Hetubindutika 3.2
Edition by Sukhlalji Sanghavi and Jinavijaya (1949) 3.2
- Language
- Sanskrit
3.2.1
tathāpi mandamatayaḥ santi matto ['pi kecana | yānuddiśya] mayāpy eṣa hetubindur vibhajyate || 4 ||[ādivākyasya prayojanaprakaṭanam | ] parokṣe -- ty ādinā prakaraṇārambhe prayojanam āha | tac caśrotṛjanapravṛtty artham itikecit | tad ukta[m -- sarvasyaiva hiśā]strasya karmaṇo vā'pi kasyacit | yāvat prayojanaṃnoktaṃtāvat tat kena gṛhyatām || [ŚlSū 1.12.] iti | tad ayuktam| yato 'sya prakaraṇasyedaṃ prayojanam iti [pradarśane prayo]janaviśeṣaṃ prati upāyatāṃ prakaraṇasya niścityānupāye {p. 2.1} pravṛttyasambhavāt prekṣāvatāṃ tadarthitayāpra[karaṇaśravaṇādau pravṛttiḥ] syād iti tadabhidhānasyārthavattāvarṇyate | na caitadyuktam | yataḥ prekṣāvatāṃ pravṛttiḥ prayojanārthināṃ tadupāyetadbhāvaniścayāt| yathā kṛṣīva[lādīnāṃ sasyā]dy upāye bījādāva'bījādivivekenā'vadhṛtabījādibhāvānām | anyathā hy aniścitopāyānām upeyārthanāṃ pravṛttau prekṣāvattaiva hīyeta | upeye tu [bhāvini pramā]ṇavyāpārāsambhavād aniścaye 'pi vivecitopāyāḥ pratibandhavaikalyayor asambhave `yogyam etad vivakṣitaṃ kāryaṃ niṣpādayitum' iti saṃ[bhāvanayā pravṛttau] prekṣāvat tāto na hīyeran | niścayaś ca pramāṇād eva | na ca prayojanavākyasya prāmāṇyam asti, śabdānāṃ bahirarthe pratibandhābhāvāt | vivakṣāyāṃ [tasya prāmāṇye 'pi yathā]vastupravṛttiniyamābhāvāt na tataḥ prakaraṇasya prayojanavise(śe)ṣaṃ prati upāyatāniścayaḥ samasti | na hi ye yathā yam arthaṃ vivakṣanti te tathaiva tam anu[tiṣṭhanti vi]saṃvādanābhiprāyāṇām anyathā'bhidhāyānyathāpravṛttidarśanāl loke sarvatrānāśvāsāt |
3.2.2
prayojanaviśeṣopanyāsāt prakaraṇasya tadupāyatā[viṣayaḥ saṃśayaḥ ja]nyate tatastadbhāvanirdhāraṇāyakṛṣīvalāder iva bījād avadhṛtaye pravṛttir yukteti cet; na, prayojanaviśeṣopāyatāsaṃśayasya tadabhidhā[nāt prāg api] bhāvāt | tatsādhakabādhakapramāṇābhāve tasyanyāyaprāptatvāt | anumānādivyutpattyarthānāṃ ca prakaraṇānāṃ darśanāt kim asyānumā[navyutpādanaṃ pra]yojanam anyad vā, na vā kiñcid apīty evaṃ rūpaś ca saṃśayaḥ prāk pravarttamānaḥ kena nivāryeta | api ca kim idaṃ niṣprayojanam, uta prayojana[vat, asmad abhima]tena vā prayojanena tadvad iti jijñāsoḥ pravṛttisambhave vyartha eva prayojanavākyopanyāsaḥ | tasmād `yat prayojanarahitaṃ vākyam, tadartho vā, na tat prekṣāvatā''rabhyate kartuṃ pratipādayituṃ vā | tadyathā {p. 3.1} daśadāḍimādivākyaṃ kākadanta[parīkṣā ca | niṣprayojanaṃ cedaṃ] prakaraṇaṃ tadartho vā' iti vyāpakānupalabdhyā pratyavatiṣṭhamānasya tadasiddhatodbhāvanārtham ādau prayojanavākyopanyāsaḥ |[prakaraṇatadabhidheyayoḥ prayojanacintā |] tatra
3.2.3
tadvyutpādanārtham iti vākyena svayam asya prakaraṇasya prayojanam āha | yathāsvam abhidheyapratītir hi vākyasya prayojanam | tac cehāsti padānām avāntaravākyānāṃ ca parasparasaṃsargāt samāsārthapratīteḥ | tathā hi -- anumānamatra prakaraṇe vyutpādyata iti tad abhidheyam | tasyaiva tacchabdena sambandhāt | yady api parokṣārthapratipattau gu[ṇībhūtam anu]mānaṃ tathāpi vaktur abhiprāyānuvidhāyitayā śabdavṛtteḥ tacchabdena parāmṛśyate | anyathā pradhānasaṃsparso(śo)pi kathaṃ syāt? | śabdānāṃ sva[bhāvataḥ] sambhaddhā(ndhā)yogāt | pakṣadharma ityādinā cānumānasyaiva vyutpādanāt | tasya vyutpatti[r aviparītasvarū]papratītir asya prakaraṇasya prayojanam, tasmādhyatvāt | ata eva cānumānavyutpattiviṣayaṃ prakaraṇa[vyāpāraṃ darṣa]yituṃ ṇicā nirdiśati -- tadvyutpādanārtham iti | tataś ca prakaraṇaprayojanayoḥ sādhyasādhanalakṣaṇaḥsambandho 'py ukto bhavati | yady api śabdavṛttenā[numānavyutpattivi]ṣayasyaprakaraṇavyāpārasya prādhānyaṃ tathāpi vastuvṛttena vyutpatter eva pradhānatā tasyās tatsādhyatvāt| itarasyaca tadupāyatvenāpradhānatvāt | tasmād anumānavyutpattir eva prayojanatayā pratīyate na prakaraṇavyāpāra iti |
3.2.4
parokṣārthaprati[patteḥ anumānāśraya]tvāt ity anena tu prakaraṇārthasyānumānalakṣaṇasya prayojanam āha | na hi vākyasya svārthapratītilakṣaṇaṃ phalamastīty etā[v ataiva prekṣāvān prava]rttate 'pi tu tadabhidheyārthasya puruṣārthopayogitve sati | tac cehāsti yataḥ parokṣārthasya yā pratipattiḥ -- niścayaḥ -- tasyā anumā[naṃ -- trirūpaliṅgam] kāraṇe kāryopacārāt | ananyopāyasādhyatāṃ darśayituṃ {p. 4.1} paramatanirāsārtham āśrayaḥ -- kāraṇam, anumānam āśrayo yasyeti sāmānyena vigṛhya | [tadanu ca] kasyānumānāśrayatvād iti viśeṣāpekṣāyām -- yady api parokṣārthapratipattiśabdasambhandhe strītvaṃ gamyate tathāpi tatpadasaṃskāravelāyāṃ buddhyasaṃnihitatvāt bahiraṅgam iti na strīpratyayanimittaṃ yathābhūtam iyaṃ brāhmaṇī, āvapanam iyam uṣṭriketi |
Linked texts (2)
- གཏན་ཚིགས་ཐིགས་པའི་འགྲེལ་པ — Classical Tibetan
- Nyāyamañjarī — Jayanta Bhaṭṭa, Sanskrit