Gaudabrahmanandi 4
Gauḍabrahmānandī 4
- Language
- Sanskrit
Contents
4.p1
viṣayatvalakṣaṇaṃ vaktavyam | asaṃkīrṇokārajñānamātreṇāsaṃkīrṇavyavahāropapattivarṇanaṃ tu mamāpi samam | iyāṃstu viśeṣaḥ | tava sa ākāraḥ sallakṣaṇaḥ, mama paraṃ sanmiti nirucyamāno'pi sa yena mānena tava prātibhāsiko mama tena tāttvikaḥ | astu vā durnirūpatvaṃ lakṣaṇena,,nahyetāvatā tāttvikatvam; anyathākīdṛk tatpratyagiti cet tādṛgīdṛgiti dvayam | yatra na prasaratyetatpratyagittvavadhārayet || iti durnirūpatvena bhavatā pratipāditasya brahmaṇo'tāttvikattāyāḥ "yatkaṭhinaṃ sā pṛthivī"ti śrautalakṣaṇalakṣitāyāḥ pṛthivyā eva tāttvikattāyāḥ, brahmaṇaḥ ānandatvajñānatvasatyatvānāṃ khaṇḍanoktarītyā durvacanatvena brahmaṇo'nānandādyātmakatāyāśca āpatteriti sarvamanavadyam-iti nirūpayanti
4.p2.1
dīnāmatīndriyatvena teṣāmanumityādinopasthitiṃ vinā jñāne saṃbandhānubhavājñāne viṣayasaṃbandhaḥ sākṣādityaṅgīkāre'pi jñānādhīna saṃbandhāntarasyecchāyāma nanubhavāt jñānadvāraka saṃbandhenaiva tatropapattyā'tiriktasaṃbandhakalpane mānābhāvāditi mumukṣāyā mokṣasaṃbandho'pi vyākhyātaḥ | janakajñāne janakatāvacchedakaviṣayatvasyaivecchāyāṃ saṃbandhatvādīśvarecchāyāthā'janyāyāḥ anaṅgīkārācca na pūrvoktadoṣaprasaṅgaḥ | jñānecchayoriva sukhādāvapi saviṣayatvapratītistu vastusvābhāvyenaiva pariharaṇīyā | anyathā sphaṭikamaṇāviva loṣṭhe'pi lauhityapratiphalanāpatteḥ | etena - icchāyā iva jñānasyāpi viprakṛṣṭenāpi saṃbandhaḥ parokṣavṛtteriva viṣayeṇeti śaṅkā'pi - parihṛtā; parokṣasthale vṛttinirgamanābhāvenāgatyā tathā'ṅgīkārāt | evaṃ ca jñāne jñeyasyā'dhyāsika eva saṃbandha iti siddham | tucchasyājñeyatvena pañcamaprakārāvidyānivṛtteḥ bhāvādvaitasya cānabhyupagamaparāhatatvena atītāderapi svākāravṛttyavacchinnādhiṣṭhāna caitanye'dhyāsenaca nāyāmṛtīyāpattīnāṃ nāvakāśaḥ; rajatādīnāmapi svākāravṛttyavacchinnacaitanyābhinnaidamavacchinnacaitanyamevādhiṣṭhānamityadhiṣṭhānatādātmyenaivāropyapratīterna jñānaṃ rajataṃ ityākāraprasaṅgaśceti mantavyam | strottaravṛttyavacchinnacaitanyasya svādhiṣṭhānasvasādhakacaitanyasyābhinnatvena "ghaṭo'yamityasāvuktirābhāsasya prasādataḥ |
4.p2.2
vijñāto ghaṭa ityuktirbrahmānubhavato bhavedi"ti sureśvarācāryavacanavirodho'pi parihṛtaprāya eveti ghaṭānadhiṣṭhāna caitanyenaiva ghaṭaprakāśavacanaṃ nirālambanameveti dṛgdṛśya saṃbandhasyādhyāsikatvāt tādṛśa saṃbandhānyathānupapattyā satyatvaṃ dṛśyatve na syādityanukūlatarkeṇa vā prapañcamithyātvaṃ siddhameveti mantavyam | yadyapi anukūlatarkanirūpaṇamevātra prakṛtamityarthāpattipramāṇaṃ nātra nirūpaṇīyam; tathāpi arthāpattirnānukūlatarko veti vikalpenobhayasyāpi dūṣaṇāttaduktikhaṇḍanārthamubhayamapyatra samarthitamiti mantavyam; tathāhi - śuktirūpyasaṃbandhimithyātvasyedamaṃśe'dhyakṣasthala rūpasaṃbandhopapādakatvavatprakṛte'pi dṛśyamithyātvasya dṛśyasaṃbandhopapādakatvena prathamasāmagryāḥ rūpyasya śuktiriti pratītyabhāve'pi rūpyasya śuktiradhiṣṭhānaṃ iti pratītisattvenādhyakṣasthalasyāpi saṃbandhaviśeṣalasiddhyā dṛksaṃbandhasāmānyasyākṣepakasya prasaktaviśeṣanaṣedhe 'dhyakṣasthalarūpaviśeṣe paryavasānena cādhyakṣasthalasyāpyāpyasiddhyābhāvena caturthasāmagryāḥ, adhyakṣādivirodhasya prāgeva parihṛtatvena śrutibodhitatvena prapañcasatyatvāsaṃbhavena mithyātvaṃ vinā anupapadyamānatvena tṛtīyasāmagryāḥ, ākṣepyasya mithyātvasya pratyakṣavirodhābhāvena dvitīyasāmagryāśca sattvena nārthāpattipramāṇāyātrāpravṛttiḥ | yaditvākṣepakasyādhyakṣasthalasya saṃbhāvanāyāmapi na pramitatvamucyate, tarhi pratibimbena bimbākṣepadarśanānnākṣepakasya pramitatvaṃ sādhanamiti mantavyam | etena - anukūlatarkaparatayāpyuktagranthayojana saṃbhava iti - sūcitam;
4.p2.3
satyatve dṛśyatvānupapatteruktatvāt | dṛśyatvābhāvasaṃpādakaṃ ca sattvaṃ anirvācyatvābhāvo vā trikālābādhyatvarūpaṃ vobhayathāpi na doṣaḥ | tucche dṛgviṣayatvarūpadṛśyatvasyābhāvāt tucchākāralasya vṛttigatatve'pi tucche vṛttisaṃbandhābhāvopapatteśca | etena - śābdavṛttiviṣayasyāvidyāviṣayasya ca brahmaṇa uktavṛttyaviṣayoriva viśvasyāpi dṛgviṣayasya dṛśya kalpitattvopapattiriti - parāstam; vṛttyaviṣayorbrahmaṇo'nadhyāse'pi tayoreva brahmaṇyadhyāsena saṃbandhopapattivadatropapattyasaṃbhavāt | ataeva-aprāmāṇikasya saṃbandhasya lakṣaṇānapekṣeṇena lakṣaṇanirvacanādyanyathā'nupapattyaiva saṃbandhaprāmāṇikatvasiddhiriti śaṅkā'pi - parādṛtā; tattvāvedakaprāmāṇyābhāve'pi vyāvahārikaprāmāṇyāṅgīkāreṇānupapattyabhāvāt | tālikaprāmāṇyasyaivātrāsmābhirapi nirākaraṇāt | yathā hi kalpitāvidyāyāḥ sākṣātkārasya ca brahmaṇyadhyā sika eva saṃbandhaḥ, evaṃ kalpitasya prapañcasyāpi dṛśi ādhyāsika eva saṃbandha iti nirūpaṇaṃ hi viṣayānirvācyatva eva sidhyatīti viṣayatvanirvacanakhaṇḍanamapi prakṛtopayuktameva | viṣayatvāniruktāvapi viṣayādhyāseneva viṣayilopapattyā nityadṛśyasyānadhyāsena satyatvopapattāvapi viṣayasya tatrāprasaṅgāt | evaṃ ca cidātmano'nadhyāse'pi tatra viṣayatvasya samarthanāt "yādṛśaṃ viṣayalat" iti vacanaṃ - parāstam; nahi anirvacanīyatvamātreṇātālikatvam, kiṃtu sattvenānirvacanīyatveneti sadrūpeṇa nirvacanīyasya brahmaṇo nātālikatvāpattiḥ | etādṛśaṃ tu nirvacanīyatvaṃ prapañcasya na saṃbhavati;
4.p2.4
bādhaka sadbhāditi kaṭhinasparśavattvāditi kaṭhinasparśavattvādinā nirvacanīyasyāpi pṛthivyāderna tālikatvasiddhiriti sarvamanavadyam - iti varṇayanti
4.p3
(3) taraṅgiṇīkārāstusarvavyāpinaścaitanyasyāvidyāvṛtasya vṛttyā''varaṇe nivṛtte'nāvṛtena caitanyena satyānāmeva ghaṭādīnāṃ bhānasaṃbhavenādhyāsikasaṃbandhakalpanaṃ vyarthameva; āvaśyakaindriyajanyavṛttipratibimbitacaitanyenaiva sphuṭataravyavahārasyāpyupapatteḥ | nacādhiṣṭhāna caitanyamevādhiṣṭheyasya prakāśakaṃ bhavati; aindriyikavṛttyā śuddhacaitanyarūprādhiṣṭhānāvaraṇāvaraṇāṃnnivṛtteḥ; ekāvaraṇanivṛttāvapyāvaraṇāntarasattvena ghaṭādyadhiṣṭhāna caitanyābhivyaktyasaṃbhavāt | śuddhacaitanyasya doṣājanyatvena jñānarūpatadviṣayāṇāṃ ghaṭādīnāmapi satyatvāpattyā śuddhādhiṣṭhānatāyā eva bhaṅgāpatteḥ; doṣājanyavṛttyavacchinnacaitanyasyaiva pramātve'pi ghaṭādyākāravṛtteḥ saṃbhāvitendriyadoṣājanyatvāt akhaṇḍākāravṛttyādīnāmapi bhramatvāpattyā'vidyāyā jñānasāmānyadoṣatvena tadrūpadoṣajanyatvāccoktadoṣaparihārācca | na hi prāmāṇikasya saṃbandhasyātālikatvasaṃbhavaḥ | sādhitaṃ ca talamanumānatrayeṇa nyāyāmṛtakāraiḥ | tatra prathamānumāne tālikasaṃbandhabādhe evādhyāsika saṃbandhasaṃbhāvanāsaṃbhavena bādhaparyantaṃ tadasaṃbhavenādhyāsika saṃbandhamādāyārthāntarasya dvitīyānuatha pratikarmavyavasthopapattiḥ
4.p4
nanu-viśvasyādhyāsikatve prātibhāsikasthala iva viṣayendriyasannikarṣādhīnāyāḥ pratikarmavyavasthāyāḥ anupapattiriti-cenna; vṛtteḥ pūrvameva ghaṭādīnāṃ caitanye'dhyāsena prātibhāsikasthalāpekṣayā vailakṣaṇyāt | tathāhi-antaḥkaraṇaṃ cakṣurvattejovayavi | taccendriyadvāreṇa tatsaṃyuktaṃ viṣayaṃ vyāpya tadākāraṃ bhavati | yathā nadyādyudakaṃ praṇālyā niḥsṛtya kedārādyākāraṃ bhavati, saiva vṛttirityucyate | tatra jīvacaitanyamavidyopādhikaṃ sat sarvagataṃ antaḥkaraṇopādhikaṃ sat paricchinnamiti matadvayam
4.p5
tatrādye viṣayaprakāśakaṃ jīvacaitanyaṃ | dvitīye brahmacaitanyam | ādye pakṣe'pi jīvacaitanyamavidyānāvṛtaṃ āvṛtaṃ ca | tatrādye vṛttirjīvacaitanyasya viṣayoparāgārthā | dvitīyetvāvaraṇābhibhavārthā | paricchinnatvapakṣe tu jīvacaitanyasya viṣayaprakāśakatadadhiṣṭhānacaitanyābhedābhivyaktyarthā | anāvṛtatvapakṣe hyanāvṛtaṃ sarvagatamapi jīvacaitanyaṃ tattadākāravṛttyaivoparajyate, na tu viṣayaiḥ; asaṅgatatvāt, yathā gotvaṃ sarvagatamapi sāsnādimadvyaktyā'bhivyajyate, na tu kesarādimadvyaktyā; yathāvā pradīpaprabhā ākāśagandharasādi vyāpinyapi tānna prakāśayantī rūpasaṃsargitayā rūpameva prakāśayati tadvat; kevalābhyadāhyasyāpi
4.p6
ayaḥpiṇḍādisamārūḍhāgnidāhyatvavacca kevalacaitanyāprakāśasyāpi ghaṭādestattadākāravṛttyupārūḍhacaitanyaprakāśayatvaṃ yuktam| evañcānādṛtatvapakṣe tattadākāravṛttidvārā caitanyasya tattaduparāge tattadarthaprakāśaḥ| āvṛttatvapakṣe tattadākāravṛttyā tattadviṣayāvacchinnacaitanyāvaraṇābhibhavena tattadarthaprakāśaḥ| antaḥkaraṇāvacchinnacaitanyarūpatve jīvasyāvacchedakāntaḥkaraṇatattadviṣayākāravṛttyā tattadviṣayāvacchinnacaitanyābhivyaktau tattatprakāśaḥ| yadyapi prakāśakamadhiṣṭhānacaitanyaṃ sarvagataṃ jīvacaitanyaṃcāntaḥkaraṇāvacchinnam; tathāpi caitanyābhedenābhivyaktatvāt vyavasthopapattiḥ| nanu-iyaṃ pratikarmavyavasthānopapadyate, tathāhi-svasannikṛṣṭendriyajanyasvajñānāt pūrvaṃ ghaṭādeḥ sattve pratītimātraśarīratvavyāsakālpanikatvāyaugaḥ| naca kālpanikatvaviśeṣaḥ prātibhāsikatvādiraiva tadyāptaḥ; gauravāt, naca pratītimātraśarīratvābhāve'pi jñānanivartyatvādinaiva kalpitatvaṃ bhaviṣyati; pratītimātraśarīratvābhāvena jñānanivartyatvābhāvasyāpyāpādyatvāt, pratīterviśvasatyatvena vā mithyātve'pi svapnādivadindriyasannikarṣanirapekṣatayāvopapatteḥ, vyāvahārikatvasyāpi bhrāntidairghyamātreṇopapatteśceti-cet, maivam; pratītimātraśarīratvasya kalpitatvaṃ na vyāpyam; dṛgdṛśyasaṃbandhānupapattyādisahakṛtoktānumānāt prapañce kalpitatve siddhe pratyabhijñābalācca sthāyitve tatraiva vyabhicārāt| naca-śuktirūpyādipratyabhijñāsāmyaṃ prakṛtapratyabhijñāyā iti-vācyam; pratītyaviśeṣe'pi vaṇigvīthīsthaśuktirūpyayoḥ parīkṣitatvāparīkṣitatvābhyāṃ sthāyitvāsthāyitvarūpaviśeṣasaṃbhavāt| tathāpivā parokṣavṛtterivāparokṣavṛtterapi prakāśatvamastu, kiṃ taduparoktacaitanyeneti cenna; parokṣasthale'pi parokṣavṛttyuparaktacaitanyasyaiva prakāśakatvāt| atha tatrāpyaparokṣaikarasacaitanyoparāge viṣayāparokṣyaprasaṅgaḥ na; viṣayacaitanyābhivyaktāveva viṣayasyāparokṣyam| naca parokṣasthale tadasti; viṣayendriyasannikarṣābhāvena viṣayaparyantaṃ vṛtteragamanāt, antareva tatra dhīsamullāsāt| aparokṣasthale tu pramātṛcaitanyābhedābhivyaktādhiṣṭhānacaitanyoparāgo viṣaye'sti; tatra viṣayasya karmakārakatvāt| naca vṛttigataviśeṣādāparokṣyam; tatra hi viśeṣo viṣayakṛtaścedomiti brūmaḥ| jātikṛtastu viśeṣo na saṃbhavati; so'yamiti pratyabhijñāyāṃ parokṣatvāparokṣatvayoḥ saṃkaraprasaṃgāt, avyāpyavṛttitvāt, pramātvādina saṃkaraprasaṃgācca| kiṃca vṛtterjaḍatvādeva na prakāśakatvam| naca-vṛttāvantaḥkaraṇāvṛttyāpi svaprakāśatvaṃ jñānatvavaditi-vācyam; svaprakāśātmasaṃbandhenaiva tasyāḥ prakāśatvopapattau tatsvaprakāśatve mānābhāvāt| kiṃca ghaṭaṃ jānāmītyanubhūyamānamakarmakavṛttyanyā saṃvit ghaṭaprakāśarūpā ghaṭaḥ prakāśata ityākārakānubhavāsiddhaiva| nacakaroti yatate calati gacchatītyādāvekārthatve'pi sakarmakākarmakasvabhāvatvadarśanāt atrāpyekārthatve'pi tathā syāditi-vācyam; tatrāpyekārthatvābhāvāt| anukūlayatno hi kṛñdhātvarthaḥ, yatyarthastu yatnamātram, evaṃ gamyartha uttarasaṃyogaphalakaḥ spandaḥ, calatyarthastu spandamātram; tathācaikārthakatve kutrāpi na sakarmakatvākarmakatvavyavasthā| naca-tvanmate pariṇaterakarmakatvāt pariṇativiśeṣabhūtāyā
4.p7
rūpeṇa sarvago'pi tṛṇādyayaḥpiṇḍādyabhivyakta eva dahati, na tvatādṛśaḥ; tathā ghaṭāditattadviṣayasaṃśliṣṭavṛttyabhivyakta eva sākṣī ghaṭādikaṃ bhāsayatītyarthaḥ| tathāca kevalaviṣayasyāsvacchatvānmanasaḥ pratibimbayogyatvasya klṛptatvācca klṛptavṛttirūpeṇa pariṇatamanasyeva pratibimbaḥ svīkriyata iti bhāvaḥ| caitanyābhedeneti| viṣayādhiṣṭhānabrahmaṇo mano'navacchedaprayuktasya jīvabhedasyābhāvenetyarthaḥ | gauravāditi | kalpitatvaṃ mithyātvam| prātītikatvaṃ tu yadā yadā svayaṃ tiṣṭhati, tadā tadā'nāvṛtaṃ yat tattvam| tathāca prātītikatve mithyātvāt na gauravam; pratyuta mithyātvameva svānyūnasattākābhāvapratiyogitvādivaṭitatvāt prātītikatvādguru | tasmāt gauravoktiḥ parasya bhrāntyeti bodhyam| nanvindriyasannikarṣaṃ vinā pratyakṣavṛttyasaṃbhavāt prapañco na bhāyāt, tatrāha - pratīteriti | bhānasyetyarthaḥ | tathāca tāvatā prapañcaḥ satyo'stu, indriyajamanovṛttiṃ vināpi svapnavat pratyakṣo vāstviti bhāvaḥ | parīkṣitatveti | mānāntarasaṃvādāvisaṃvādetyarthaḥ| vyāvahārikasyoktaparīkṣitatvena sthāyitvasiddhiḥ, prātītikasya tu na mānāntareṇa saṃvāḍo 'nātra rūpya'mityādimānena visaṃvādaśceti bhāvaḥ | viṣayakṛtaṃ anāvṛtacittādātmyaviśiṣṭaviṣayakatvam | sakarmakavṛttīti | sakarmakajñānetyarthaḥ | ghaṭaprakāśarūpā ghaṭakartṛkasphuraṇarūpā | tathāca ekasyāṃ kriyāyāmekasya kartṛtvakarmatvayorvirodhādekasyāḥ kriyāyāḥ sakarmakatvākarmakatvayorvirodhādanāvṛtacidrūpasphuraṇakriyā ghaṭakartṛkā, pūrvoktajānātyartharūpakriyā ghaṭakarmiketi bhāvaḥ | anukūlayatna iti | kālasaṃbandhaprayojakayatna ityarthaḥ | uktametat nyāyakusumāñjalyādau- 'tathāhi vṛtteḥ kathaṃ sakarmakatvamiti-vācyam; ekasya hi sakarmakatvākarmakatve ekarūpeṇa viruddhe na tu rūpāntareṇāpi; mānābhāvāt, yathā sthiterakarmikāyā api agamanatvena rūpeṇa sakarmakatvam; tathā pariṇatitvena rūpeṇākarmikāyā api vṛtteḥ jñānatvena sakarmakatvaṃ bhaviṣyatītyadoṣaḥ| nanu tarhyatītaḥ prakāśate iti dhīrna syāt, na; iṣṭāpatteḥ, tatrāpi vṛttipratibimbitacaitanyasatvena prakāśata ityādi prayogasaṃbhavācca | nanu yathā jñānavirodhibuttāvanubhavatvaṃ nāsti, kiṃtu anyatra; tathā dveṣavirodhibutteranyatrecchātvamityapi syāditi-cenna; bādhaka sattvāsattvābhyāṃ viśeṣāt, atreva tatra sakarma-
4.p8
kākarmakavilakṣaṇakriyānubhavācca | yathāca vṛttyatiriktabhānasiddhistathā svayaṃ jyotiṣṭvaprastāve vistareṇa vakṣyāmaḥ | nanu-astu caitanyasya viṣayaprakāśakatvaṃ, tathāpyantaḥkaraṇasya dehānnirgatiḥ na kalpyā; parokṣavailakṣaṇyāya viṣayasyābhivyaktāparokṣaciduparāga eva vaktavyaḥ, ciduparāgādau cāparokṣavṛttestadākāratvameva tantram; tasya ca tatsaṃśleṣaṃ vināpi parokṣavṛtteriva tatsannikṛṣṭakaraṇajanyatvenaivopapattiḥ, natu prabhāyā iva vṛttestadāvaraṇanivartakatvādau tatsaṃśleṣastantram; netrātrirgacchadbhūvādyākāravṛttyaiva svasaṃśliṣṭanetrasthakajjalādeścaivenetramadhyavartinaḥ paramāṇvādeścāparokṣatvāpātāditicet, na; viṣayeṣvabhivyaktaciduparāge na tadākāratvamātraṃ tantram; parokṣasthale'pi prasaṅgāt, kiṃtu tatsaṃśleṣaḥ; prabhāyā viṣayasannikṛṣṭatejastvenāvaraṇābhibhāvakatvadarśanāt taijasasya manaso'pyajñānarūpāvaraṇābhibhāvāya tatsaṃśleṣa āvaśyakaḥ, dhruvādidehamadhyavartiparamāṇvādāvatiprasaṅgastu tadākāratvaprayojakasāmagrīvirahādeva pariharaṇīyaḥ; anyathendriyasannikarṣādervidyamānatvāt paramāṇvādyākāratāyā durnivāratvāpatteḥ | tasmāt prabhāviśeṣānvayavyatirekābhyāṃ yat klṛptaṃ sannikṛṣṭatejastvenāvaraṇābhibhāvakatvaṃ, tasya tadākāratvarūpaviśeṣāpekṣāyāmapi na tyāgaḥ | nahi pṛthivītvagandhatvādinā kāryakāraṇabhāve āvaśyake anityaguṇatvadravyatvādinā tattayāgaḥ | ataeva-tadditarahetusākalye sati ghaṭacakṣuḥsannikarṣasyaiva ghaṭānubhavajanakatvam, natu ghaṭamanaḥsannikarṣasya, tadvilambena tadvilambābhāvāditi-nirastam; āvaraṇabhaṅge sannikṛṣṭatejaḥkāraṇatāvadhāraṇena tasyāpyāvaśyakatvāt | naca-spārśanapratyakṣe cakṣurādivanniyatagolakadvārābhāvenāntaḥkaraṇanirgatyayogādāvaraṇābhibhāvānupapattiriti-vācyam; sarvatra tattadindriyādhiṣṭhānasyaiva dvāratvasaṃbhavāt | naca-antaḥkaraṇavṛttitvāviśeṣādicchādveṣādirūpavṛttayo'pi dehānnirgatya viṣayasaṃsṛṣṭā bhavantīti kathaṃ na svīkriyata iti-vācyam; āvaraṇābhibhāvakatejastvasya tatpramāpakasya jñānavat
4.p9.1
diti śeṣaḥ | abhyupetyāha-tathāpīti | kriyānubhavāditi | 'sukhamicchatī'tyādereva prayogasya dṛṣṭyā sakarmakatvamevecchādikriyāyāḥ | uktaṃhi vaiyākaraṇaiḥ- 'viṣayatāprayojakakāma evecchatyāderartha' iti | yadyapīcchāyā viṣayatvamicchotpattikole'pyasti; tathāpīcchāyāḥ svajanakasāmagryupahitarūpeṇa svaviṣayatāprayojakatvamakṣatam | athavā viṣayatvamatrāsaṃśayāpādakājñānāviṣayatvarūpam; tatprayojakatvaṃ hi pramāṇavṛttyupahita iva kāmadveṣādivṛttyupahite'pi caitanye svīkṛta eve, nahi kāmādivṛttimati pramāṇavṛttiśūnye'pi sukhādāvuktājñānamanubhūyate; ataeva sukhādau vidyamāne vṛttyasvīkārapakṣe sukhāderevoktājñānavirodhitvāt sukhāvacchinnacito'pyuktājñānāviṣayatvaprayojakaviśiṣṭacidrūpajñānatvamityuktam | tatsaṃśleṣastantramiti | saṃśleṣaḥ saṃśleṣamātram | mātraityanena viṣayatvarahitasaṃśleṣalābhaḥ | tena kajjalādau vṛttyaviṣaye'pyāpattiryujyate | nanu kajjalādau saṃyogādirūpasya saṃśleṣasya sattve mānābhāvaḥ, tatrāha-paramāṇvāderiti | tatra mahattvābhāvādipratyakṣākṣurodhena saṃśleṣa āvaśyakaḥ | ādipadādbhūpākāravṛtte rasādau saṃśleṣādāpattiḥ | nanu viṣayatvasaṃśleṣobhayasaṃbandhena vṛtternivartakatve gauravāt vṛttāvaparokṣatvajātiṃ svīkṛtya tadrūpeṇa viṣayatvamātrasaṃbandhena tasyā ajñānanivartakatvaṃ svīkriyatām; aparokṣārthaviṣayakaśābdādidhīsāmagryā api tādṛśaviśiṣṭavṛttiniyāmakatvasaṃbhavāttatrāpi tannivartakatvam, tatrāha-tasmāditi | sannikṛṣṭatejastvena sannikarṣasaṃbandhena tejastvena | na tyāga iti |
4.p9.2
'yadviśeṣayoḥ kāryakāraṇabhāvo bādhakaṃ vinā tatsāmānyayorapi sa' iti nyāyādajñānatamo'nyataranāśaṃ prati saṃyogena saṃyuktasamavāyādinā ca saṃbandhena tejastvena hetutvam | na caivaṃ-viśeṣataḥ kāryakāraṇabhāvo vyartha iti-vācyam; ālokasaṃyoge sati manaścakṣurādibhiḥ saha ghaṭādeḥ saṃyogecāsati ghaṭādau śābdādivṛttyā āvaraṇanivṛttyāpatteścakṣurādisaṃyoge sati ālokasaṃyogecāsati manovṛttyā āvaraṇanivṛttyāpatterviṣayatvasaṃśleṣobhayasaṃbandhena manovṛtterabhānāpādakājñānanāśe hetutvaṃ, saṃyogādyanyatamasaṃbandhena prabhāyāstamonāśe hetutvamityetyasyāvaśyakatvāt | avacchedakatvasaṃbandha evoktobhayasaṃbandhasthānīyo lāghavāditi tūktam | evaṃcāparokṣatvajātestadviśiṣṭotpattau śābdādisāmagryā niyāmakatvasya cākalpanārlāghavam | sannikṛṣṭatejaḥkāraṇatveti | sannikarṣasaṃbandhena manovṛttikāraṇatvetyarthaḥ | tatrāvaraṇabhaṅge kāraṇatvaṃ tatkāryapravṛttyādikāraṇatvaṃ bodhyam | vṛtterhi nājñānanāśe hetutvam, kiṃtvāvaraṇavirodhitvamātram | ālokasyāpi tamodhvaṃsarūpatvānnākṣuṣādimanovṛttyādirūpakārye hetutvam, natu tamonāśe iti bodhyam | tasya manaḥsannikarṣasya | cakṣurāderiva manaso'pi sannikarṣaścākṣuṣādikārye hetuḥ; vinigamakābhāvāt | yadi hi mano na sthūlaṃ tārkikādimatavat syāt, tadā tasya jīvanakāle dehāt bahiragamanānna ghaṭādisannikarṣasaṃbhavaḥ | tatrābhāvāt | nanu-ghaṭaprakāśakaṃ caitanyamupadeśasāhasryanusāreṇa ghaṭākāradhīsthā cidbhā; parāgarthaprameyeṣvityādivāttikoktarītyā dhīpratibimbitacaitanyābhedābhivyaktaviṣayādhiṣṭhānacaitanyaṃ vā, nādyaḥ;
4.p9.3
ādhyāsikasaṃbandhasyātantratāpātāt | na dvitīyaḥ; āvaśyakena viṣayasaṃśliṣṭavṛttipratibimbitacaitanyenaiva tadajñānanivṛttivat tatprakāśasyāpyupapattau kiṃ viṣayādhiṣṭhānacaitanyābhivyaktikalpaneneti cenna; prakāśakaṃ tāvat adhiṣṭhānacaitanyam | taccādhyāsena viṣayaiḥ saha sākṣātsaṃbaddhaṃ, prakāśasya ca svayaṃ bhāsamānasya svasaṃbaddhasarvabhāsakatvamapi klṛptameva; etadanabhyupagame kalpanāntaragauravāpatteḥ | taccānabhivyaktaṃ nirvikalpakarūpamācchāditadīpavanna prakāśakamiti tadabhivyaktirapekṣitā | tacca parokṣasthale vṛttyavacchedenaivābhivyajyate | aparokṣasthale tu vṛttisaṃparkādāvaraṇājñānābhibhave viṣayo'bhivyajyate; vṛtterviṣayaparyantatvāt | naca parokṣasthale'pyevaṃ prasaṅgaḥ; dvārābhāvenāntaḥkaraṇanirgamabhāvāt | nanu-vṛttestadākāratvaṃ na tāvattadviṣayatvam; tvayaiva nirāsāt | nāpi tasmin caitanyoparāgayogyatāpādakatvaṃ, tadajñānābhibhāvakatvaṃ vā; ubhayorapi tadākāratvaprayojyatvena tattvāyogāt | nāpi ghaṭādivat pṛthubudhnodarādyākāratvam; sākāravādāpātāt, saṃsthānahīnajātiguṇādivṛtternirākāratvaprasaṅgācca, ghaṭapaṭāviti samūhālambane viruddhanānākāratvāpatteśceti cenna; astītyāditadviṣayakavyavahārapratibandhakājñānanivartanayogyatvasya, tatsannikṛṣṭakaraṇajanyatvasya vā tadākāratvarūpatvāt | tadubhayaṃ ca svakāraṇādhīnasvabhāvaviśeṣāt | na cātmāśrayaḥ; nivṛttijananasvarūpayogyatayā phalopadhānasya
4.p10
sādhyatvena svānapekṣaṇāt | nanu-dṛśi viṣayādhyāsasvīkarturjīvacaitanyaṃ vā viṣayadṛk, brahmacaitanyaṃ vā | nādyaḥ; jīve avacchinnacitsvarūpe kalpite adhyāsāyogān | naca-viṣayadṛk jīvacaitanyameva, adhyāsastu brahmacaitanya iti-vācyam; dṛśyayorevādhyāsikasaṃbandhāpatteḥ, adhyastādhiṣṭhānayorubhayorapi dṛgbhinnatvāt | ata eva na dvitīyo'pi; brahmaṇo'pi kalpitatvena tatrādhyāsāyogān | nacaśuddhacaitanyamekameva; tadevādhiṣṭhānam, tatrāvacchedakamavidyādikaṃ nādhiṣṭhānakoṭau praviśati; tadeva ca jīvaśabdena brahmaśabdena ca vyapadiśyate | upādhiviśeṣāt, tathāca jīvacaitanyasya dṛktve'pi dṛśyābhyāso nānupapanna iti-vācyam; śuddhacaitanyasya āsaṃsāramāvṛtatvena jagadāndhyaprasaṅgāditi-cenna; mūlāvidyānivṛttyabhāvena sarvata āvaraṇābhibhavābhāve'pi ghaṭādyavacchedenāvaraṇābhibhavāt āndhyavirahopapatteḥ | nanu-tarhīdānīmapi brahmasphuraṇe caramavṛttivaiyarthyam; adhikabhāge'pi tasya sphuraṇāt, nahyakhaṇḍārthavedāntajanyāyāṃ vṛttau bhāvo abhāvo vā viśeṣaṇamupalakṣaṇaṃ vā prakāraḥ prakāśata iticenna; upādhiviṣayakabrahmasphuraṇasya caramavṛttiprayuktatvena tasyāḥ sāphalyat, prakārāsphuraṇaṃ tu tasyāḥ bhūṣaṇameva; idānīntanasphuraṇasya saprakārakatvenopādhiviṣayatvāt, 'ekadhaivānudraṣṭavya'mityādiśrutibalāt svasamānaviṣayajñānādevacājñānanivṛtterakhaṇḍacinmātrajñānasyaiva mokṣahetutvāvadhāraṇāt | naca-antaḥkaraṇāvacchinnacaitanyasya jīvatve suṣuptidaśāyāṃ tadabhāvena kṛtahānyādyāpattiritivācyam; tadāpyasya kāraṇātmanā'vasthānāt, sthūlasūkṣmasādhāraṇasyāntaḥkaraṇasyopādhitvāt | 'tadapīteḥ saṃsāravyapadeśā'dityasmin sūtrecāyamarthaḥ spaṣṭataraḥ| naca-vṛttyuparaktatvaṃ caitanyasya na tatpratibimbitatvam; darpaṇe mukhasyevānudbhūtarūpe'ntaḥkaraṇe śabdānyapratibimbenopādhitāyā acākṣuṣacaitanyasya pratibimbitāyāścāyogāditi-vācyam; udbhūtarūpavattvaṃ na pratibimbitopādhitāprayojakam ; asvacche'pi loṣṭādau pratibimbāpatteḥ, kiṃtu svacchatvam, tacca prakāśasvabhāvatvena manasastatpariṇāmabhūtāyā vṛtteścāstyeva; triguṇātmakasyāpyajñānasya svacchasattvātmakatāyā api sattvena tatrāpi pratibimbitopādhitāyāḥ sattvāt | nāpi cākṣuṣatvaṃ pratibimbitatvaprayojakam ; acākṣuṣasyāpyākāśādeḥ pratibimbitatvadarśanāt | nanu-cākṣuṣavṛttyupārūḍhacitaḥ kathaṃ rūpamātraprakāśakatvam ? naca prabhāvanni-
4.p11
yamaḥ, vaiṣamyāt, tathāhi-prabhāyāṃ tamovirodhitvaṃ rūpaṃ pratīva gandhādīn pratyapi samam; nahi sā gandhadeśasthaṃ tamo na nivartayati, naca-ajñānanirodhitvalakṣaṇaṃ prakāśakatvaṃ rūpaṃ pratyeva, natu rasādīnpratīti -vācyam; ajñānanivartakatvasya vṛttimitre'naṅgīkārāt, prabhāyā rūpagrāhakacakṣuḥsahakāritvavat gandhādigrāhiprāṇādisahakāritvābhāve'pi cito grāhakāntarasahakāritvena tattatsahakārivilambena vilambasya vaktuṃ śakyatvāt| tathāca citaḥ sarvagatatvena sarvasaṃbandhādrūpādivat gurutvāderapyāśrayadvārā sākṣādvā saṃbandhitvāt prakāśāpattiḥ; vṛttyuparaktacitsaṃbandhasyaiva prakāśakatvāt, 'asaṅgo hyayaṃ puruṣa' iti śrutistu tatkṛtalepābhāvaparā, natu saṃbandhaniṣedhikā; 'sa yattatra yatkiṃcitpaśyatyananvāgatastena bhavatī'ti pūrvavākyāt, 'yathākāśasthito nityaṃ vāyuḥ sarvatrago mahā' nityādismṛteśceti-cenna; prabhāyā rūparasādideśagatatamonāśakatvaṃ tatsaṃbandhādyujyate, caitanyasya tu svabhāvato'saṃbaddhatvāt tadākāravṛttyā tadekasaṃbandhasyopādanāt kathamanyavābhāsakatvaprasaṅgaḥ ? svabhāvato hyasaṅgatve 'asaṅgo hyayaṃ puruṣa' iti śrutiḥ pramāṇam| nacaiṣā lepābhāvaparā; akartṛtvapratipādanāya saṃbandhābhāvaparatvāt | yathācaitattathā vyaktamākare| evaṃ smṛtirapyetacchrutyanurodhena neyā| ataḥ sarvaiḥ saha saṃbandhābhāvāt na sarvāvabhāsaḥ, kiṃtu yadākārā vṛttistasyaiva | ata eve'daṃ rajata' miti bhrame idamākāravṛttyavacchinnacaitanyena rajatābhānānupapatteḥ rajatākārāpyavidyāvṛttirabhyupeyate; svataścidvimbāgrāhake caitanyasya tadākāratvāyogāt, svataścidvimbagrāhake tvantaḥkaraṇavṛttyādau na vṛttyapekṣeti nānavasthā | naca-āśrayasaṃbandhāviśeṣe'pi rūpākārā vṛttirna gandhādyākāreti kuta iti - vācyam; yathā tava cākṣuṣajñāne āśrayasaṃbandhāviśeṣe'pi na gandho viṣayaḥ, tathā'smākamapi cakṣurdvārakavṛttau na gandhādyākāratvam, indriyaviṣayasaṃbandhānāṃ svabhāvasya niyāmakasya samānatvāt| nanu-ādhyāsikasaṃbandho vṛtteḥ pūrvamapyastyeva, anyastūparāgo na dṛśyatve tantramiti kiṃ tadarthayā vṛttyeti-cenna; jīvacaitanyasyādhiṣṭhānacaitanyasya vā'bhedābhivyaktyarthatvāhatteḥ | anyathā mayedaṃ viditamiti saṃbandhāvabhāso na syāt| nanu-jīva-
4.p12
caitanyasyāsaṅgatve brahmacaitanyaṃ sutarāmasaṅgama; tathāca māyopādhikaviṣayoparāgatvat svataḥ sārvaśyaṃ na syāt, naca—brahma sarvopādānatvādupādhiṃ vinaiva svasvarūpavatsvābhinnaṃ jagadavabhāsayatīti—vācyam; upādānatvaṃ na tāvadviśiṣṭaniṣṭhaṃ pariṇāmitvam; ādhyāsikasaṃbandhasyātantratāpatteḥ, anādyavidyādikaṃ prati tadabhāvācca, nāpi śuddhaniṣṭhamadhiṣṭhānatvam; śuddhasya sarvajñatvasarvaśaktitvāderabhāvāditi—cenna; brahmaṇo'saṃgatve'pi sarveṣāṃ tatrādhyāsena māyopādhiṃ vinaiva tasya sarvaprakāśakatayā sārvaśyopapatteḥ | naca—śuddhaniṣṭhamadhiṣṭhānatvaṃ nopādānatvam sārvajñyābhāvādityuktamiti—vācyam; avidyākalpitānāṃ sarvajñatvādīnāṃ śuddhe sattvāt | anyathā teṣāṃ taṭasthalakṣaṇatvamapi na syāt | nanu—āvaraṇābhibhavārthatvapakṣo na yuktaḥ; vivartādhiṣṭhānasya cinmātrasyājñānādisākṣittvena sadā prakāśanāt, anyasyājñānakalpitasyāvaraṇasyābhāvāditi—cenna; ajñānādisākṣitvena svaprakāśe'pyaśanāyādyatītattvādinā prakāśābhāvādāvaraṇasyāvaśyakatvāt | nanu—ajñānasya nayanapaṭalavat puṃgatatve caitrasyājñānanāśe'pi maitrasya tadanāśāt aprakāśo yuktaḥ, viṣayagatatve tu caitrārjitayā vṛttyā ajñāne dīpena tamasīva nāśite maitrasyāpi prakāśaḥ syāditi—cenna; caitrāvaraṇaśakterevājñānagatāyāścaitrārjitavṛttyā nāśitatvena sa paśyati, na maitraḥ; tatpratiyogikāvaraṇaśakteranāśāt, āvaraṇaśaktīnāṃ draṣṭṛviṣayabhedābhyāṃ bhinnatvāt, tamastu, na tathetyekānītapradīpenāpyanyānaprati prakāśo yujyate | etena—ekājñānapakṣe śuktijñānena tadajñānanivṛttau sadya eva mokṣāpātaḥ, anivṛttau rūpyādeḥ savilāsāvidyānivṛttirūpabādhāyoga iti—nirastam; āvaraṇaśaktināśe'pi mūlājñānanāśābhāvena sadyo mokṣābhāvasya rūpyādau savilāsaśaktimadavidyānivṛttirūpabādhasyacopapatteḥ | nanu—ekājñānapakṣe rūpyādeḥ śuktijñānena svakāraṇe pravilayamātraṃ kriyate, mudgaraprahāreṇeva ghaṭasya, na tvajñānaṃ nivartyata iti te mataṃ na yuktam; yato jñānamajñānasyaiva nivartakamiti vyāptibalāt jñānasyājñānanivṛttidvārāvyānyavirodhitvenājñānamanivartya rūpyādinivartakatvāyogāt, śuktijñānenājñānanivṛttāvabhivyaktacaitanyasaṃbandhābhāvena bhrāntāviva bādhe'pi śukteraprakāśāpatteśceti—cenna; yato jñānamajñānanivartakamiti vyāpterucchedaviṣayatvāt, svakāraṇe sūkṣmarūpeṇāvasthāne tadanaṅgīkārāt, śuktijñānasyānavacchinnacaitanyāvaraṇarūpamūlājñānānivartakatve'pi avacchinnacaitanyāvaraṇarūpamūlājñānanivartakatvenābhivyaktacaitanyasaṃbandhāt bādhadaśāyāṃ rūpyanivṛttiśuktiprakāśayorupapatteḥ | naca—upādeyabhūtayā vṛttyopādānabhūtāvidyābhibhavo na ghaṭate; upādeyenopādānābhibhavādarśanāditi—vācyam; vṛścikādinā gomayāderupādānasyāpyabhibhavadarśanāt | ārambhavādānabhyupagamācca na gomayāvayavānāmupādānatvaśaṅkā | nanu—cakṣurādijanyaśuktyādivṛtteḥ saprakārikāyāḥ niṣprakārakaśuddhacaitanyāviṣayatayā tadāvaraṇarūpamūlājñānābhibhavābhāve'pyavacchinnaviṣayayā tayā avacchinnacaitanyāvaraṇarūpamūlājñānābhibhavo yujyata iti te matamayuktam;
4.p13
bhāsaḥ viṣayasākṣiṇoḥ saṃbandhetyarthaḥ | māyopādhiketi | māyāvṛttirūpopādhighaṭitetyarthaḥ | adhiṣṭhānatvam akalpite kalpitasya tādātmyam | asaṅgatve'pīti | avidyādau yādṛśaḥ svapratibimbarūpasaṃbandhastādṛśasya ghaṭādāvabhāve'pītyarthaḥ | adhyāsena adhyāsatādātmyena | nopādānatvaṃ na sarvabhāsakatāprayojakopādānatvapadārthaḥ | śuddhasyeti śeṣaḥ| kalpitānāmiti | paramārthataḥ śuddhamapi avidyayeva dṛśyāntarairapi sārvajñyādibhiḥ saṃbadhyata iti bhāvaḥ| teṣāmiti | śuddhaṃ pratīti śeṣaḥ| uktaṃ ca vivaraṇādau tatheti bhāvaḥ | anyasya anyasmin kalpitasya | kalpite kalpitatvādanyadanāvṛtamityarthaḥ | ajñānādītyādi | ajñānādyupādhyavacchinnasya prakāśe'pyaśanāyādyatītatvopalakṣitapūrṇānandarūpeṇāvaraṇāvaśyakam; aprakāśādityarthaḥ | śaktimadavidyeti | śaktināśācchaktiviśiṣṭarūpeṇāvidyāyā nāśa iti bhāvaḥ| ucchedeti | jñānamajñānaprayuktasyaivocchedakamityevaṃrūpatvādityarthaḥ| ajñānaprayuktatvaṃ cājñānavyāpyatvam | taccājñāne tadvyāpye anādidṛśye tatkārye cāstyeva | ucchedaśca pūrvokto bodhyaḥ | yadi tu jñānamevājñānasya nāśastadupattikakṣaṇasyājñānaprayuktadṛśyādhikaraṇakālapūrvatvābhāvaniyama iti svīkriyate, tadā nivartakamityasya nivṛttirityartha iti jñānamajñānasyaiva nivṛttiriti niyamo bodhyaḥ| tadanaṅgīkārāt jñānamajñānasyaiveti niyamāsvīkārāt | ajñānabhinnasya jñānātū sūkṣmarūpatā netyasyāsvīkārāditi yāvat | tathācaikājñānapakṣe śaktibhedasya śuktirūpyādyanupādānatve'pi śuktyādijñānena rūpyādinivṛttiryujyata eveti bhāvaḥ | śaktibhedasya pallavājñānasya vā tadupādānatvapakṣe tu bādha eva saṃbhavatītyāha- śuktijñānasya ceti | tūlājñāneti | mūlājñānīyāvasthātacchaktyanyataretyarthaḥ | anabhyupagamāditi | upādānamavidyādikam ākāśādirūpeṇa pariṇaavacchinne avidyākalpite aprasaktaprakāśe mūlāvidyāyā iva tadāvaraṇaśakterayogāt, tvayānabhyupagatatvācca, jaḍaviśiṣṭātmānaṃ prati tadabhyupagame ca viśeṣaṇānāvārakaviśiṣṭāvārakaśaktyabhibhavasya viśeṣyāvārakaśaktyabhibhavaṃ vinā'yogena śuktyākāravṛttyaiva śuddhātmaprakāśāpātāditi-cenna; anavabodhāt | na hyavidyākalpite'vacchinne asmābhiravidyā vā tacchaktirvābhyupeyate, kiṃtu caitanyamātra eva; tasmiṃstu sarvaṃ jaḍamadhyakṣtamastītyekāśrayāśritatvasaṃbandhāt jaḍāvacchinnacaitanyamāvṛtamiti vyapadeśaḥ, ghaṭādyākāravṛttyā tu tadadhiṣṭhānacaitanyābhivyaktau tadavacchedenaiva tanniṣṭhāvaraṇābhibhavo jāyata iti na śuddhātmaprakāśāpattiḥ | taduktaṃ saṃkṣepaśārīrake-'āśrayatvaviṣayatvabhāginī nirvibhāgacitireva kevalā | pūrvasiddhatamaso hi paścimo nāśrayo bhavati nāpi gocaraḥ ||' 'bahu nigadya kimatra vadāmyahaṃ śṛṇuta saṃgrahasadvayaśāsane | sakalavāṅamanasātigatā citiḥ sakalavāṅamanasavyavahārabhāk||' iti ca | tasmādavidyāyāṃ satyāmapi śaktyabhibhavādvā tūlājñānanāśādvā avasthāviśeṣapracyavādvā, ekadeśanāśādvā, bhīrubhaṭavadapasaraṇādvā, kaṭavatsam̐veṣṭanādvā, āvaraṇabhaṅgānniyamokṣabādhānāmupapattiḥ| nanu-avasthāśeṣāṇāmajñānābhinnatve ekājñānapakṣakṣatiḥ, ajñānabhinnatve ca sākṣāt jñānena nivṛttiḥ amādyupādānatvaṃca na syāt, teṣāmiva rūpyasyaivopādānanāśaṃ vinā nāśaprasaṅgaśca, śuktyajñānaṃ naṣṭamityanubhavavirodhaśceti-cenna; yato'vasthā tāvadavasthāvato'bhinneva, ajñānaikyaṃ tu sarvāvasthānusyūtaikākāramādāya | evaṃ cājñānāvasthāyā ajñānatvena jñānasākṣānivartyatvādadyanupapattiḥ | yattvavasthāviśeṣāṇāmiva rūpyasyaivopādānanivṛttiṃ vinā nivṛttyāpādanaṃ; tadayuktam; ajñāna eva jñānasya sākṣādvirodhāvadhāraṇenājñānāvasthāyāstadabhinnāyāḥ jñānasākṣānivartyatvārhatvāt, na tu rūpyādīnām; anīdṛktvāt | anekājñānapakṣe tu śaṅkāpi nodeti | nanu-asminpakṣe ekayā vṛttyā sarvatadajñānasya nivṛttiḥ, uta ekatadajñānasya; ādye punaḥ śukteḥ kadāpyaprakāśo na syāt, antye vṛttikāle'pi prakāśo na syāt, ekasyāvaraṇasya nivṛttāvapyāvaraṇāntarānivṛtteriti-cenna; ekayā vṛttyā ekājñānanāśe'pi tasyaivāvaraṇāntarāṇāṃ pratiruddhatvāt yāvat sā tiṣṭhati tāvatprakāśaḥ, tasyāmapagatāyāṃ punaraprakāśaścopapadyate; ajñānasya jñānaprāgabhāvasthānīyatvāt | yathā tava ekaṃ jñānamekameva
4.p14
prāgbhāvaṃ nāśayati, tannāśarūpeṇodayāt prāgbhāvāntaranibandhanamajñātatvādivyavahāraṃ ca pratibadhnāti; tathā mamāpyekaṃ jñānamekamevājñānaṃ nivartayati, ajñānāntaranibandhanaṃ ca prayojanaṃ pratibadhnātīti kimanupapannam ? atra ca pratibandhapadena kāryānutpattiprayojakatvaṃ kāraṇābhāvapratibandhakasādhāraṇamabhihitam | evamavasthāviśeṣapakṣe'pi prakāśāprakāśānupapādanīyau| evamamūrtasyājñānasya yadyapi daṇḍādinā gavādīnāmivāpasaraṇaṃ karādinā kaṭādīnāmiva saṃveṣṭanaṃ ca na saṃbhavati; tathāpi kāryakṣamatvasāmyenāpasaraṇasīveṣṭanapakṣo yojanīyau | yathā hi uttejakābhāvasahakṛtasya maṇeḥ pratibandhakatāyāmuttejakasattve pratibandhakakāryākṣamatvam; tathā vṛttyabhāvasahakṛtasyājñānasya pratibandhakatāyāṃ vṛttau satyāṃ tatkāryānudaya iti draṣṭavyam| nanu caitanyasya niravayavatvāt tasyaikadeśena prakāśo na yujyate; athākāśa iva tattadārthāvacchinnatvamekadeśaśabdārthaḥ, tarhi nāgantukapadārthāvacchinnacaitanyamanādyajñānasya viṣayaḥ; nirviṣayasyāvaraṇasyāyogāt, prāganavacchinnāvaraṇamevedānīmavacchinnāvaraṇaṃ jātamityapi na; avacchinnacaitanyajñānenaivānavacchinnāvaraṇanāśāpatteḥ; etena vyaktiḥ pūrvaṃ jātiriva viṣayātatpūrvamajñānamastīti nirastamiti-cenna; anādyajñānaviṣaye anādicaitanye tattadāgantukapadārthāvacchedābhyupagamāt, āśrayatvaviṣayatvabhāginī nirvibhāgacitireva kevalai' tyuktatvāt | yadavacchinnagocarā ca vṛttistadavacche-
4.p15
denaivāvaraṇāpasaraṇāt nānavacchinnacaitanyāvaraṇabhaṅgaprasaṅgaḥ | ata eva vṛttiviṣayāvacchinnacaitanyāt prāgajñānamastītyabhiprāyeṇa viṣayātprāgajñānamastīti sādhūktam | tasmādadhiṣṭhānacaitanyaṃ svādhyastaṃ bhāsayatīti siddham | tadayamatra niṣkarṣaḥ - yadyapi viṣayaprakāśakaṃ viṣayādhiṣṭhānabhūtaṃ prameyacaitanyam, antaḥkaraṇāvacchinnacaitanyaṃ tu tasya pramātṛ, antaḥkaraṇavṛttyavacchinnacaitanyaṃ tu pramāṇam; tathāpi
4.p16
yadīyāntaḥkaraṇavṛttyā viṣayaparyantaṃ cakṣurādidvārā nissṛtayā yatprakāśakaṃ caitanyaṃ yatpramātṛcaitanyābhedenābhivyajyate tameva sa eva jānāti nānyaṃ nānyo vā | ataevaikavṛttyupārūḍhalakṣaṇaikalolībhāvāpannaṃ pramātṛpramāṇaprameyacaitanyaṃ bhavati | tatastadavacchedenājñānanivṛttyā nivṛttyā bhāsamānaṃ prameyacaitanyamaparokṣaṃ phalamityucyate| tat svayaṃ bhāsamānaṃ sat svādhyastaṃ ghaṭādyapi bhāsayatīti tat phalavyāpyamityupeyate| yanniṣṭhā ca yadākārā vṛttirbhavati tanniṣṭhaṃ tadākāramajñānaṃ sā nāśayatīti niyamāt pramātṛprameyobhayavyāpinyaparokṣavṛttiḥ svāvacchedenāvaraṇamapasārayati; prakāśasya svāvacchedenāvaraṇāpasārakatvadarśanāt| ataḥ pramātravacchinnasyāsattvāvaraṇasya prameyāvacchinnasyābhānāvaraṇasya cāpasaraṇāt ghaṭo'yaṃ me sphuratītyādyaparokṣyavyavahāraḥ | parokṣasthale tu indriyasannikarṣalakṣaṇadvārābhāvādāntaḥkaraṇanissaraṇābhāvena viṣayaparyantaṃ vṛtteragamanādviṣayāvacchinnaprameyacaitanyena saha pramātṛcaitanyasyaikavṛttyupārūḍhatvābhāvenāparokṣatayā'bhivyaktyabhāve'pi pramātṛpramāṇacaitanyorekalolībhāvāpattyā pramātravacchinnamasattvāvaraṇamātraṃ nivartate; tāvanmātrasya vṛttyavacchinnatvāt | idameva suṣuptivyāvṛttiśabdena vivaraṇācāryairvyākhyātam | viṣayāvacchinnābhānāvaraṇatatkāryasadbhāve'pi pramātravacchinnāsattvāvaraṇanivṛttyā anumānādau vyavahāropapattiḥ | ata eva jānāmyahaṃ parvate vahnirastīti, sa tu kīdṛśa iti me na bhātītyādivyavahāraḥ| trayāṇāmekalolībhāve aparokṣatvam, dvayorekalolībhāve tu parokṣatvamiti na saṅkaraḥ| vṛtteśca viṣayeṇa sarvaṃ sākṣādevāparokṣasthale saṃbandhaḥ, parokṣasthale tvanumiteranumeyena tadvyāpyajñānajanyatvam, śābdayāḥ saṃsargeṇa saha tadāśrayavācakapadajanyatvam, smṛteḥ smarttavyena saha tadviṣayānubhavajanyatvam | evamanyatrāpi paramparāsaṃbandha eveti parokṣāparokṣavibhāgaḥ | vistareṇa vyutpāditāsmābhiriyaṃ prakriyā siddhāntabindau | tasmādviṣayasya mithyātve'pi pratikarmavyavasthopapanneti dik || ityadvaitasiddhau pratikarmavyavasthopapattiḥ
4.p17
atha pratikarmavyavasthā | (1) tatra nyāyāmṛtakārāḥ-
4.p18
nubhavavirodhācca | ādye dvitīye'pi kimekayā vṛttyā sarvatadajñānānāṃ nivṛttiḥ, uta ekatadajñānasya | ādye-śukteḥ punaḥ kadāpyaprakāśo na syāt | antye-tadāpi prakāśo na syāt; ekasyāvaraṇasya vināśe'pyanyasya salāt, sādṛśuttyādeḥ tadavacchinnacaitanyasya vā'nādyajñānāviṣayatvenājñānasya nirviṣayāvaraṇasyānāpātācca | na dvitīyaḥ; maitrājñānanāśena caitraprakāśādyāpatteḥ | evaṃ ca-vyaktiḥ pūrvaṃ jātiriva viṣayatāpūrvamajñānamapyastīti-nirastamiti prapañcasya mithyātve pratikarmavyavasthādyanupapattyā mithyātvānumānamaprayojakamiti mantavyam - iti varṇayanti
4.p19
(2) advaitasiddhikārāstudṛgdṛśyasaṃbandhānupapattyādibādhasahakṛtoktānumānena prapañcakalpitatvasiddhyā pratītyaviśeṣe'pi parīkṣitalāparīkṣitalābhyāṃ sthāyitvaviśeṣasadbhāvena pratyabhijñābalātsthāyitvasiddhyā ca prapañce vyabhicārāt kalpitalasya pratibhāsamātraśarīratvavyāpyatvābhāvāt, viṣayacaitanyābhivyaktāvevāparokṣatvena parokṣavṛtterapyaparokṣatvāprasaṅgena parokṣasthale'pi vṛttyavacchinnacaitanyasyaiva prakāśakatvena kevalavṛttiprakāśatāvādasyāyuktatvāt, arthabhedenaiva sakarmakākarmakavyavasthayā; tathaiva karoti yatate ityādau darśanāditi vṛttisvaprakāśatāvāde uktavyavasthāyā api bhaṅgāpatteḥ; parokṣasthale'pi tadākāralasatvena tadākāralasya ciduparāge'tantratvena prabhāyā iva saṃśleṣeṇaiva viṣayasaṃnikṛṣṭatejastvenāvaraṇābhibhāvakalasyaivāṅgīkāryatvena tattadindriyādhiṣṭhānasyaiva sarvatra dvāratvena lācapratyakṣādyupapattyācāntaḥkaraṇabahirnirgamakalpanāsyāvaśyakatvāt, vṛttipratibimbitacaitanyasya prakāśakatve'pyadhyāsasiddheḥ | viṣayādhiṣṭhānacaitanyābhivyañjanāvaśyakatāyāśca pūrvamevopapāditatvāt, astītyāditadviṣayavyavahārapratibandhakājñānanivartanayogyalasya tatsaṃnikṛṣṭakaraṇajanyalasya vā tadākāralasyāpi nirvacanasaṃbhavāt upādhiviśeṣājīvaśabdena brahmaśabdena ca vyavahriyamāṇasya śuddhacaitanyasyaivādhiṣṭhānatve'pi tadīyūlāvidyānivṛttyabhāvena jagadāndhyāprasaṃgāt, upādhiviṣayakabrahmasphuraṇasya caramavṛttiprayuktatvena tatsārthakyasaṃbhavācca pūrvoktamatatrayamapi yuktameva | prathamamate-loṣṭhādāvapi pratibimbāpatterudbhūtarūpavattvasya pratibimbopādhitāprayojakatvāsaṃbhavena svacchalasyaiva tattvāt salaguṇavatvena svacchāyāmavidyāyāṃ nīrūpasyākāśasyeva tādṛśasya brahmaṇo'pi pratibimbasaṃbhavena tatpratibimbitarūpasya tadupasaktalasya citi saṃbhavāt, svabhāvato'saṃbaddhasya caitanyasya tadākāravṛttyā tadekasaṃbaṃdhena prabhāyā rūpasādigatatamodhvāsakatvavat sarvābhāsakatvāprasaṅgāt, akartṛtvapratipādanaparāyā asaṅgataśruteḥ saṃbandhasāmānyābhāvaparalasyaiva yuktatvāt, brahmaṇo'pyasaṃgatve'pi sarveṣāṃ tatrādhyāsena māyopādhiṃ vinaiva tatra sarvaprakāśakatvarūpasarvajñatvasyāvidyākalpitasyāṅgīkārācca na ko'pi doṣaḥ | dvitīyamate'pi śuktijñānenāvaraṇaśaktivināśe'pi mūlājñānavināśābhāvena sadyomokṣābhāvasya rūpyādau savilāsājñānanivṛttirūpabādhasya copapatteḥ, jñānamajñānanivartakamiti vyāpterucchedaviṣayalāt, avacchinnacaitanyāvaraṇarūpatūlajñānanivartakatvenābhivyaktacaitanyasaṃbandhādvādhadaśāyāṃ rūpyanivṛttiśuktiprakāśyorapyupapatteḥ, caitanyamātra evāvidyāyāstacchaktervāṅgīkāre'pi tasminneva sarvasyāpi jaḍasyādhyāsenoktāśrayāśritalasaṃbandhājjaḍāvacchinnacaitanyamāvṛtamiti vyapadeśa iti ghaṭādyākāravṛttyā tadadhiṣṭhānacaitanyābhivyaktau tadavacchedenaiva tanniṣṭhāvaraṇābhibhavo jāyata iti śuddhātmaprakāśānāpatteḥ, avidyāyāṃ satyāmapi śaktyabhibhavādvā, tūlājñānanāśādvā, avasthāviśeṣapracyavādvā, ekadeśanāśādvā, bhīrubhaṭavadapasaraṇādvā, kaṭavatsaṃveṣṭanādvā'varaṇabhaṅgānniyamairṛkṣabādhānānupapatteḥ, ajñāna iva tadavasthāyāmapi tadabhinnāyāṃ jñānasākṣānivartyatve bādhakābhāvāt, ekāvaraṇanivartakavṛttyaivāvaraṇāntarāṇāmapi pratirodhena yāvadvṛtti prakāśopapatteḥ, anādyajñānaviṣaye'nādicaitanye tattadbhāgantukapadārthāvacchedakāmabhyupagamena nirviṣayāvaraṇāvasthānāprasaṅgācca na ko'pi doṣaḥ | tadayaṃ niṣkarṣaḥ-ekavṛttyupārohalakṣaṇaikololībhāvāpannaṃ sat pramātṛpramāṇābhinnatayā bhāsamānaṃ prameyacaitanyaṃ aparokṣaṃ phalamityucyate, tena bhāsyaṃ tadvyastaṃ tu phalavyāpyamityucyate; evaṃ ca pramātravacchinnasyāsalāvaraṇasya prameyāvacchinnasyābhānāvaraṇājñānasya cāpasaraṇāddhaṭo'yaṃ me sphuratītyādyaparokṣavyavahāraḥ | parokṣasthale tu indriyasannikarṣalakṣaṇadvārābhāvādāntaḥkaraṇaniḥsaraṇābhāvena viṣayaparyantaṃ vṛtteranirgamādviṣayāvacchinnaprameyacaitanyeta pramātṛcaitanyasyaikavṛttyupārūḍhatvābhāvenāparokṣatayā'bhivyaktyabhāve'pi pramātṛpramāṇacaitanyayorekalolībhāvāpattyā pramātravacchinnāsattvāvaraṇamātranivṛttiriti viveka iti sarvamanavadyam-iti khaṇḍayanti
4.p20
(3) taraṅgiṇīkārāḥ punaḥsvāprasādhāraṇaparīkṣāyāḥ sthāyitvāsādhakatvena, dṛgdṛśyasaṃbandhopapattyā dṛśyatvena mithyātvāsiddherupapāditatvena ca sāmāṃnyasyaiva vyāpyatve saṃbhavati viśeṣasya tathātvaṃ na yuktamiti nyāyena kalpitalasya pratibhāsamātraśarīratvavyāpyatvāt, atītataḥ prakāśata iti vyavahārāpattyā parokṣavṛtterivāparokṣavṛtterapi prakāśatvasyaiva yuktatvāt, kṛño yattnārthatvāttenākhyātavivaraṇāttasyāpi yatno'rtha iti karotiyatatyoḥ samānārthakatvasya kusumāñjalādāvuktatvāt bhāvanaikye'pi nāmapadākhyātapadābhyāṃ kārakānvayāyogyatadanyānvayayogyabhāvanāpratītairāghoṣitatvācca, śabdabhedamātreṇa jñānaprakāśarūpatvāṅgīkāre'pi sakarmakalākarmakatvavyavasthopa(4) laghucandrikākārāstu—
4.p21
atha pratikūlatarkanirākaraṇam | nanu—mithyātvānumānaṃ pratikūlatarkaparāhṛtam | tathāhi—viśvaṃ yadi kalpitaṃ syāt , satyādhiṣṭhānaṃ syāt , na caivam ; sāmānyato jñātatve satyajñātaviśeṣavattvasyādhiṣṭhānatvaprayojakasya nirviśeṣe nissāmānye ca brahmaṇyasaṃbhavāditi—cenna; svarūpeṇa jñātatve sati viśeṣeṇājñātatvasyādhiṣṭhānatvaprayojakatvena jñātaviśeṣavattvasyāprayojakatvāt | 'puruṣo na ve'ti saṃśayadharmiṇaḥ sthāṇorapyanyatra jñātasthāṇutvarūpaviśeṣavattvāt tatrājñātaviśeṣavattvamapi na prayojakam ; viśeṣavattvenājñātatvasyaiva laghutvena prayojakatvāt | tathāca nissāmānye nirviśeṣe ca brahmaṇi svaprakāśatvena jñānāt paripūrṇatvānandatvādinā cājñānādadhiṣṭhānatvamupapannam | vastutastu—kalpitasāmānyaviśeṣavattvaṃ brahmaṇyapi sulabhameva; akalpitasāmānyaviśeṣavattvaṃ cāprasiddham | naca tatkalpane anyonyāśrayaḥ; kalpitasāmānyaviśeṣāṇāṃ pravāhānāditvāt , satyatvānandatvādīnāmeva kalpitavyaktibhedena sāmānyatvāt , paripūrṇānandatvā dīnāṃ ca viśeṣatvāt | ata eva sāmānyākārajñānaṃ vinā saṃskārānudbodhāt kathamadhyāsa iti na
4.p22
vācyam; sadātmanā svarūpajñānasyaiva sāmānyajñānatvāt | na hyadhyasanīyaṃ sadātmanā na bhāti | etāvāneva viśeṣaḥ-yadadhiṣṭhānaṃ svata eva sadātmanā bhāti, adhyasanīyaṃ tu tatsaṃbandhāt | nanuadhiṣṭhānatirodhānaṃ vinā bhramāsaṃbhavaḥ, prakāśarūpatirodhāne tu tadadhyastāvidyādeḥ prakāśānupapattiriti-cet, na; ekasyaivānandādyātmanā tirohitasya sadātmanā prakāśasaṃbhavāt | taduktaṃ vārttikakārapādaiḥ- 'yatprasādādavidyādi sidhyatīva divāniśam | tamapyapahute'vidyā nājñānasyāsti duṣkaram ||' iti | naca-bādhakāle'pi saddviśeṣajñānamastīti-vācyam; paripūrṇānandatvādeḥ sata eva viśeṣatvena tadā tadajñānābhāvāt, dharmatvamātrasyaiva kalpitatvāt | yadvā-bhramavirodhijñānābhāva eva tantraṃ, na tu viśeṣājñānam; viśvopādānagocarājñānasya śravaṇādijanyamātmamātraviṣayakaṃ vṛttirūpaṃ jñānaṃ virodhi, na tu cidrūpaṃ svataḥ siddhaṃ jñānam; bhramavirodhinaśca vṛttirūpasya jñānasyedānīmabhāvo'styeva | nanu - ātmanātmanorbhedagrahasyatvātmānātmatvādinā bhedajñānāt kathamadhyastādhiṣṭhānabhāvaiti cenna; idamanidaṃ na bhavatīti purovarttyapurovartinorbhedagrahe'pīdaṃ rajatamityadhyāsavata san ghaṭa ityādyadhyāso bhaviṣyati | na hi rūpāntareṇa bhedagraho rūpāntareṇādhyāsavirodhi; sanghaṭa ityādipratyaye ca sadrūpasyātmano ghaṭādyanuviddhatayā bhānānna tasya ghaṭādyadhyāsādhiṣṭhānatānupapattiḥ, sadrūpeṇa ca sarvajñānaviṣayatopapatterna rūpādihīnasyāpyātmanaḥ kālasyeva cākṣuṣatvānupapattiḥ | nanu-viśvaṃ yadi kalpitaṃ syāttadā sapradhānaṃ syāt, na caivam; tasmān na kalpitamiti-cenna; atrāpi pradhānasya sajātīyasya sattvāt, pūrvaprapañcasajātīyasyaivottaraprapañcasyādhyasanāt | adhyāsro hi svakāraṇatayā saṃskāramapekṣate, na tu saṃskāraviṣayasya satyatām; anupayogāt | naca-pramājanya eva saṃskāro bhramahetuḥ, ato viṣayasatyatvamāvaśyakamiti-vācyam; mānābhāvāt, viparīte lāghavācca | ataeva-adhyastasajātīyaṃ pūrvamadhyastāpekṣayā'dhikasattākamapekṣaṇīyamityapi-nirastam; satyatāvadadhikasattāyā apyanupayogāt | pūrvaṃ tu jñānamātramapekṣate, taccāstyeva | nanu-evamadhiṣṭhānasyāpi jñānamātrameva hetuḥ, na tu taditi na sadadhiṣṭhānāpekṣā syāditi śūnyavādapattiriticenna; adhiṣṭhānasya jñānadvārā bhramahetutve'pyajñānadvārā bhramahetutvena sattvaniyamāt | bhramopādānājñānaviṣayo hyadhiṣṭhānamityucyate, tacca satyameva; asatyasya sarvasyāpyajñānakalpitatvenājñānāviṣayatvāt, tadasatyatve tadajñānasya bhramābādhakatvaprasaṅgāt, jagati bhramabādhyavyavasthā ca na syāt | bādhena hi kiṃcidviruddhaṃ tattvamupadarśayatā āropitamatattvaṃ bādhanīyam, ubhayādhyāse tu kiṃ kena bādhyate ? ata
4.p23
eva bhagavatā bhāṣyakāreṇa- "satyānṛte mithunīkṛtye" tyuktam || nanu - etatprapañcasādhyārthakriyākāriṇaḥ prapañcāntarasyābhāvena svocitārthakriyākāriṇo'sya na mithyātvamiti cenna; svāpramāyādau vyabhicārāt, svocitārthakriyākāritvasya pāramārthikasattvāprayojakatvāt | nāpi śrutyādisiddhotpattyādimattvaṃ sattve tantram; svapnaprapañce vyabhicārāt, tasyāpi "na tatra rathā na rathayogā na panthāno bhavantyatha rathān rathayogān pathassṛjata" ityādiśrutyotpattyādipratipādanāt | naca kalpādyabhramāyogaḥ; kalpāntarīyasaṃskārasya tatra hetutvāt | na ca janmāntarīyasaṃskārasya kāryajanakatve atiprasaṃgaḥ; adṛṣṭādivaśena kacidudbodhe'pyanyatrānudbodhopapatteḥ, kāryonneyadharmāṇa yathākāryamunnayanāt, anyathā jātasya stanyapānādau pravṛttirna syāt | nanu - caitreṇa maitre saṃskārādhyāse'pi maitrasya bhramādarśanāt jagadbhramahetusaṃskārasya sattvaṃ durvāram, naca svenādhyastātsaṃskārādbhramaḥ; bhramāt pūrvaṃ svasya kāryānumeyasaṃskārādhyāsaniyamābhāvāditi cenna; śuktirūpyasya kuṇḍalājanakatvavaccaitrādhyastasaṃskārasya maitrabhramājanakatve'pi vaṇigvīthīstharūpyasya kuṇḍalajanakatvavatsvenādhyastasya saṃskārasya viyadādyadhyāsajanakatvopapatteḥ tatpratītyabhāve'pi tadadhyāsasya pūrvaṃ sattvāt kṛtsnasyāpi vyāvahārikapadārthasyājñātasattvābhyupagamāt | nanu - prātibhāsikarūpye traikālikaniṣedhasya tvanmate vyāvahārikarūpyaviṣayatvavadvyāvahārikaprapañce'pi 'neha nāne'ti traikālikaniṣedhasya pāramārthikaprapañcāntaraviṣayatā'vaśyaṃ vācyeti cenna; bhramabādhavaiyadhikaraṇyāpātenāsya pakṣasyānaṅgīkāraparāhatatvāt | aṅgīkāre'pi vyāvahārikaniṣedhe pāramārthikaniṣedhatvaṃ na saṃbhavati; apratītasya niṣedhāyogāt | pratītyā sahādhyāsātiriktasaṃbandhābhāvena pāramārthike pratītatvābhāvāt | nanu - pradhānādhiṣṭhānayoḥ sādṛśyābhāvātkathamadhyāsaḥ ? atha nirguṇayorapi guṇayoḥ sādṛśyavadatrāpi kiṃcitsādṛśyaṃ bhaviṣyatīti, tanna; nirdharmake brahmaṇi tasyāpyadhyāsādhīnatvenānyonyāśrayāt | yadyapi sādṛśyaṃ sopādhikādhyāse na kāraṇam, vyabhicārāt; tathāpi nirupādhikādhyāse'nvayavyatirekābhyāṃ tasyāvaśyamapekṣaṇīyatvāt sopādhike'pi 'raktaḥ sphaṭika' ityādau dravyatvādinā sādṛśyasya sattvācceti cenna; avidyādhyāsasyānāditvena kāraṇānapekṣasya sādṛśyānapekṣatvāt, antaḥkaraṇādhyāse'pyavidyāsaṃbandhitvasyaiva sādṛśyatya vidyamānatvāt | vastutastu - na bhrame sādṛśyāpekṣāniyamaḥ; nirupādhike'pi 'pītaḥ śaṅkha' ityādau vyabhicārāt | 'raktaḥ sphaṭika' ityādāvapi dravyatvādinā sādṛśyamastītyapi na; pradhānamātravṛttitayā prāgavagatamadhyāsasamaye cādhiṣṭhānavṛttitayā gṛhītaṃ yat tadeva hi sādṛśyaṃ viparyayaprayojakamiti tvayāpi vācyam, natu prāgeva pradhānādhiṣṭhānobhayavṛttitayā gṛhītam; tasya saṃśāyakatvāt | dravyatvādi ca lohitālohitavṛttitayā
4.p24.1
yanmithyātvavivecane svāpnaniṣedhasya svāpnabādhakatvamuktam | satyam; tatra bādhakatvaṃ bhramatvajñāpakatvam, na tūcchedakatvamityasmābhirvyākhyātam | tathāca svāpnasya gajādyabhāvasya svāpnagajādisamasattākatvena anyūnasattākābhāvaghaṭitaṃ mithyātvaṃ jñāpayanniṣedho bādhaka ityucyata iti bodhyam | na ceti | tatkalpīyajñānajanyasaṃskārasya pūrvamabhāvāt iti śeṣaḥ | stanyapānādāviti | iṣṭasādhanatvasmṛtyasaṃbhaveneti śeṣaḥ | kāryānnumeyetyādi | yataḥ kāryaliṅgaikagamyaḥ saṃskāraḥ, ataḥ kāryāt pūrvaṃ tadapratīteḥ tatsattve mānābhāvādityarthaḥ | pratītyabhāve'pīti | nanu - saṃskārakalpanāgauravāt adhyastatvamākāśādestyaktuṃ yuktamiti cenna; tattajjñānanāśasyaiva saṃskāratvena tvayāpi saṃskārasya pūrvānubhūtaviṣayakasyāvaśyaṃ vācyatvenāgauravāt | prapañcāntaraviṣayateti | uktaniṣedhapratiyogitvena prapañcāntaraviṣayatetyarthaḥ | nirupādhike'pīti | naca - 'pītaḥ śaṅkha' ityādau cakṣuṣā sahitasya pittadravyasya śaṅkhādau saṃsargāttadīyapītatvamanubhūyamānamāropyata iti japāsaṃyuktasphaṭikādau lauhityādidhīvaddopādhikādhyāsa evāyamiti - vācyam; pittadravyasya śaṅkhādisaṃyoge puruṣāntareṇa tasya tadgatapītarūpasya vā grahaṇāpatteḥ, puruṣāntaraṃ prati tadyogyatvakalpane gauravāpatteśca | cakṣurgolakasthapittadravyasyaiva svārthamāṇapītima bhramajanakatvādādipadagrāhye rajatapātrādau sthite jalādau naityabhrame sopādhikatvasya śaṅkitumaśakyatvāt | na hi tatra svasamīpavartini svadharmasaṃkrāmakasyopādhipadārthasya saṃbhavo'sti| prāgavagatamiti |
4.p24.2
pradhānasaṃbandhitayā yat kadācidavagataṃ, tasyaiva sādṛśyasya śuklatvāderjñānasya saṃbandhijñānavidhayā pradhānasaṃskārodbodhadvārā bhramahetutvāt prāgavagatatvamāvaśyakam | adhyāsasamaye adhyāsotpattyavyavahitapūrvakṣaṇe | prāgeva adhyāsotpattyavyavahitapūrvakṣaṇa eva | saṃśāyakatvāditi | pradhānasya lauhityādimattayā adhiṣṭhānasya ca sphaṭikāderlohityādyabhāvavattayā jñānāttaduprāggṛhītamiti na viparyayaprayojakam | kiṃca sādṛśyaṃ na svato bhramakāraṇam; mānābhāvāt, kiṃtu saṃskārodbodhena sāmagrīsaṃpādakatayā, saṃskārodbodhaśca na sādṛśyaikaniyataiḥ; adṛṣṭādināpi tatsaṃbhavāt | taduktam—'sadṛśādṛṣṭacintādyāḥ smṛtibījasya bodhakāḥ' | iti | cintādikaṃ ca praṇidhānasūtre vyākhyātam | tathācānyataḥ saṃskārodbodhe sati sādṛśyamanupayogi | taduktaṃ vivaraṇe—'nirupādhikabhramakāryadarśanameva guṇāvayavasāmānyābhāve'pi ketakīgandhasadṛśaḥ sarpagandha itivat sādṛśyāntaraṃ vā, śaṅkhapītimādāviva kāraṇāntaraṃ vā kalpayatī'ti | nanu—doṣaṃ vinā bhramasvīkāre tadaprāmāṇyasya svatastvāpattiḥ, doṣajanyatvasvīkāre tu doṣasyāpyadhyasanīyatvenānavasthāpattiriti—cenna; anādyavidyādhyāsasya doṣānapekṣatvāt | sādyadhyāsasya cāvidyādoṣajanyatvāt nāprāmāṇyasya svatastvam; nāpyanavasthā | anyathā tārkikāṇāmapyanādipramā guṇaṃ vināpīti prāmāṇyaparatastvaṃ bhajyeta | janyapramāmātrasya guṇajanyatvaṃ tu janyādhyāsamātrasya doṣajanyatvena samam |
4.p24.3
nanu—lāghavena prathamopasthitatvena ca pravṛttimātraṃ prati saṃsargādhiya iva dhūmamātraṃ prati doṣādīnāṃ janakatvādavidyādhyāso'pi kathaṃ klṛptakāraṇena vinā bhavatu ? anyathā saṃsargādhīrapi pravṛttiviśeṣe bahnirapi dhūmaviśeṣe heturiti syāt; tathācākhyātivādaśvānumānamātrocchedaścāpadyeyātām | kiṃca avidyārūpaviṣayasyānāditve'pi tatpratīterdoṣījanyatve'prāmāṇyāpātaḥ; aprāmāṇyaprayojakasya doṣajanyatvasyābhāvāt, atha bhedavadavidyākhyadoṣasya svaparanirvāhakatvam, evamapi bhedo bhinna itivat 'ajñānamajñāta' miti vyavahāro bhavatu; pratītimātraśarīrasya svaviṣayadhīhetutvaṃ kutaḥ ? svasya svasmāt pūrvavṛttitvāsaṃbhavāditi— cenna; adhyāsatvasya laghutve'pi prathamopasthitatve'pi na doṣajanyatāyāṃ tantratvam; doṣasyāpi dṛśyatvenādhyasanīyatayā'navasthāpatteḥ | yathā nityajñānavādināṃ jñānatvasya na śarīrajanyatādāvavacchedakatvam, navā guṇajanyatvasya prāmāṇyaprayojakatvam; bādhakabalāt, tadvat janyādhyāsaṃ pratyeva doṣādīnāṃ kāraṇatvam; guṇājanyatve'pyabādhitaviṣayatayā nityajñānaprāmāṇyavat doṣājanyatve'pi bādhitaviṣayatayā'nādyadhyāsasyāprāmāṇyopapattiḥ | bādhitaviṣayatve'pi na doṣajanyatvamavacchedakam; doṣajanyatve'pyavacchedakāntarānveṣaṇe'navasthāpātāt | bādhitaviṣayatvasya doṣājanyavṛttitve'pi doṣajanyatvasya tadvyāpyatvopapatteḥ | ata eva śabarasvāminā 'yasya duṣṭaṃ karaṇaṃ yatra ca mithyeti pratyayaḥ sa evāsamīcīno nānya' iti vadatā duṣṭakaraṇajanyatvamantareṇāpi arthānyathātvamaprāmāṇyaprayojakamuktam |
4.p24.4
avidyādhyāsarūpasya sākṣicaitanyasyāvidyājanyatvānabhyupagamāt na pratītimātraśarīratvavyāghātaḥ; 'ahamajña' ityādyabhilāpakāraṇībhūtavṛttirūpādhyāsaṃ prati tvavidyāyāḥ kāraṇatvamastyeva, ghaṭādīnāmiva svapratyakṣaṃ prati | vahniviśiṣṭadhiyostu bādhakābhāvāt sāmānyenaiva dhūmapravṛttī prati
4.p25
bhayavṛttitvena dravyatvādijñānasya sādhāraṇadharmavarddharmijñānavidhayā saṃśayahetutvādityarthaḥ | tathāca saṃśayasāmagryāṃ satyāṃ na niścayarūpo bhrama iti bhāvaḥ | sādṛśyaṃ sādṛśyādidhīḥ | udbodhena śaktyutpādanena | athavā—na svato bhramakāraṇamiti | sādṛśyadhītvena bhramamātre na kāraṇamityarthaḥ | saṃskārodbodhanena saṃskārasahakāritvena | sāmagrīti | kācitkabhramasāmagrītyarthaḥ | evaṃ ca saṃskārasahakāriviśeṣatvamevodbodhakatvamiti svīkāre'pi na kṣatiḥ | praṇidhānasūtra iti | gautamairnyāyapañcādhyāyītṛtīyādhyāyadvitīyāhnikasthe 'praṇidhānanibandhābhyāsaliṅgalakṣaṇasādṛśyaparigrahāśrayāśritasaṃbandhānantaryaviyogaikakāryavirodhātiśayaprāptivyavadhānasukhaduḥkhecchādveṣabhayārthitvakriyārāgadharmādharmanimittebhya' iti sūtra ityarthaḥ | praṇidhānaṃ manodhāraṇaṃ yasmin viṣaye, tadgataviśeṣasya smāra kam, nibandhaḥ ekavākyoktāḥ, abhyāsaḥ jñānāvṛttikṛtaḥ saṃskāraḥ śīghraṃ smārakama, liṅgaṃ vyāpyavyāpake, lakṣaṇaṃ vyāvayaṃ vyāvartake, sādṛśyaṃ sadṛśaḥ, parigrahaḥ svasvāminau, āśrayāśritau poṣakapogyo, saṃbandhaḥ śiṣyācāryādayaḥ, ānantaryaṃ pūrvāparakālānuṣṭheyāḥ srānatarpaṇādayaḥ, viyogaḥ viyuktāḥ, ekakāryam ekakāryāḥ, virodho viruddhāḥ, atiśayaḥ āśrayānyūnādhikāḥ, vyavadhānaṃ asikośādayaḥ ācchādyācchādakāḥ, prāptiḥ prāpyaprāpakau, pramāṇaprameyādayaḥ, ete mithaḥ smārakāḥ | sukhaduḥkhe anubhūyamāne svamūlasya, icchā snehaḥ, arthitvaṃ aprāptecchā, rāgo labdhaviṣaye bubhukṣā, ete dveṣaśca yatra viṣaye jātāstasya muhuḥ smārakāḥ | bhayaṃ yato jātaṃ tasya, dharmaḥ gatajanmādeḥ, adharmo yasya jñānādduḥkhaṃ jāyate tasya, nimittaṃ unmādādikam | sūtre smṛtairiti śeṣaḥ | guṇāvayavasāmānyeti | guṇadvārā avayavadvārā vā sādṛśyetyarthaḥ | kāraṇāntaraṃ sādṛśyanirapekṣadoṣādikāraṇam | ghaṭādīnāmiveti | tathāca viṣayavidhayā avidyāyāstatra janakatvādevāvi-
First 33 of 78 passages. Read on
Commentaries (1)
- Vitthaleśopādhyāyī — Viṭṭhaleśa, Sanskrit
Linked texts (6)
- Advaitasiddhi — Madhusūdana Sarasvatī 1570, Sanskrit
- Matatrayaikyaprakāśikā — Sanskrit
- Nyāyāmṛta — Vyāsatīrtha, Sanskrit
- Bṛhadāraṇyakopaniṣadbhāṣyavārttikasāra — Mādhava, Sanskrit
- Advaitasiddhisiddhāntasāra — Sadānanda Vyāsa, Sanskrit
- Sankarapadabhusana (ed. Shankar Shastri Marulakar and Digambar Shastri Kashikar) — Sanskrit