Pramāṇa · Search · About · API

Upapattishekhara 5

Upapattiśekhara 5

Language
Sanskrit

Contents

5.7

yasminnahni caturṣu pakṣatithivārakṣeṣu pakṣoga (naga)trighnaścā(ghno')tyaistribhiranvitaḥsmṛtilavaḥsyāt sāṣṭiśākasya saḥ
nandannasrinidhiranyayuk sa ca lavo viśvaghnavāro'nyayug
vā tattvaghnabhamanyayuktamathavaiṣāsthyoddhṛtau syānmitiḥ

5.7.p1

śaṅkuyaṣṭidhanuścakraiśchāyāyantrairanekadhā
gurūpadeśād vijñeyaṃ kālajñānamatandritaiḥ ||' (sūrya. go. 20 ślo.)
'dinamitimathābhīṣṭaṃ kālaṃ nataṃ ca samunnataṃ
nirayaṇatanuṃ sāṃśāṃ bhānoścarāpamadigvān
sapadi narabhāgyekṣāmātrādavaiti naro yatastadidamatulaṃ yantraṃ kāśyāṃ jayatyaniśaṃ sphuṭam
yantrāṇyatha tantrāṇyapi
yāni sphuṭalaghukarmasūktihṛdyāni
tānyeva cchātrakṛte
sukṛtamaṇīvanta iva ṛddhisiddhīnām ||' iti
tallekhadarśanācca sāyananirayaṇapadārthayoranyonyasaṃśliṣṭatve'pi nirayaṇagaṇanaiva pūrvaṃ pariṇamati, paścādgolasthitivaiguṇye sāyanagaṇaneti ‘yuktāyanāṃśādapamaḥ prasādhyaḥ–’
ityādinirūpaṇāt spaṣṭam | itthaṃ cāyanāṃśānupalabdhisamaye sāyanagaṇanāyā unmeṣābhāva evābhūt | yatpunaḥ sauratantre prayojanasyāpratipādanasatve'pi dvedhā'yanāṃśaśailīnirūpaṇaṃ dṛśyate tatprakṣiptamiti yathāvasaramupapattīnduśekhare'pi likhitam
so'yaṃ prakṣepò muñjāālakālātpaścāt bhāskarātprāk kenacitkalpakenākārīti saṃbhāvyate | ayanacalanamātraṃ tu‘prapadyete śraviṣṭhādau sūryācandramasāvudak
sārpārdhe dakṣiṇārkastu māghaśrāvaṇayoḥ sadā ||’
iti lagadhādikathanād varāhamihirasamaye'pi suprasiddhamāsīt | āpātata
idamayanacalanameva lakṣayitvā kaścitkalpe vyastānayutatrayasaṃkhyān tadbhagaṇānuktavān
tathā ca paṭhyate‘kṣābhrakhābhrāgnayaḥ kalpe krāntipātaviparyayāḥ
vyastā aṅgaviliptāyā gateḥ pratyagdarśanāt ||’
etadeva ‘triṃśatkṛtva’ iti mūlapāṭhe kāraṇam | yattu ‘triṃśatkṛtya’ iti
vyākaraṇāśuddha ārṣakakṣānikṣiptaḥ pāṭho'bhūt, satu paścādbhāvī | tatra dvitīyāryabhaṭena svasiddhānte‘ayana grahadoḥ krāntijyācāpaṃ kendravaddhanarṇaṃ syāt
ayanalavāstatsaṃskṛtakheṭādāya nacarārdhapalāni ||’

5.7.p2

spaṣṭādhikā0 ślo0 13

5.16

iti paṭhyamānā'yanagatirapyunnetuṃ śakyā | evaṃ cādhastanaiḥ sauratantrīyā
vārṣikīyāyanāṃśagatiścatuṣpañcāśadvikalāḥ, 54 sthāpitā | kiṃ bahunā
taduttarabhavaiḥ kautukibhirvyastā ayutatrayamityatra ‘vinā viṃśatyā, astā guṇitā’ iti paribhāṣāviruddhaṃ vyākhyānaṃ kṛtvaikavākyatāpi pradarśitā | tadetat
‘vṛttaphalaṃ paridhighnam-’ iti lallokteḥ kamalākarīyasamādhānavadapramāṇaṃ parīlakṣaṇīyam | yattu raṅganāthena sūryyasiddhāntasya ṭippaṇe somasiddhāntāvaṣṭambhena 'triṃśatkṛtya' iti pāṭhaḥ samāhitaḥ, so'pi yāvatsomādisiddhāntasyāvikalaṃ pustakaṃ na
labhyate tāvad dvitīyāryyabhaṭoditāyanagatiprāmāṇyadarśanamātrāt kathamiva prekṣāvatāmāśvāsamutpādayet | prathamārthyabhaṭīyetvayanāṃśacarcā nāstītyuktaprāyam
eṣa dvitīyāryyabhaṭo'pyayanāṃśānāṃ caturviṃśatibhāgān yāvad vṛddhiṃ vyalikhat
anyat kimapi noktavān | yato'smāt tribhāgādhikaivāyanāṃśavṛddhiḥ sauratantrīyā
saptaviṃśatyaṃśātmikā pariṇamati | etad vṛddhidvayamapi mallāriṇā 'vedābdhyabdhyūna '444' iti grahalāghavavyākhyāprasaṅge nyastam | kamalākarastu tattvaviveke'yanāṃśānāṃ caturviṃśatibhāgavṛddhiṃ khaṇḍitavān
evaṃ ca sauratantre krāntipātasyānyandolanabhramaṇaṃ kamalākarapariṣkṛtaṃ sphuṭataram | parāśaramūlakadvitīyāryyabhaṭīye tu manāk spaṣṭaṃ ca siddhyati | itastatratatra grantheṣu tattadvākyavyavahārairaśvanyādī revatyantā, kṛttikādirbhararāyantā, mṛgaśīrṣādī rohiṇyantā, ādrīdirmṛgaśiro'ntā ca tattatprasaṅgapatitā gaṇanāpaddhatirunnīyate | tatra prathamā tāvat 'teṣāṃ tu parivartrena pauṣṇānte bhagaṇaḥ smṛtaḥ'
ityādinā suprasiddhaiva | dvitīyā katipayavedabrāhmaṇavākyena laghupāśaryyādiprasiddhaviṃśottarīdaśākrameṇa cāvagamyā | tṛtīyā 'mārgaśīrṣe sahā mārga āgrahāyaṇikaśca saḥ' iti saṃjñāvyavahāreṇākalanīyā | caturthī tu 'daśā viṃśottarī cātra grāhyā nāṣṭottarī matā' iti laghupāśarīyavākyoktaviṃśottarīpratyanīkatayā aṣṭottarīpratipādanena pratipattaṃ suśaketi dūradṛśāṃ purastāt | itthaṃ cātra
kṛttikāvadhidhāvanena sauratantrīyaṃ krāntipātasyānyandolanabhramaṇaṃ sukhenonnīyata ityapyanumātuṃ śakyam | itaśca saṃkramoṣu makarakarkaṭasaṃkramau cirāyāryāṇāṃ viśeṣato
lakṣyabhūtāvabhūtāmityapi tattacchrutismṛtipurāṇetihāsavākyato vyaktameva | ataevāyanavindū āryāvatīyānāṃ prāthamyena prajñāsaṃrambhagocarāvityapi nāsamañjasam | ataevaca kuśāgradhiṣaṇasya muñjālasyāyanavinducalanākalanaprasaṅgādapamacalanamapi prathamaṃ prajñāpathamavātītaradityapi 'parisaratāṃ gaganasadāṃ calanaṃ kiṃcidbhavedapame' iti taduktiḥ pratyakṣameva | tadetadapamacalanaṃ paścādadhastanairlakṣitam
jyautiṣarājanītiniṣṇāttasya mahārājādhirājaśrīyasiṃhadevasya pradhānasāṃvatsareṇa samrāḍupāhvajagannāthavidvanmaṇināpi jayapura-dillī-mathurojjayinīṣu nirmitāyāṃ grahavedhaśālāyāṃ tadviḥmamacalanaṃ krāntihrāsaprasiddhaṃ vedhatolakṣitamiti tarī
yagranthataḥ spaṣṭamiti yathāprasaṅgaṃ draṣṭavyam
atha pūrvāpara-yāmyottaragatisaṃśleṣāvasthāyāmapi viśiṣya yāmyottaragativaśāt krāntihrāso lakṣyaḥ | tathāpūrvāparagativaśādayanāṃśavṛddhirlakṣyā
ubhayatra gativaiṣamyamapīha samavadhātavyam | api ceha saṃbhāvitāsu caturvidhāsvapi
gaṇanāsu madhvādivaidikārtavaliṅgābhyupagamāt kalpādyanugṛhītapaurṇamāsīyogalabhyacaitrīmūlakacaitrādimāsākhyājñāpakāt, aśvanībharaṇīkṛtikāprathamacaraṇaṃ meṣa
iti saṃbhāvitākārānuruddhagaṇitaphalitavyavahāragaṇanāpāramparyadarśanāt, dṛḍhatarapratibandhapratyanīkābhāvācca prathamapakṣa eva prāthamyenāśvāsamutpādayan idānīṃtanānāmapi prāyaḥ sarveṣāṃ vādināmāśrayabhūtaḥ sthāṣṇuriti manyāmahe | itare trayastu
svalpaprayojanā vyutpādyante | tathā hi-prathamaḥ kakṣābhedena vibhajyamānasāyanagaṇa
nāvalambināṃ mandādaro'pi yathāvasaraṃ bhūyo mīmāṃsito draṣṭavyaḥ | dvitīyādipakṣastu
saṃbhāvyamānānāṃ katipayalakṣyaviśrāntānāṃ gaṇanārambhasthānānāṃ pratipadoktārambhikāvasānikabhagaṇanirūpakapāṭhābhāvāt, tathā‘kārttikyādiṣu saṃyoge kṛttikādvitayaṃ dvayam
antyopāntyau pañcamaśca tridhā māsatrayaṃ smṛtam

5.17-2

vaiśākhādiṣu kṛṣṇe ca yogaḥ pañcadaśe tithau
kārttikādīni varṣāṇi gurorastodayāt tathā

5.17-2.p1.1

ityukteḥ prathamapakṣe'pi pariṇāmanatvāt pratyuta tatraiva nirayaṇagaṇanāvedakatvācca ciraṃtanaśrutismṛtipurāṇetihāsapaddhatipraṇayināṃ dūradarśināṃ vivekāvasthānasaha
iti bhṛśamākalanīyam | nirayaṇagaṇanottaraṃ pravartamānā sāyanagaṇanā tu yathāyogaṃ
gaṇitagolasiddhā sarvamānyaiva
ihedaṃ vivecanīyam-yadadyanāṃśānāṃ gatisāmye teṣāṃ vaiṣamyopalabdhau tadārambhavindubheda iti | gativaiṣamye punarārambhavindureko'pi bhavitumarhati tathātātparyāvagamāt | nātra sūryagativad vaiṣamyaṃ saṃgacchate gativailakṣaṇyānādarāt | tarhīhāpi gatisāmyena bhavitavyam | yatpunargatisāmye ārambhavindubheda ucyate sa pariharttavyaḥ
gatisāmyaṃ tu grahaṇe ravīndusāmyavad draṣṭavyam | atha gatiḥ kathamavasīyata iti cet ?
yathā prācīnamaryādayā nirayaṇagatistathaiva gaṇitamapi, ardhajaratīye pramāṇābhāvāt
dṛkpratyayapratītistu nirayaṇe sāyane cobhayatra yathānyāyaṃ nirbādhaiva
sūryādisuktabhogyasādhane vaiguṇyamākalayya vikṣepapātavat krāntipātenāpi

5.17-2.p1.2

bhavitavyamiti muñjālādyaistadgatiṃ nirṇīya tadgaṇanā apyuktāḥ | saiṣā krāntipātāyanāṃśagatiḥ karaṇāgatacchāyāvagatasūryayorantare patantī lakṣitā tata evoddhartumācāryairupakrāntā | lāghavārthaṃ tadabhāvavarṣāṇi lakṣitāni | evaṃ ca muñjālaśatānandabhāskaragaṇeśadaivajñairanyaiścāyanāṃśacarcā pracāritā | kālena kālyamānā saiṣāyanāṃśagatī revatīcitrāvasthāne vikṛtayantyapi raivatacitrapakṣāśritevābhūt | āstām | ayanāṃśajñānemadhyacchāyābhujastena–' (sūrya. tripraśna. ślo. 14–19) iti | tadupavṛṃhaṇaṃ tu'dinārdhadyutestrijyakāghnyāḥ' iti, tathā yaṣṭyā śaṃkutritayaṃ-ityādi'chāyāto'grāto vā bhānuḥ sakrāntipāta eva syāt
pātotaḥ sphuṭabhānuḥ sphuṭabhānūno bhavet pāta: ||'
ityantaṃ ca bhāskarācāryoktam
itthaṃ ca pūrvadarśitenaiva pathā ayanāṃśajñānaṃ suśakam | amumeva panthānaṃ siddhāntadarpaṇakartā candraśekharasāmantaḥ, siddhāntaśiromaṇipariṣkārāviṣkārako bāpudevaśāstro, gaṇitagolapāradṛśvā sudhākaradvivedī cāśrayante | atraiva yuropiyanagaṇitasāmrājyadhuraṃdharaḥ ketakīkartāpi dattahastāvalamba iti prācāmarvācīnāṃ ca dvāviṃśatyaṃśāsanne'yanāṃśe sahānubhūtirastyeva
yastvaṣṭādaśāṃśāsanno'yanāṃśa iti raivataḥ pakṣaḥ sa yāvannakṣatrabimbānāṃ
calanopalambhād aśvinyādidhruvavakāṇāṃ bhinnabhinnamānāvagamāt yogatārakāṇāṃ grahaṇe
matabhedāt 'pauṣṇāśvinyantasthaḥ' iti brahmaguptoktibhaṅgacāpyaṅgulinirdeśaprāyobhiprāyadarśanācca kathamiva svayamanavasthitāvasthānaḥ sthirameṣādibinduṃ niścinuyāt

5.17-2.p1.3

tadveṣakāḥ sūkṣmasūkṣmatarasaraṇiṃ pratipadyamānā apyamūna visaṃvādānupekṣanta ityāścaryam | dvāviṃśatyaṃśāsannāyanāṃśasvīkāre'pi varṣamānāyanagatau idānīṃtanyāvityaparamāścaryam | aho yena nirayaṇagaṇanā pariṇīyate tena prācīnavarṣamānopasaṃhāreṇa
yugādimaryādā kimiti nādriyate | avaśyamādaraṇīyaiva | prācīnaṃ varṣamānamadhikamiti
sārvatrikaḥ kalakalaḥ | tāvataiva yadi tadvarṣamānaṃ nādriyeta tarhi kaliprārambhe sarvajanaprasiddhaḥ śukravāro dvāparāvasāne āryabhaṭādinirṇīto guruvāraḥ pāṇḍavaprasthānikaśca naiva
siddhayatīti gaṇitagolavidāṃ pratyakṣam | tadvarṣādhikyaṃ tu prātyāhikakṣitijasūryodayavedhato'pyupalabhyate | mādhyāhnikavedhāttu tannyūnatvamapi saṃbhavati, carādibhedakā
bhāvāt | krāntihrāsavaśena varṣahrāsastūmayatra tulya iti dik | tithikaraṇanakṣatrayogabhede tu nānupapattiḥ | bāṇavṛddhī rasakṣaya ityasya sāmānyena vidhāne saptavṛddhirdaśakṣaya ityasya punaviśeṣāpekṣayā pravṛttiyogāt | yadatra tattvaviveke kamalākaro
nirbījameva sauramāśrayate tadudayāntarakhaṇḍanavat prauḍhivādamātrameva | atra sūryasiddhāntasya siddhāntaśiromaṇeśca tātparyavyākhyānarūpaḥ siddhāntadarpaṇo'pi draṣṭavyaḥ kimatra
vistareṇa | asminviṣaye śake 1798 kāśyāṃ bhaṭsakhārāmavāpudevaśāstrirānaḍopākhyavālaśāstrisudhākaraprabhṛtīnāṃ saṃmatayo'pi pañcāṅgopapādanapustikāyāṃ mudritā
ityalam

5.17-2.p1.4

dṛggaṇitaikyakṛte yathā prāg bhāratīyairyatitaṃ tadanusvadeśeṣu yavanabhūpatibhistadanu jayapurādimadeśeṣu rājarṣiśrījayasiṃhamahārājaiśca grahakṣavedhaśālābhiḥ prayatitamiti prasiddham | evamidānīṃ yuropeṣu tatratyairbūpatibhistu gaṇitavijñānena saha
tadvalena vā svasvasāmrājyaṃ parāmunnatimānītamiti nidarśanāyate | iha jyotirgaṇitaślokā udāhriyante—
'viddhvā grahānsaṃtatamādyadhīrāstattasthānapaṅktiṃ ca vicārya teṣām
pātoccakendracyutimadhyabhogāñśarāṃstathā madhyagatīravāpuḥ
vedhādyataḥ siddhirabhūtpurā'sya
śāstrasya tacchuddhiparīkṣaṇaṃ ca
vedhādvinā kartumaśakyamasmādvedhakriyā bhūpavaraiḥ surakṣyā
sadvedhaśālāṃ nijarājadhānyāṃ
nabhaścarāṇāmavalokanārtham
saṃsthāpya tasyāṃ ca niyojanīyā
jyotirvido vedhavidhipravīṇāḥ
yantrairamūlyairniśi vā divā vā
vilokya yāmyottaralaṅghanāni
nabhaḥsadāṃ dṛggaṇitaikyabhedān
paṭe likhitvā nidadhīta nityam
agre yadā dṛggaṇitāntaraṃ syācchanaiḥ śanaiścopacitaṃ tadā vai
tatkāraṇāni kramaśo vicārya
granthānpaṭiṣṭhāḥ pariśodhayeyuḥ ||’ iti
ihāyamitivṛttakramaḥ—
‘prāg devāsurasūribhirbahuvidhaṃ prāduṣkṛtaṃ jyotiṣaṃ
yattad grīkamuhammadauyakṛtibhiḥ svasvasthaleṣūddhṛtam
bhūyaḥ prodyadudārabuddhivibhavairyūropavaijñānikaiḥ
saubhāgyena sahaiva sāmpratamidaṃ nītaṃ parāmunnatim ||’ iti
1 | yanneti padyaṃ ravyudayabhedakathanādatyantamupayuktam
2 | kṛtīti jiṣṇusuta-varāhamihirayoḥ svasvāvaṣaye pūrvato vaiśiṣṭyānnātiśayoktiḥ
4 | kṛteti bhūtārthoktiḥ | yadyapi tattvaviveko viśeṣārthaṃ pravṛttaḥ, athāpi tatra tatra

5.17-2.p1.5

vyarthakhaṇḍanāya yatamānatvāt lekhasya apāṭavatvāt sāmānyārthānāmapi saṃghācca bhūyāñjātaḥ | iha yāvanto viśeṣāsta upapattīnduśekhare'nupayuktā api
saṃgṛhītā eva| saṃgraheṣu strottayā lāghave'pi śraddhālūnāṃ saṃtoṣāya yathālikhitā
evoddhṛtāḥ, na tāvatparāvartitāḥ| atredapi vicāraṇīyam-yat saṃprati kṣetramiti-golakṣetramityoḥ, trikoṇamiti-golatrikoṇamityośca pracārād vastutastattvaviveko'nupayukto jātaḥ
6| truṭyādīti śṛṅgagrāhikayā siddhāntalakṣaṇaṃ samyak
9-11| vedāstāvaditiślokairjyotiṣasyāṅgatvamupayogitvaṃ ca samyakśrī
13-14| sṛṣṭeti dvābhyāṃ grahacāranirūpaṇe viśvasṛṭ kāraṇa-brahmā, kamalodbhavaḥ
kāryabrahmā, ubhayorupacārād ekatvākhyānaṃ prakṛtopayuktaṃ pūrvato viśiṣṭam| evaṃ ca brāhma-vāsiṣṭhamatayorjanyajanakabhāvo'tīvaśobhanaḥ| iha
saure gauravam| ārye tu 'udayāstamayanimittaṃ nityaṃ pravaheṇa vāyunā kṣiptaḥ'
ityāryabhaṭīyamatānupakārakatvādupekṣaṇīyam
apica, sauraṃ mākṣāt sūryakartṛkatvābhāve'pi 'sūryo mayāyāha yat-, ityevaṃjātīyakena nānālekhenārṣameva| eṣaiva gatirmanusmṛti-bhagavadgītādiparaśśatānāṃ
granthānām| anyathā dustarkadṛṣṭyā ārṣapauruṣabhidaiva lupyeta| nahi kāṇaḥ khañjovā daivadattirdevadattasaṃbandhaśūnyaḥ syāditi kaścit prekṣāvān manyate| atra sudhāvarṣiṇyā
bhūmikāyāṃ sarvaṃ mithoviruddhamutprekṣitaṃ ca draṣṭavyam
15| api matāntare laṅkānagaryāṃ bhānūdayādeva yad dinādipravṛttirucyate sā sakalaśrautasmārtavyāvahārikakāryakalāpānukūlatvādatisundarī| yattu kvāpi

5.17-2.p1.6

kālavyaktikalanāsu vyatyayo labhyate tat kramaviparyayāt paścādbhāvāt kāraṇāntarādvā jajña iti| 'yo brahmāṇaṃ vidadhāti pūrvam-, evamādi sākṣādvedavākyena, 'tene brahma hṛdā ya ādikavaye' evaṃ smṛtyā ca 'veda eva ravitantram (tattvavi. spaṣṭa. 322 ślo.) ityādyabhiniveśo na nyāyyaḥ| nahi
saurameva mānyaṃ, na brāhmamiti| ārṣadṛṣṭyātu bāhyaṃ jyāyaḥ| pauruṣe ārṣaṃ
prāthamyamarhatīti dik
19-32| raveścakrabhoga ityādau dvādaśa pradhayaścakramekaṃ trīṇi nabhyāni ka u tacciketa| tasmintsākaṃ triśatā na śaṅkavo'rpitāḥ ṣaṣṭirna calācalāsaḥ

5.17-2.p2

iti ṛk| 'ekaṃ vā etad devānāmaharyat saṃvatsaraḥ-, iti taittirīyaṃ iti kālamānādhyāyaḥ

5.17-2.p3

iti bhagaṇādhyāyaḥ

5.17-2.p4

iti grahānayanādhyāyaḥ

Linked texts (1)