Pramāṇa · Search · About · API

Upapattishekhara 5.16

Upapattiśekhara 5.16

Language
Sanskrit

5.16

iti paṭhyamānā'yanagatirapyunnetuṃ śakyā | evaṃ cādhastanaiḥ sauratantrīyā
vārṣikīyāyanāṃśagatiścatuṣpañcāśadvikalāḥ, 54 sthāpitā | kiṃ bahunā
taduttarabhavaiḥ kautukibhirvyastā ayutatrayamityatra ‘vinā viṃśatyā, astā guṇitā’ iti paribhāṣāviruddhaṃ vyākhyānaṃ kṛtvaikavākyatāpi pradarśitā | tadetat
‘vṛttaphalaṃ paridhighnam-’ iti lallokteḥ kamalākarīyasamādhānavadapramāṇaṃ parīlakṣaṇīyam | yattu raṅganāthena sūryyasiddhāntasya ṭippaṇe somasiddhāntāvaṣṭambhena 'triṃśatkṛtya' iti pāṭhaḥ samāhitaḥ, so'pi yāvatsomādisiddhāntasyāvikalaṃ pustakaṃ na
labhyate tāvad dvitīyāryyabhaṭoditāyanagatiprāmāṇyadarśanamātrāt kathamiva prekṣāvatāmāśvāsamutpādayet | prathamārthyabhaṭīyetvayanāṃśacarcā nāstītyuktaprāyam
eṣa dvitīyāryyabhaṭo'pyayanāṃśānāṃ caturviṃśatibhāgān yāvad vṛddhiṃ vyalikhat
anyat kimapi noktavān | yato'smāt tribhāgādhikaivāyanāṃśavṛddhiḥ sauratantrīyā
saptaviṃśatyaṃśātmikā pariṇamati | etad vṛddhidvayamapi mallāriṇā 'vedābdhyabdhyūna '444' iti grahalāghavavyākhyāprasaṅge nyastam | kamalākarastu tattvaviveke'yanāṃśānāṃ caturviṃśatibhāgavṛddhiṃ khaṇḍitavān
evaṃ ca sauratantre krāntipātasyānyandolanabhramaṇaṃ kamalākarapariṣkṛtaṃ sphuṭataram | parāśaramūlakadvitīyāryyabhaṭīye tu manāk spaṣṭaṃ ca siddhyati | itastatratatra grantheṣu tattadvākyavyavahārairaśvanyādī revatyantā, kṛttikādirbhararāyantā, mṛgaśīrṣādī rohiṇyantā, ādrīdirmṛgaśiro'ntā ca tattatprasaṅgapatitā gaṇanāpaddhatirunnīyate | tatra prathamā tāvat 'teṣāṃ tu parivartrena pauṣṇānte bhagaṇaḥ smṛtaḥ'
ityādinā suprasiddhaiva | dvitīyā katipayavedabrāhmaṇavākyena laghupāśaryyādiprasiddhaviṃśottarīdaśākrameṇa cāvagamyā | tṛtīyā 'mārgaśīrṣe sahā mārga āgrahāyaṇikaśca saḥ' iti saṃjñāvyavahāreṇākalanīyā | caturthī tu 'daśā viṃśottarī cātra grāhyā nāṣṭottarī matā' iti laghupāśarīyavākyoktaviṃśottarīpratyanīkatayā aṣṭottarīpratipādanena pratipattaṃ suśaketi dūradṛśāṃ purastāt | itthaṃ cātra
kṛttikāvadhidhāvanena sauratantrīyaṃ krāntipātasyānyandolanabhramaṇaṃ sukhenonnīyata ityapyanumātuṃ śakyam | itaśca saṃkramoṣu makarakarkaṭasaṃkramau cirāyāryāṇāṃ viśeṣato
lakṣyabhūtāvabhūtāmityapi tattacchrutismṛtipurāṇetihāsavākyato vyaktameva | ataevāyanavindū āryāvatīyānāṃ prāthamyena prajñāsaṃrambhagocarāvityapi nāsamañjasam | ataevaca kuśāgradhiṣaṇasya muñjālasyāyanavinducalanākalanaprasaṅgādapamacalanamapi prathamaṃ prajñāpathamavātītaradityapi 'parisaratāṃ gaganasadāṃ calanaṃ kiṃcidbhavedapame' iti taduktiḥ pratyakṣameva | tadetadapamacalanaṃ paścādadhastanairlakṣitam
jyautiṣarājanītiniṣṇāttasya mahārājādhirājaśrīyasiṃhadevasya pradhānasāṃvatsareṇa samrāḍupāhvajagannāthavidvanmaṇināpi jayapura-dillī-mathurojjayinīṣu nirmitāyāṃ grahavedhaśālāyāṃ tadviḥmamacalanaṃ krāntihrāsaprasiddhaṃ vedhatolakṣitamiti tarī
yagranthataḥ spaṣṭamiti yathāprasaṅgaṃ draṣṭavyam
atha pūrvāpara-yāmyottaragatisaṃśleṣāvasthāyāmapi viśiṣya yāmyottaragativaśāt krāntihrāso lakṣyaḥ | tathāpūrvāparagativaśādayanāṃśavṛddhirlakṣyā
ubhayatra gativaiṣamyamapīha samavadhātavyam | api ceha saṃbhāvitāsu caturvidhāsvapi
gaṇanāsu madhvādivaidikārtavaliṅgābhyupagamāt kalpādyanugṛhītapaurṇamāsīyogalabhyacaitrīmūlakacaitrādimāsākhyājñāpakāt, aśvanībharaṇīkṛtikāprathamacaraṇaṃ meṣa
iti saṃbhāvitākārānuruddhagaṇitaphalitavyavahāragaṇanāpāramparyadarśanāt, dṛḍhatarapratibandhapratyanīkābhāvācca prathamapakṣa eva prāthamyenāśvāsamutpādayan idānīṃtanānāmapi prāyaḥ sarveṣāṃ vādināmāśrayabhūtaḥ sthāṣṇuriti manyāmahe | itare trayastu
svalpaprayojanā vyutpādyante | tathā hi-prathamaḥ kakṣābhedena vibhajyamānasāyanagaṇa
nāvalambināṃ mandādaro'pi yathāvasaraṃ bhūyo mīmāṃsito draṣṭavyaḥ | dvitīyādipakṣastu
saṃbhāvyamānānāṃ katipayalakṣyaviśrāntānāṃ gaṇanārambhasthānānāṃ pratipadoktārambhikāvasānikabhagaṇanirūpakapāṭhābhāvāt, tathā‘kārttikyādiṣu saṃyoge kṛttikādvitayaṃ dvayam
antyopāntyau pañcamaśca tridhā māsatrayaṃ smṛtam