyadhruvasthānaṃ sūtrapātārhamiṣyate
kṛtāṣṭa 84 liptāntarito nijakendrād yato dhruvaḥ
meṣādistho bhramatyasmāt pauṣṇabhe (27) gaganāṅgage ||’
evaṃ pāścātyānāṃ mate'pi dhruvacalanaṃ parīkṣitaṃ draṣṭavyam | athātra tārakāṇāṃ
sanniveśaviśeṣeṇa prācīnasaṃjñāntarāṇi tārāvilāsādau vilokyāni | tadetad
vistarabhayānna prapañcitam | yattu katipaye navīnā grahatārakāṇāṃ navanavāṃ saṃjñāṃ vyavaharanti tadetatprācīnasaṃjñāsaṃnipāte bhramotpādakatvād bahuvirodhācca sarvathā śuddhamārgapravṛttairnādaraṇīyamiti
' triskandhavidyākuśalaikamallo
lallo'pi yatrāpratibho babhūva
jāte'pi kiñcidgaṇitādhikāre
pātādhikāre khalu nādhikāraḥ ||' iti
candragolāyanasaṃdhyarthaṃ kṣetram (84)

46.1.2

atha kamalākaroktaḥ sādhanaprakāraḥ'athāyanāṃśakramasaṃskṛtasya
rāhorbhujajyāpamaśiñjinī ca
taddyujyakātha tribhajadyumaurvyā
nighnī bhujajyā vihṛtā dyumaurvyā
labdhasya cāpaṃ viṣuvāṃśakākhyāstathāyanākhyaṃ valanaṃ lavādyam
susaṃskṛtāt rāhuta eva tasya
koṭyaṃśakāścandrapareṣubhāgaiḥ
mṛgādikarkādigatottarāhau
hīnānvitā syātsa paro'tha tajjyā
dyujyāguṇā sā tribhajīvayāptā
taccāpakoṭyaṃśaguṇo haraḥ syāt
trijyāparajye tvapamajyayāghnyau
haroddhṛte taddhanuṣī bhavetām
lavādikau karṇabhujau bhujāṃśatadvaiṣuvāṃśāntarakoṭijīvā
trijyāguṇā bhājya ihātha karṇapareṣumauryornihatistrimauryā
bhaktāptacāpāṃśajakoṭimauryā
bhājyo hataścāpamato'sya koṭeḥ
lavādi yanmeṣabhaṣaṭkarāhnau
sūryasya golāyanayośca sandhī
tenānvitau tau bhavatau sudhāṃśostulādiṣaṭke rahitau tu tau staḥ
pareṣukarṇajyakayorhṛtiryā
jinajyayāptā phalacāpabhāgāḥ
khāṅkacyutāstajjyakayā vinighno
trijyā'thavā bhājyamitiḥ puroktā ||' iti
atra kamalākaroktaṃ kṣetram (85)
aui viṣamatribhujam | nāḍīvṛtta-vimaṇḍalasaṃpāte kadambasūtraṃ nītaṃ,
tadedaṃ krāntivṛttopari lambarūpaṃ syāt | evaṃ ca, a u i viṣamatribhuje ia bhujopari uga lambo jātaḥ | tadā tu—
au = karṇaḥ
uga = ekabhujaḥ
gaa = dvitīyabhujaḥ | idaṃ prathamaṃ cāpajātyam
ui = karṇaḥ
uga = ekabhujaḥ
gai = dvitīyabhujaḥ | idaṃ dvitīyaṃ cāpajātyam
krāntivṛtta-vimaṇḍala saṃpāte dhruvasūtraṃ nītaṃ tadā tu—
cai = dhruvasūtragatā pātakrāntiḥ = ekabhujaḥ
ai = krāntivṛttagatāḥ pātāṃśāḥ = karṇaḥ
aca = nāḍīvṛttagatāḥ pātaviṣuvāṃśāḥ = anyabhujaḥ
idaṃ tṛtīyaṃ cāpajātyam

46.1.3

cai = pātakrāntiḥ = ekabhujaḥ
iu = vimaṇḍalagrataḥ karṇaḥ
uca = nāḍīvṛttagato'nyabhujaḥ | idaṃ caturthaṃ cāpajātyam
acai tṛtīyakṣetre pātadhruvasūtra-krāntivṛttāntaraṃ yaṣṭicāparūpaṃ aica koṇamānīya iuga dvitīyakṣetre krāntivṛtta-vimaṇḍalāntaraṃ paramaśararūpaṃ i u ga koṇaṃ
sādhayitvā tayoḥ saṃlagnakoṇayorvargāntaravaśāccaturthakṣetre vimaṇḍala-pātadhruvasūtrāntararūpaḥ ca i u koṇaḥ syāt
ca i u koṇasya tallagnapātakrāntirūpasya ca i bhujasya jñāne caui
koṇajñānaṃ yathā—
caiu koṇajyā = pa2:
ca i bhujakoṭijyā = dyujyā | tadā golatrikoṇamiteḥ ṣaṣṭhapratijñā
prakāreṇa—
kṣetram (86)
athātra saṃśodhakoktaḥ kriyopasaṃhāraḥ—
‘himāṃśugolāyanasandhiyugmajñānārthamanyairvidhayo ya uktāḥ
te'bhyo'tisūkṣmaṃ sula̱bhaṃ prakāraṃ
vicārya pūrṇaṃ vada vijña tūrṇam ||’
‘pareṣujīvā vyayanāṃśapāta—
koṭijyakāghnī triguṇena bhaktā
phalāt parāpakramamaurvikāghnāt
tribhajyayāptaṃ khalu labhyate yat
tribhayumaurvyāḥ parameṣukoṭijyāghnyāstrimaurvyā yadavāpyate ca
tadantaraikyaṃ vidadhīta nakrakaryādiyāte vyayanāṃśapāte
taccāpakoṭī rajanīśvarasya
tātkālikaḥ spaṣṭaparāpamaḥ syāt
tasya jyayāptā vyayanāṃśapātadorjyā pareṣujyakayā vinighnī
phalaṃ kherādyapadīyadojyāṃ
prakalpya tasyā viṣuvākhyabhāgān
prasādhya caitairvyayanāṃśapāte
meṣādiṣaḍrāśigate vihīnau
tulādiṣaḍrāśigate tu yuktau
sahasra raśmeḥ kila golasandhau
kurvīta tāvoṣadhināyakasya
syātāṃ subuddhyekavicāragamyau
candrasya golasandhau
rāśitritayena saṃyuktau
kramaśastadayanasandhau
jñeyau svalpāntarau sugolavidā || '
atropapattiḥ | adholikhitakṣetre—

46.1.4

saṃpāca tribhuje—
saṃpā=vyayanāṃśapātaḥ
cakoṇaḥ=tātkālikacandraspaṣṭakrāntiḥ
saṃkoṇaḥ=raveḥ paramakrāntyaṃśāḥ
pākoṇaḥ=candraparamaśaraḥ
ca koṇaḥ=candraparamakrāntyūnabhārdhāṃśāḥ
golakṣetramityā navatyaṃśajavṛttatrayotpannatribhujabhujānāṃ pūrvatribhujabhujavṛttakoṭirūpatvāt dve api tribhuje mithaḥ spardhisaṃjñake bhavataḥ | tathaiva dvitīyasya bhujonabhārdhāṃśā ekasya tadabhimukhakoṇamānaṃ jāyate | evaṃ bhujonabhārdhāṃśāṃ hi koṇāstathā
koṇenabhārthāṃśāśca bhujā iti vedyam | itthamihotpanne spardhitribhuje ‘ca’ koṇaminaṃ
dharaṇiṃ tathā paramakrāntiparamaśarakoṇau bhujau prakalpya ‘trijyāguṇāddharaṇikoṭi
guṇāt’ ityādi golatrikoṇamitisiddhāntena vyayanāṃśapātakoṭijyayā ṛṇātmikāyāḥ svarūpam—
(tri.² kojyācaṃpakrāṃ-tri. kojyāpakrāṃ. kojyāpaśa)/(jyāpakrāṃ. jyāpaśa)=-kojyāvyapā |
= tri.² kojyācaṃpakrāṃ-tri. kojyāpakrāṃ. kojyāpaśa= -kojyāvyapā.jyāpakrāṃ.
jyāpaśa.
\therefore kojyācaṃpakrāṃ=(tri. kojyāpakrāṃ-kojyāpaśa-jyāpakrāṃ. kojyāvyapā.jyāpaśa.)/(tri.²)
=(kojyāpakrāṃ. kojyāpaśa)/tri.+(jyāpakrāṃ.kojyāvyapā. jyāpaśa.)/(tri.²)
atra hi mṛgakarkyādikendre vyayanāṃśapāte tatkoṭijjāyā dhanarṇatvātkhaṇḍayoḥ
saṃskāreṇa labdhasya koṭiścandraparāmapaḥ syāt
atha saṃpāca tribhuje ‘caṃ’ candravimbāt krāntivṛttopari lambakaraṇena
‘laṃ’ saṃpātabinduścandragolasandhiḥ | tenātra koṇajyānupātaḥ—ānītakrānti
udghāṭaya vāsanābhāṣyacakṣurālokyatāmayam
pratnanūtanasudhīsūktirupapattīnduśekharaḥ

Linked texts (1)