Nyayacandrika 1.p105
Nyāyacandrikā 1.p105
- Language
- Sanskrit
1.p105
yadapi nyāyacandrikāyāṃ paramāṇuvādanirasanam , tat pūrvoktarītyā na citsukhyāṃ prathamaparicchede dṛśyate ; nyāyacandrikāyāṃ tu vistṛtaṃ dvitīyaparicchede ārambhavādanirāsaprasaṅge tannirasanam | tatra citsukhī bahubhiḥ saṅgrahaślokaiḥ-ajasaṃyogāsiddhiḥ, samavāyavat saṃyogasyāpyekatvakalpanāpattiḥ, vibhāgāsiddhiḥ, jātyasiddhiḥ, dvitvāsiddhiḥ, jātau pramāṇābhāvaḥ, jāti-dravyayoḥ sambandhāsambhavaḥ, paramāṇubahutvena mahattvārambhasambhave dvyaṇukasya tryaṇukārambhakatvāyaugaḥ—iti paramāṇusvarūpatatkāraṇatvādīnāmayogaṃ vistāreṇa nirṇīyopasaṃharati— “ parimāṇasya siddhatve tadārambhavikāraṇā | nādyāpi siddhastadbhāvo'bhāvād lakṣma-mānayoḥ || ” iti | nyāyacandrikā tu pūrvoktān bhāvān sarvān vinā saṅgrahaślokān saṅgṛhya citsukhyā upasaṃhāra saṅgrahaślokārthamātraṃ ślokenaikena saṅgṛhṇāti | yathā—paramāṇuvāde citsukhyuktadūṣaṇānuvādapūrvakam | “ atrocyate pramāṇena paramāṇurna siddhyati | saṃsparśādimattayā tasya sāṃśatvaṃ cānumīyate || ” iti || śabdāparokṣavādastu dvitīyaparicchedopakrama eva vṛttānuvādasaṅgrahe— “ pratyakṣādiśca śabdaḥ” ityanuvādamahimnā nyāyacandrikākārāṇāmapi sammata iti jñāyate, paraṃ tu nātra nyāyacandrikā tadvicāraṃ prastauti | yadi tu “pratyakṣādiśca śabdaḥ” iti pāṭhena pratyakṣānumānātirekeṇa śabdaprāmāṇyasādhana eva nyāyacandrikāyāstātparyam, tarhi nyāyacandrikāyāḥ— “ anyadevendriyagrāhyamanyaḥ śabdasya gocaraḥ | śabdād pratyeti bhinnākṣo na tu pratyakṣamaukṣate || ” ityuktarītyā śabdāparokṣavāde na tātparyam | ata eva tatra tatra vācaspatimiśra evopaṣṭabhyate candrikayā | tathā ca prāyeṇa vivaraṇaprasthānānugāminī citsukhī, nyāyacandrikā tu bhāmatīprasthānāvalambinī | ata evānekajīvāśritānekāvidyāvādo nyāyacandrikāyāḥ | sthitaprajñastu sādhakaḥ, na tu siddha iti vadantī bhāmatī jīvanmuktaviṣaya iṣṭasiddhimevādriyata iti tvanyadetat || sarveṣu darśaneṣu vaidikeṣu, āgamikeṣvapi bhāvarūpāvidyāvādaḥ sammataḥ | tadyathā—sāṅkhyāḥ pradhānaṃ jagatkāraṇaṃ jagadākāreṇa pariṇāmaśaktimat, kāryātmanā vikṣepaśaktimadvā prakṛtisvarūpaṃ svīkurvanti | ata eva 'māyāṃ tu prakṛtiṃ vidyānmāyinaṃ tu maheśvaram' iti śrutiḥ | jagatkāraṇaṃ prakṛtiṃ hi śrīkaṇṭhādayaḥ, bhāskaraḥ, śrīrāmānujīyā vā'bhinnanimittopādānakāraṇatāvādinaḥ, kevalanimittakāraṇatāvādinaḥ pātañjalāḥ, śaivāścorīkurvanti, evamadvaitino'pi | vipratipattistu prakṛtermāyātve, anirvacanīyatvarūpe, tasyā āvaraṇaśaktau ca | tatra prakṛtau śrutiṣu “tama āsīt | tamasā gūḍhamagre praketam” iti tamaḥśabdaprayogāt tamasa ivāvaraṇaśaktirapi svīkarttavyā | tata eva hi tatra gauṇastamaḥśabdaprayogaḥ, iti dṛṣṭāntavidhayā tamaḥprakaraṇaṃ nyāyacandrikāyām | tatra tamasa āvaraṇa utkaṭānutkaṭāditāratamyānubhavastasya tejo'bhāvarūpatve nopapadyate ; atastat padārthāntaram
Linked texts (2)
- Nyāyamañjarī — Jayanta Bhaṭṭa, Sanskrit
- Nyāyacandrikā — Ānandapūrṇa Vidyāsāgara, Sanskrit