Establishment of Brahman 4.28
Tattvasamīkṣā 4.28
- Language
- Sanskrit
4.28
ata eva pauruṣeyatvāpauruṣeyatve sāpekṣatvānapekṣatvakāraṇe nyāyavidbhirdarśite pauruṣeyatvanirākaraṇaprayatnena – ‘autpattikastu śabdasyārthena saṃbandhaḥ’ iti | autpattike śabdārthasambandhe 'svātntryācchabdasya na puruṣabuddhipūrvakatvamiti na pramāṇāntarasaṃbhinnā śabdādarthāvagatiriti nirapekṣatvam | nanu pramāṇāntarāsaṃbhave 'pi kṛta eva yatnaḥ – ‘satsaṃprayoge’ iti | satyam | codanaiva pramāṇam, nānyat – ityavadhāraṇasiddhyai | na tu pramāṇameva iti | atha pramāṇāntarasaṃbhave 'pi yadi codanāprāmāṇyaṃ na vyāhanyate, ko 'rthaḥ pramāṇāntaranirākaraṇena ? dharmatattvajñānam | pramāṇāntarasaṃbhave hi sarvajñābhimatabuddhādyupadiṣṭo 'pi dharmaḥ pratīyeta tatra na dharmatattvamavadhāritaṃ syāt | tadavadhāraṇārthaścāyaṃ yatnaḥ | codanāprāmāṇyamapi tadarthaṃ mṛgyate, nādṛṣṭāya | athavā tadvirodhāccodanāyā bādhaḥ syāt, saṃśayo vā tulyabalatve, tena tasyāsaṃbhavaḥ pratipādyate | na tu tatsaṃbhavātsāpekṣateti | atraivārthe vṛddhānumatimā[darśayati – apauruṣeyatā] teneti | dharmatattvajñānamiti |
nanvevamapi virodhipramā[ṇa](saṃbhavābhāvāpekṣa)[tvā]ccodanāyā nānapekṣatayā prāmāṇyam, tadanapekṣatve vā vṛthā tatprasādhanmiti codayati - nanu tadabhāvo 3 'pekṣaṇīyaḥ syāt| pa[ri](harati - kāmamiti |) 〈f.139v〉tadabhāvo 'pekṣata eva| kathaṃ tarhi tatprāmāṇyam? anapekṣatvādityata āha - na tu śabda iti| vacasaṃ sarvathā parāpekṣatāṃ śabdasya vyāsedha(ntīmāha - yata iti), [na] ca virodhinīm| 6 saiva hi tadgatānapekṣatā, tadgocarapramopajanahetupramāṇāpekṣitā ca tadvirodhinī, apekṣaṇīyādeva niyame[na](mānāntarasaṃbhavā)dgocarapramotpādādapekṣakasya kṛtakaratayā pramāhetubhāvābhāvāt| virodhasaṃbhavābhāvastu na pramāheturiti ta9 dapekṣatayā prāmā(ṇyaṃ netyāha - na hī)ti| na tadabhāvastadabhāvavānityarthaḥ| atha bhūtārthatve vedāntānāṃ mānāntarāgocarārthatvena tatsaṃbhavādeva tadvisaṃvādaśaṅkāyāma(prāmāṇyaprasaṅga) iti kāryaniṣṭhatā prayatnena pratipādyata ityāśaṅkyāha - 12 virodhisaṃbhavamātreṇa cāprāmāṇye pratyakṣādīnāmapi tadaprāmā[ṇyaṃ](syāt, bhūtārthatā)mātreṇa virodhipramāṇotprekṣāyāḥ pratyakṣādiṣvapi bhūtārtheṣu sāmyāt|
prasaṅgāntaramāha – api ca virodhisaṃbhavādaprāmā(ṇyaṃ kāryaniṣṭhatve 'pi vedāntānāmaparihāryam | nanu mānāntarāgocarapratipattikartavyatāparatve kuto virodhimānāntarāsaṃbhava ityata (āha – ) ⟨f. 140ʳ⟩ kartavyatādvāreṇa brahmarūpabhū- 3 tārtha[prati](patteriṣṭatvāttatra tu pra)māṇāntaravirodhasaṃbhavāt | kutaḥ ? bhūtārthasya pramāṇāntaraviṣayatvāt | tena bhūtārthaparatve sāpekṣatvenāprāmāṇyaprasaṅgena kārya[ni](ṣṭhatā varṇyate | tamevā)nena hetunāprāmāṇyaprasaṅgābhāsaṃ paroktaṃ smārayati – 6 pramāṇāntaraviṣayatve kileti | ābhāsatāmeva kilaśabdena sūcitāmasya pra-
saṅgamasya (darśayati - uktena pra)kāreṇeti | na ca bhūtārthatve sati śakyavacanatayā 9 vākyatvādihetuprasaṅgitaṃ pauruṣeyatvaṃ vedasya durvāram , tataśca sāpekṣatvāda[prā](māṇyam | śabdasya pu)naḥ kāryārthatve kāryasya mānāntarāparadṛṣṭasya tattvena vā samāropeṇa vā buddhāvālambitumaśakyatvātpauruṣeyatvānumānatvābhyāṃ ga12 (myamānasya kāryatvā)dapauruṣeyatvena prāmāṇyamanapekṣatvādapratyūhaṃ prasidhyatīti kāryatvaṃ prāmāṇyāyaiṣitavyamiti sāmpratam, apūrvakāryābhidhā[na](niyamāt pratyakṣā)dīnām | siddhedapyayaṃ manoratho na tu tadabhidhānaṃ nābhidhānānniyamo 15 vetyuktamadhastāt , upapāditaṃ ca nyāyakaṇikāyām | api ca bha(vedapūrvakāryābhidhāna)(f.140v)niyamastathāpi na pauruṣeyatā vedasya | kasmāt ? tadarthasyādṛṣṭapūrvasya tattvena samāropeṇa vā buddhāvālekhitumaśakya18 tvāt | puruṣeṇa [ke](nacitkadācidapi) hantāyamaupaniṣado 'pi puruṣaḥ kiṃ kvaciddṛṣṭapūrvaḥ ? tadvidhasya siddhasyānyasya dṛṣṭacaratvādasya dṛṣṭapūrvatve karmaṇaḥ kāryasya dṛṣṭatvamitya(rthaḥ | tasya svarūpā)datathātve vaupaniṣadasyāpyātmano 21 'tathābhāva iti sarvaṃ samānam , anyatrābhiniveśāt | tasmātsuṣṭhuktam -
Linked texts (1)
- Brahmasiddhi — Maṇḍana Miśra, Sanskrit