Pramāṇa · Search · About · API

Establishment of Brahman 4: athāvivakṣitārthatvanivṛttyai prārthyate vidhiḥ

Tattvasamīkṣā 4

Language
Sanskrit

Contents

athāvivakṣitārthatvanivṛttyai prārthyate vidhiḥ

4.3

sādhyarūpe siddhārthānāṃ ('bhūtaṃ bhavyāyopadiśyate' iti samanvaye parasparamapi nāmārthānāṃ sa kalpeta| ata eva mṛdo ghaṭā ityādiṣu saṃsargamanavagacchanto na nirākāṅkṣāḥ] (pratipattāraḥ, nirā)kāṅkṣāstu kurviti prayoge| tasmātkriyānimittā [padā]rthasaṃsargapratītiḥ, sā ca vidhiviṣaya iti vidhinimitteti ta(tsaṃsargasiddhaye vidhirupeya ityāha - ata iti|) ......
34.1-9 Cf. Bhāvaśuddhi (324.15-325.3): liṅgādanyamānam = pratyakṣam, tadviṣayatvaṃ sattvaṃ liṅgagamyamiti codayati – anyamāneti || dūṣayati – syālliṅgamiti || tadapi hi ‘girirvahnimān’ iti vartamānamagnisattāviśiṣṭagirigocaram, sattā ca pratyakṣaviṣayatayā, iti sāpekṣatayā syādapramāṇamityarthaḥ | codaka āha – tatsiddheriti || tata eva = liṅgādeva, pratyakṣasiddhernirapekṣaṃ liṅgasya ‘cedi’ti niścaye 'pi prayuñjate vṛddhāḥ || ‘ījānā bahubhiryajñairbrāhmaṇā vedapāragāḥ | śāstrāṇi cetpramāṇaṃ syuryāṃstāste paramāṃ gatim ||’ iti |
caittatsarvameva sarvatra prasajyeta, sarvasya sarveṇa kasyacitkathañcitsādharmyasya sambhavātsvabhāvavi(ruddhasya hetorapya)sulabhatvāt | indriyaiścānyathānupapattigamyatvātprameyatvasya ca pratyakṣatāmantareṇānupapatterabhāvātsiddhe nityānu(meyatve nirapekṣaṃ pra)tyakṣatvamiti |

4.5

yadapi matam- satyapi vākyādarthopaplave tātparyaṃ durlabham, bhūtārthaparasya vaiyarthyāt| sāṃśayikatvaṃ vā, atātparyasyāpi darśanājjapamantreṣu| vidhau tu satyarthajñānasya coditatvānnārtho 'vivakṣito bhavitumarhati| tasmādvivakṣitārthatvāya vidhiḥ prārthyaḥ| upaplavo 'pramāṇaṃ jñānam| atra hetumāha- bhūtārthaparasyeti| sāṃśayikatvaṃ

4.6

yaḥ; tatra ‘uru prathasva’ ityādimantrāṇāmuccāraṇamātropayoga ityuktatvāt | nanu – vedānteṣu svarūpaparatvam, uta svārthaparatvamiti viśaye svarūpaparatvameva; prāthamyāt, na punarlaghanyārthaparatvamapīti śaṅkā vidhāvapi tulyeti, atrāha – vidhau tviti ||
niyogaparyavasitaṃ vaidikaṃ vacaḥ, sa ca pramāṇāntarasyāgocara ityanapekṣatvam| sādhyasādhanabhāvaniṣṭhaṃ tu laukikaṃ vacaḥ, sa pramāṇāntaraviṣaya iti sāpekṣatā
yatkila vedāntaiḥ pramāṇamavagantavyaṃ brahmagocaraṃ [sākṣātkāri]vijñānaṃ pratyakṣamalaukikam, na tato 'nyadbrahma yadāha ( - pralīnajñānavijñe)yavibhāgam, ata eva svātma(vedanamiti | tathā ca)[pramāṇe nirape]kṣā vedā[ntā](sta)[dabhinne prameye 9 'pyanapekṣā] iti bhāvaḥ || ⊗ ||
abhyupagamavādaṃ parisamāpya prakṛtamupasaṃharati -
paraḥ punaḥ pratyavatiṣṭhate -

4.7

a[pi] (ca dṛṣṭārthatā ce)ti | yathaiva hi karmavidhīnāṃ ‘svādhyāyo 'dhyetavyaḥ’ iti kṛdabhihitakarmabhāvānāṃ saṃskāryāṇāṃ tatsaṃskārādhyayanānantaraparidṛśyamānamitarā[paṃ](ridṛṣṭaṃ karmāvabodhanaṃ) ca prayojanam, na tadapahnavenāvivakṣitārthānāṃ
viniyogabhaṅgena sākṣādadhyayanādeva svargasya vārthavādikasya vā phalāntarasya kalpanā| ‘na (ca sahasaiva vidhida)rśanātsvargādyeva phalaṃ kalpyate| yogyatayā 6 hi yasya yadanantarabhāvo 'vagamyate tadeva tasya kāryam|’ tadyadi na sākṣādapekṣitaṃ cetanena tatastadī(yaparamparayā tada)pekṣitamanusriyate vidhyanurodhāt| yadi tu yatnenānusarantaḥ paramparayāpi nāpekṣitamupalabhemahi yathā ‘saktūñ 9 juhoti’ iti, tataḥ parāvṛtya bha(ktyā tasya vidhi)vaśādapekṣitopāyatāmātiṣṭhāmahe| asti tu svādhyāyādhyayanasyārthādhigamatadanuṣṭhānaparamparālabhyamabhilakṣitaṃ cetanasyeti ta[ddi](taraphalānukū)<f.131ᵛ mpanaviniyogabhaṅgādikalpa12 nocitā| dṛṣṭāntaṃ prasādhya dārṣṭāntike yojayati- tathā vedāntānāṃ nādhyayanātphalam| kutaḥ? tajjanitasyātmatattvāvabodha(sya dṛṣṭatvenā)bhivyāpyarthatvāt| nanvabhivyāpyatāṃ nāma bhūtamātmatattvam, prekṣāvatastu kiṃ tenetyata 15 āha- na ca bhūtārthapratipattau vyāptau bodhaphalavaiyarthyamiti vakṣyate|[(‘ātmā jñātavyaḥ’) iti prati[pattividhā]vapi tulyaṃ vaiyarthyam| etadapi vakṣyatepratipattividhau tulyaṃ yadi saiva prayojanam| iti| 18 ataḥ svādhyayanavidhirdṛṣṭārthatvamanusara(ti| avaśyaṃ) caitadevamiti sugamam||

4.8

sthāvikavānāligamālā nā na lavāna kyāpi vijñānāne tuva vā nisavānava ma dūnāṃga devenana mayavyāt| yatalāva kyāna sānha sālanāne supa tāvasya vvatā nāvāsa daṃvāda yaḥ tṛśvatavāndavāte kadra gatimati tivyata stṛṣṭatvavāva pa ta yā dṛka vāśvayaṃśca ma yaḥ ||śvināṇā nāyavā pāyuḥ teya ma svantamiṣada khā miyā yatti tītāvavavayalī yā yāpakarī tā bhāya yāmantā tane bhiḥ sūryva mugamayudrāva kiṃ nāmāha

4.9

prākatyamarthasya, tacca tasmādevādhyayanavidhyādhīnagrahaṇave[dā](ntajñānātsidhya)3 tīti kṛtamatra vidhinā| nanvetadarthadharmaścaicchuklatvamiva paṭasya, hanta sarvān pramātṛn prati yathā śuklaḥ paṭaḥ, prakaṭo 'pyevaṃ prasajyetetyata [ā](ha - tasya pra)⟨f.132ʳ⟩kāśanam| etaduktaṃ bhavati - yadīyayā jñānakriyayā yo 'rtho 'bhi6 vyāpyate taṃ pratyasau prakaṭo na punaranyamapi prati| yadīyāpekṣābuddhyā dvayordvi - [tvaṃ] (jāyate tameva pu)ruṣaṃ prati te dve vastunī nānyaṃ prati| kṛtopapādanaṃ caitannyāyakaṇikāyāmiti|
9 syādetadātmajñānasyeti| na khalu janmamityeva phalatayā (yatkiṃcidiheṣyate) 'pi tu yaccetanasamīhitam, asamīhitā ca jñeyābhivyāptiḥ parihārātmikā| mokṣastu niratiśayānandalakṣaṇo 'sya samīhita itīṣṭaṃ jñānasya phalam, iṣṭa)12 lakṣaṇatvātphalasya| na cāsau vidhimantareṇeti tadarthamarthanīyo vidhirityarthaḥ| tadetaddūṣayati - tanna, asādhyatvāt, (na hetujanyo 'sau mokṣastattvacyu)teḥ| nanu vandhyātvajananītvayoriva na mokṣatvakāryatvayorvirodhamutpaśyāma 15 ityata āha - kāryatve (vināśāttasya punaḥsaṃ)sārāt| tathāpi ko virodha ityata āha - ātyantikī ceti|
nanu vināśe kāryatvamanaikāntikam, kāryasyāpi dhvaṃsasyāvināśānnaṣṭa (sya punarnāśādyo) (f.132v) gādityāha - nanu kārya iti | pariharati - nānaikāntikam, bhāvarūpatve satīti viśeṣaṇāt | nāpyasiddhaṃ viśeṣaṇam, niratiśayānandai[śvaryalakṣaṇatvānmokṣasye]tyarthaḥ | nanvabhāvarūpameva mokṣamāsthiṣata paiṭharāḥ | yathāhuḥ- ‘tadatyantavimokṣo 'pavargaḥ’ iti | ata āha - āgāmīti | ayamabhisandhiḥ | na ta (tropāttadehendriyādivi) yogamātramapavargaḥ, sarveṣāmeva jantūnāmupāttadehendriyādi tyajatāṃ tatprasaṅgādapi tu ya ātyantikastadvi-
saṃprati tattvacyute[ri](tyanyathā vyācaṣṭe - atha)veti| nityasya hi brahmaṇaḥ svarūpe 'vasthānaṃ mokṣaḥ, sphaṭikasyevopadhānāpakarṣaṇa iti siddhamāmnāyataḥ| taccaitkāryasyābhūtvā bhāvi[naśīlatvānna kāryam|](f.133v)syādetatprāgdhvaṃsābhāvatvaviniścaye kāryatvānumānam, na caitadāgame bādhitaviṣayaṃ tatra pravarti-
tumutsahate, śuci naraśiraḥkapālaṃ prā[pya](ṅgatvācchaṅkhaśuktivaditi | a)sti 6 ca ‘na sa punarāvartate’ ityāmnāya ityata āha - yattu ‘na sa punarāvartate’ iti śruteriti | ananyathāsiddhaṃ hi mānāntaramanumānaṃ bādhate na pu(naranyathāsiddhamapi,) anyathā jvālāderapi sthemaprasaṅgāt | darśitā tvanyathāsiddhir 9 ‘na sa punarāvartate’ iti vartamānāpadeśasyetyarthaḥ | anavayavena kārtsnyena | [kā](mopabandhābhāve'pi) yathā vartamānāpadeśādeva ‘pratitiṣṭhanti’ iti rātrisatre pratiṣṭhāphalaṃ kalpate tathehāpi kasmānnetyata āha - arthavādādapi ceti | yathā 12 hi (puruṣāpekṣitadṛṣṭaphala) nirākāṅkṣe'dhyayane nārthavādikaphalakalpanaivamatrāpi | rātrisatre tvalabdhapuruṣasamīhitasya vidherastvākāṅkṣā, na ca piṇḍapitṛyajñava[tsva](rgaphalakalpanā | yāvadatyanta) parokṣā vṛttirarthavādasya vidheyekavākyatā 15 tāvannaśyati || ⊗ ||

4.12

vidhimantareṇa na kāryopadeśapratītiḥ | yathāvasthitaṃ vastu, tadvidhasyānuvādamātratvaṃ gamyate | anuvādaśca pramāṇāntaraviṣaya iti tadapekṣo bhūtārtho nārtha ucyata iti sāpekṣatvādaprāmāṇyam | vidhyarthasya tu pramāṇāntarāviṣayatvāttanniṣṭhamanapekṣaṃ pramāṇaṃ karmavidhivākyavat | pramāṇāntarāviṣayaśca vidhyarthaḥ | na hi 'kuru' iti śabdajñānādanyataḥ pratītiḥ | evaṃ ca sati tattvapratipattipare vākye yadyapi vākyārthabodhātparācīnā pravṛttirvidhiphalaṃ nāsti | prāmāṇyāyaiva tu vidhiniṣṭhatvameṣitavyamiti | atha mā bhūcchābdabrahmavijñānātparācīnā pravṛttirvidhiphalam, tatprāmāṇyāpattervidhirāśrayitavyaḥ, tathā hi tasya kāryarūpasya mānāntarāpūrvasyābhidhāyakaṃ vacanamanadhigatamarthaṃ bodhayadanapekṣatayā prāmāṇyamaśnute ⸤(f. 134ʳ) bhūtārthaṃ tu loke mānāntarāpekṣamarthamavagamayadanuvādakaṃ dṛṣṭamiti vaidikamapi bhūtārthatayā tathā syāt | tasmātprāmāṇyāyaiva vidhirajñātajñāpakatayaiṣitavya iti⸥| codayati – anye punarāhuḥ – vidhirvineti | na hi kurviti śabdaviṣayājjñānāda-

4.14

tatrānuvādatāṃ vikalpya prathame kalpe dūṣaṇamāha - atrocyate - pramāṇāntarayātārthabhāva iti| nanu dha(rmiṇyanumānasyāpi) pratyakṣādhigamasaṃbhinnaviṣayatvamastīti tadapi pratyakṣāpekṣatayā na pramāṇaṃ syādityā(śaṅkyāha - mānāntare)- 3 ṇādhigata iti pratipādanam | satyaṃ pratyakṣāviṣaye dharmmiṇyanumānaṃ pravartate, na tu pratyakṣādhigamasaṃbhinno 'sya gocaraḥ | na hi tadanubhūṃtiṃ prā(māthāntarādhigatatvena) (f. 134v)gocarayatyapi tu svarūpeṇa | tadidamuktam - pūrvādhigamasaṃsparśana 6 pratipatterabhāvāditi || ⊗ ||

4.15

bhūtārthamātraṃ cedanuvādatā na sāpekṣatvaheturasti | na bhūtārthataiva sāpekṣatvahetuḥ, bhūtārthayorapi pratyakṣānumānayoranapekṣatvāt | 6 tasmādbhūtārthe 'bhūtārthe vādhigamāntarasaṃsparśaḥ pramāṇāntarāpekṣāhetuḥ, smṛtau darśanāt | sā hyadhigamāntarasaṃbhinnāthaim̐ti tatsādhanamapekṣate | evaṃ ca puruṣabuddhiprabhavaṃ bhūtārthamabhūtārthaṃ vā vaco 9 bhavati sāpekṣam | tato hi tatsaṃbhinna evārthe pratyayaḥ, na tvanapekṣitapūrvādhigamaḥ svātantryeṇārthe| yathoktam - 'api ca pauruṣeyādvacanād 'evamayaṃ puruṣo veda' iti bhavati pratyayaḥ, na 12
samānaviṣayatayā tadvisaṃvādāśaṅkā, tato nārthaniścaya iti śaṅkānirākaraṇāya saṃvādakaṃ mānānta(ramapekṣaṇīyam| tasmāt) tadapekṣaṃ niścayaṃ janayañchabdo 'pramāṇaṃ prasajyeteti mānāntarānarhakāryaparatvamabhyupeyate, tatra ca visaṃvādāśaṅkābhāvādanapekṣat[yā](f.135ʳ) prāmāṇyasiddhirityarthaḥ |

4.16

dvayorekaviṣayasaṃbhave kuta etat – śabdastadapekṣaḥ, na punastatpramāṇāntaraṃ śabdāpekṣaṃ syāditi ? yadi śabdaḥ pramāṇāntarādhigataviṣayo loke dṛṣṭa iti, pramāṇāntarasyāviṣaye tarhi natarāṃ prāmāṇyaṃ tasya bhavati | pramāṇāntaraviṣaye hi pramāṇāntarasaṃbhavādapi tāvatsyāt, anyatra tadabhāvād durlabhaṃ tat | atha pauruṣeyatvakāritā lokavacasāṃ pramāṇāntarādhigatārthatā, na śabdasāmarthyakāritā | śabdasya pramāṇāntarāsaṃbhinna evārthe sāmarthyam | na tarhi pramāṇāntarasaṃbhavācchabda eva sāpekṣaḥ, tadapi śabdasaṃbhavācchabdāpekṣaṃ syāt | kimatastasya sāpekṣatvena ? apramāṇaṃ syāt | na śabdasya tatrāpekṣā yujyate | sati hi tasya prāmāṇye tatsaṃvādavisaṃvādāvapekṣyeyātām | atha śabdasyāprāmāṇyānna tacchabdāpekṣayā pramāṇam | pramāṇameva, anapekṣatvāt | śabdasyāprāmāṇyaṃ kutaḥ ? pramāṇāntarāpekṣatvāt | tasya ca prāmāṇyamanapekṣatvāt,
tadetatpariharati - na ca [saṃbhavamātreṇeti ] | dvayoḥ [śabdamānāntarayorekasmin viṣaye ] saṃbhave kuta etat - śabdaṃstadapekṣaḥ, na punasta]nmānāntaraṃ śabdāpekṣam | anuśayanibandhanamudghāṭya nirākaroti - yadi śabdaḥ pramāṇāntarādhigateti | darśanakathaṃtāṃ ca saṃbodharahito hi [puṃ]ruṣaḥ katha mapi na śa]kyo 'ṅgīkārayitum | yathālokadarśanaṃ cecchabdānāṃ gatiḥ, hanta yathā na bhūtārthaṃ vaco loke nirapekṣaṃ dṛṣṭamiti vaidikamapi bhūtārthaṃ (tathā syāditi | tadevaṃ) na mānāntarāgocarārthaṃ laukikamupalabdhamiti vaidikamapi saṃ [vā] (dakamapekṣeta | pramāṇa)mapi bhavatu, saṃvādasaṃbhavāt | na punarmānāntarāgocarārthaṃ tatkhalu pratipādakameva syāt, kuto 'sya satyatā kutastarāṃ ca prāmāṇyamityāha - pra [mā] (ṇāntarasyāviṣaya i)ti | pramāṇaśabdo 'nusaktaḥ samīcīnatāṃ lakṣayati | yadi tu darśanakathaṃtāmāsthāyocyeta pauruṣeyatvakāritā sāpekṣatā, na tu śabdas[ma](rthatā)kāritā

4.18

śabdasya sāpekṣatvaṃ tadavasthamevetyāśayena pṛcchati – kimata iti|| idaṃ tato bhavatītyāha – tasyeti|| pramāṇaṃ hyapekṣate, nāpramāṇam; ‘andhasyevāndhalagnasya vinipātaḥ pade pade’ iti nyāyādityāha – sati hīti||
akṣāntarago)caramiti kvacitpāṭhaḥ, tadā pravibhāgo mato draṣṭavyaḥ| nirākṛtamapi prapañcārthamadhikaṃ ca kiṃcidvaktuṃ punarāśaṅkate - pramā[ṇāntarādadhigatā - rtha)tvadarśanāditi| uktamannottaraṃ saprapañcaṃ smārayati - u[ktamanneti| adhikaṃ cāha - pratyakṣaiti] | tasmātpauruṣeyatvaprayukta(f.136r)vyāptyupajīvakatayā na bhūtārthavacanatvaṃ prayojakaṃ sāpe[kṣatā]yā ityā[rthaḥ| anādṛta]prayojakāprayojakaṃ tu yathādarśa[naṃ bhū]tārthamapramāṇamāha - anya)thā sutarāmiti || ⊗ ||

4.20

yadi kārye niyogārthe pramāṇāntarasyāsaṃbhavādvedavacasāṃ tanniṣṭhānāmanapekṣatvam, 'jvaraviyogakāma idamauṣadhaṃ pibet', 'svargakāmaḥ sikatā bhakṣayet' iti lokavacāṃsyapi kāryaniṣṭhānyanapekṣāṇi prāmāṇyamaśnuvīran| atha yastatra sādhyasādhanabhāvaḥ sa puruṣavivakṣāpūrvakaḥ, tena tatra sāpekṣatā, vede tu sādhyasādhanabhāvo 'pi na puruṣavivakṣāpūrvakaḥ ityanapekṣatvam| yo vā viṣayaniyojyaniyogānāṃ saṃbandhaḥ, sa puruṣabuddhiviracito lokavākye| vede tu kevalaṃ niyogo 'puruṣabuddhipūrvakaḥ so 'pītyanapekṣatvam|
3 asambhavā)dauṣadhādiniyogasyānapekṣatā | laukikasya prasajyeta |
6 narapratyayapūrvakaḥ || viniyogastatra tena vyape(kṣā vaidike punaḥ| abu)ddhipūrvakaḥ so 'pītyanapekṣatvamucyate || 9 viniyogaḥ sādhyasādhanabhāvo viṣayaniyojyaniyogānāmanvayo vābhidhīyate ||

4.21

yavyatirekābhyām| tadbhāve loke sāpekṣatvāt, tadabhāve vede 6 nirapekṣatvāt| na viṣaye pramāṇāntarasaṃbhavaḥ, tadabhāve'pi lokaniyoge sāpekṣatvadarśanāt|
tasmin codyaṃ nirākaroti - nṛbuddhipūrvatvetyamiti| nedaṃ tirohitamivāsti kiñcana|| ⊗ ||

4.23

na tāvadayaṃ śabdamātrasyānapekṣitapuruṣasaṃbandhāsaṃbandhasya śaktipra- 9 vibhāgaḥ - yadekatra niyogaḥ śabdārthaḥ| anyatra viniyogaḥ, yathā gośabdasya sāsnādimān, aśvaśabdasya kesarādimān| yato lokādhigatasāmarthyo vede'pi pratipādakaḥ| loke cedviniyogaḥ 12 śabdārthaḥ, tatraivāsya sāmarthyamadhigatam, na niyoge| tatra vede 'pi viniyoga eva pramāṇārthaḥ syāt|
codayati - vede niyoganiṣṭhatvamiti| mānāntarayo[gyaṃ sā](dhyasādhanabhāva -
niṣṭhaṃ hi laukikaṃ vacaḥ| tatkvacidyathāpramāṇaṃ pravartate, yathā jvaraviyogakāma 3 idamauṣadhaṃ pibediti| kvacitpunaḥ kvacitpramita (sādhyasādhanabhāvam) nyatrāropyate, yathā svargakāmaḥ sikatā bhakṣayediti| tasmātsakalameva laukikaṃ vaco viniyoganiṣṭham| tathā ca nāsaṃbhavatpramāṇāntaragocaramiti) (f.136v) yujyate 6 sāpekṣatvam| na tvevaṃ vaidikaṃ vacaḥ, tasya mānāntarāpūrvaniyogarūpakāryābhidhāyitvādityarthaḥ|| ⊗ ||

4.24

3 atha matam - naiṣa śabdamātrasya sāmarthyavibhāgaḥ| śabdasya hi nijaṃ sāmarthyaṃ kāryaniṣṭhataiva| tathā hi - kāryo niyogārthaḥ| kāryāya cānyasyānvayaḥ pratīyate| na tu kāryasyānyārtho 'nvayaḥ| 6 tasmātkāryatvānniyogasya tatpradhānatā| puruṣastu pramāṇāntarādavagamyārthaṃ tatra prayuṅkte vacanam| na ca niyogaḥ pramāṇāntaragocaraḥ| tasmānna tatra prayoktumarhati| viniyogasya tu tathābhāvāttatra 9 yujyate prayogaḥ| tasmādviniyogapradhānaṃ puruṣavacaḥ| vaidikaṃ tu sāmarthyena kāryatvānniyogasya tatpradhānamiti|
punaścodayati- atha mānāntarājjñātve [ti](| puruṣavaco mānānta)ragocara-
atrocyate -

4.25

yadi puruṣo 'dhigate viṣaye vacaḥ prayuṅkta iti viniyogaviṣayatā tasya kalpyate pramāṇāntarāpekṣatvāt, tarhi saṃbhavatpramāṇāntaro 'sya viṣayaḥ| na tu saṃbhavatpramāṇāntaraviṣayatvātpuruṣavaco 'pi sāpekṣam, sāpekṣatvanimittatvāttadvidhasya viṣayasya|
ta(detannirākartumu)pakramate - atrocyate| atha jvaraviyogakāma idamauṣadhaṃ pibedityādinā nu niyogaparatautsargikī| kasmāt? utsargasya puṃvākyena [mā](nāntarāpekṣatvāt| nāyaṃ) saṃbhavyanyapramāṇakaḥ, gocaratayāpavādāditi cet -
mānāntaravyapekṣatvātsaṃbhavyanyapramāṇakaḥ| hantāsya gocaro nāsmādapekṣāsya pramā(ntare||
syādet)t, kutastyaḥ punarayamapūrvakauryābhidhānaniyamo liṅādīnām? nanu kriyākāryābhidhānamapi? anekārthatvasyānyāyyatvāditi cet, tade(va kutaḥ? anekaśa)ktikalpanāgauravāditi cet, nanvapūrvāṇyapi naikavidhapradhānāṅgavartī-
9 ni nāneti kathamaikārthyaṃ liṅaḥ? kṛtivyāpyatāyāḥ [pra](vṛttinimittasya sarvatrāmi)śeṣāt| yathaiva hi (phalaṃ) dhātvartho †duḥkhatayā cetano† vyāpāraṃ prati noddeśyamevamapūrvamapi| na khalvato duḥkhameva, sukhaduḥkha[mi](śraṃ hi puruṣo 12 viṣaya) (f. 138ʳ) manubhavati| na ca naivaṃvidhamuddiśya prayatnaḥ pravartata iti prayatna[yo]rnimittanimittinorasamānādhikaraṇayena vipratipattau tattvānupapa[ttiḥ| evaṃ pravṛttinimi)ttaṃ kṛtivyāpyatvena tulyaṃ kriyāpūrvayoriti na pravṛttinimittabhe15 daḥ| tathā ca kṛtivyāpyatāmātropahitamaryādābhidhāvyāpāro liṅādi(śabdo dhātvarthaṃ) vāpūrvaṃ ca kāryaṃ gocarayannānyalabhyatve tantrīkartumutsahate| śaktikalpanābhiyā khalvayamanyalabhyaṃ pariharati, anumityā cānyalabhyo yayāpi 18 (śaktyānumitāva)nupravṛttastayaiva ca śaktyānyalabhyo 'pi vartitumutsahate, sakṛtpravṛttāyāḥ kimavaguṇṭhaneneti nānyalabhyaṃ pariharati| na ca sādhyasvarga[vi](śiṣṭena niyojyena kri)yā kāryānnīyata iti nipuṇataramupapāditaṃ nyāyaka21 ṇikāyām| tasmānniyogaparatā vede loke ca viniyogaparateti svatantrasiddhāntamu[pa](pāditaṃ prā)māṇikamiti sthitaṃ tathāpīmamabhibhāgamabhyupetyācāryeṇa dūṣaṇāntaraṃ dattamiti|| ⊗ ||

4.26

svopalabdhivyāpanāya puruṣasya gīḥ, tatastasyāṃ pramāṇāntarasaṃbhedaḥ, mayopalabdho 'yamartha ityarthaḥ| tena tatropalabdheḥ saṃbha6 vāsaṃbhavāvevāpekṣyeyātām| yatropalabdherniścayaḥ 'saṃbhavatyasyopalabdhirna cānupalabhyāyaṃ bravīti' iti tatra prāmāṇyam, yathā-
27.8 yatropalabdhe° ] yatra tūpalabdhe° edn
27.1–2 Cf. Bhāvaśuddhi (313.15–17 ): yadi mānāntaramapekṣya puṃvaco 'rthasya niścāyakam, kṛtaṃ tarhi vacasā; mānāntarādeva tanniścayāditi śaṅkāmupasaṃharan pariharati - tasmānmānāntarāditi || 27.3–6 Cf. Bhāvaśuddhi (314.8–12 ): dvividhaṃ hi laukikaṃ vacaḥ - saṃbhavatpramāṇāntaram, tadviparītaṃ ca | tatrādyamāptasyetyāha - yatreti || niścayameva darśayati - na ceti | āptatvādityarthaḥ | tadapi dvayaṃ dṛṣṭārtham, adṛṣṭārthaṃ ca - yathā - 'jīrṇe bhuñjīta ārogyakāmaḥ' 'aṣṭakāḥ kartavyāḥ' iti | tatpramāṇāntaropasthāpakatayā pramāṇamityāśayenāha - yatheti || 27.6–8 Cf. Bhāvaśuddhi (314.16–118 ): yattu saṃbhavatpramāṇāntaramapyanāptapraṇītam, yathā'nadyāstīre taravaḥ' iti parokṣārthaṃ śrotuḥ, tatsandigdhārthamaniścayātmakatvādapramāṇam | 27.9–10 Cf. Śābarabhāṣya I.1.2: aśakyaṃ hi tatpuruṣeṇa jñātumṛte vacanāt |

4.28

ata eva pauruṣeyatvāpauruṣeyatve sāpekṣatvānapekṣatvakāraṇe nyāyavidbhirdarśite pauruṣeyatvanirākaraṇaprayatnena – ‘autpattikastu śabdasyārthena saṃbandhaḥ’ iti | autpattike śabdārthasambandhe 'svātntryācchabdasya na puruṣabuddhipūrvakatvamiti na pramāṇāntarasaṃbhinnā śabdādarthāvagatiriti nirapekṣatvam | nanu pramāṇāntarāsaṃbhave 'pi kṛta eva yatnaḥ – ‘satsaṃprayoge’ iti | satyam | codanaiva pramāṇam, nānyat – ityavadhāraṇasiddhyai | na tu pramāṇameva iti | atha pramāṇāntarasaṃbhave 'pi yadi codanāprāmāṇyaṃ na vyāhanyate, ko 'rthaḥ pramāṇāntaranirākaraṇena ? dharmatattvajñānam | pramāṇāntarasaṃbhave hi sarvajñābhimatabuddhādyupadiṣṭo 'pi dharmaḥ pratīyeta tatra na dharmatattvamavadhāritaṃ syāt | tadavadhāraṇārthaścāyaṃ yatnaḥ | codanāprāmāṇyamapi tadarthaṃ mṛgyate, nādṛṣṭāya | athavā tadvirodhāccodanāyā bādhaḥ syāt, saṃśayo vā tulyabalatve, tena tasyāsaṃbhavaḥ pratipādyate | na tu tatsaṃbhavātsāpekṣateti | atraivārthe vṛddhānumatimā[darśayati – apauruṣeyatā] teneti | dharmatattvajñānamiti |
nanvevamapi virodhipramā[ṇa](saṃbhavābhāvāpekṣa)[tvā]ccodanāyā nānapekṣatayā prāmāṇyam, tadanapekṣatve vā vṛthā tatprasādhanmiti codayati - nanu tadabhāvo 3 'pekṣaṇīyaḥ syāt| pa[ri](harati - kāmamiti |) 〈f.139v〉tadabhāvo 'pekṣata eva| kathaṃ tarhi tatprāmāṇyam? anapekṣatvādityata āha - na tu śabda iti| vacasaṃ sarvathā parāpekṣatāṃ śabdasya vyāsedha(ntīmāha - yata iti), [na] ca virodhinīm| 6 saiva hi tadgatānapekṣatā, tadgocarapramopajanahetupramāṇāpekṣitā ca tadvirodhinī, apekṣaṇīyādeva niyame[na](mānāntarasaṃbhavā)dgocarapramotpādādapekṣakasya kṛtakaratayā pramāhetubhāvābhāvāt| virodhasaṃbhavābhāvastu na pramāheturiti ta9 dapekṣatayā prāmā(ṇyaṃ netyāha - na hī)ti| na tadabhāvastadabhāvavānityarthaḥ| atha bhūtārthatve vedāntānāṃ mānāntarāgocarārthatvena tatsaṃbhavādeva tadvisaṃvādaśaṅkāyāma(prāmāṇyaprasaṅga) iti kāryaniṣṭhatā prayatnena pratipādyata ityāśaṅkyāha - 12 virodhisaṃbhavamātreṇa cāprāmāṇye pratyakṣādīnāmapi tadaprāmā[ṇyaṃ](syāt, bhūtārthatā)mātreṇa virodhipramāṇotprekṣāyāḥ pratyakṣādiṣvapi bhūtārtheṣu sāmyāt|
prasaṅgāntaramāha – api ca virodhisaṃbhavādaprāmā(ṇyaṃ kāryaniṣṭhatve 'pi vedāntānāmaparihāryam | nanu mānāntarāgocarapratipattikartavyatāparatve kuto virodhimānāntarāsaṃbhava ityata (āha – ) ⟨f. 140ʳ⟩ kartavyatādvāreṇa brahmarūpabhū- 3 tārtha[prati](patteriṣṭatvāttatra tu pra)māṇāntaravirodhasaṃbhavāt | kutaḥ ? bhūtārthasya pramāṇāntaraviṣayatvāt | tena bhūtārthaparatve sāpekṣatvenāprāmāṇyaprasaṅgena kārya[ni](ṣṭhatā varṇyate | tamevā)nena hetunāprāmāṇyaprasaṅgābhāsaṃ paroktaṃ smārayati – 6 pramāṇāntaraviṣayatve kileti | ābhāsatāmeva kilaśabdena sūcitāmasya pra-
saṅgamasya (darśayati - uktena pra)kāreṇeti | na ca bhūtārthatve sati śakyavacanatayā 9 vākyatvādihetuprasaṅgitaṃ pauruṣeyatvaṃ vedasya durvāram , tataśca sāpekṣatvāda[prā](māṇyam | śabdasya pu)naḥ kāryārthatve kāryasya mānāntarāparadṛṣṭasya tattvena vā samāropeṇa vā buddhāvālambitumaśakyatvātpauruṣeyatvānumānatvābhyāṃ ga12 (myamānasya kāryatvā)dapauruṣeyatvena prāmāṇyamanapekṣatvādapratyūhaṃ prasidhyatīti kāryatvaṃ prāmāṇyāyaiṣitavyamiti sāmpratam, apūrvakāryābhidhā[na](niyamāt pratyakṣā)dīnām | siddhedapyayaṃ manoratho na tu tadabhidhānaṃ nābhidhānānniyamo 15 vetyuktamadhastāt , upapāditaṃ ca nyāyakaṇikāyām | api ca bha(vedapūrvakāryābhidhāna)(f.140v)niyamastathāpi na pauruṣeyatā vedasya | kasmāt ? tadarthasyādṛṣṭapūrvasya tattvena samāropeṇa vā buddhāvālekhitumaśakya18 tvāt | puruṣeṇa [ke](nacitkadācidapi) hantāyamaupaniṣado 'pi puruṣaḥ kiṃ kvaciddṛṣṭapūrvaḥ ? tadvidhasya siddhasyānyasya dṛṣṭacaratvādasya dṛṣṭapūrvatve karmaṇaḥ kāryasya dṛṣṭatvamitya(rthaḥ | tasya svarūpā)datathātve vaupaniṣadasyāpyātmano 21 'tathābhāva iti sarvaṃ samānam , anyatrābhiniveśāt | tasmātsuṣṭhuktam -

4.31

na pramāṇāvagamyatvamastyarthaḥ, na 'asti' iti buddhestadviṣayaḥ| yataḥ pramāṇādeva tridhā buddhirbhavati - 'dhūmādastyatrāgniḥ'
... 〈f. 142ʳ〉 (codayati - atrāhuḥ - na pra)māṇāvagamyatāyā iti| tadetatpariharati - atrocyata iti| ayamarthaḥ - mānāvagamyatvamastīti buddherviṣayaṃ bruvāṇaḥ praṣṭavyo 'tra jāya(te - kiṃ prākpravṛttamānaga)myatvamastyartho 'tha vartamānamānagamyatvamiti| tatrādyaṃ kalpaṃ nirākaroti - na ca mānāvagamyatvamiti| na prāksiddhapramāṇāvagamyatvamastyarthaḥ| tadeva [sphu](ṭayati - nāstīti |) kasmāt? yataḥ prāgapramite vastuni pramāṇādeva tridhā buddhirbhavati - dhūmādastyatrāgniḥ, nadyāḥ pūraviśeṣātprabhūtakāṣṭhaphalakena va[ha](mānenābhūdvṛṣṭiḥ), anukūlamandajavapavanohyamānamadhuragandhagambhīradhvānatamālamālāmalinameghodayaviśeṣādbhaviṣyati vṛṣṭiriti| nanu nirvi(kalpena vastūnyālo)cite tatpṛṣṭhabhāvī saditi vikalpo 'nantaro-
tpannanirvikalpakapramāsambandhamasyā gocarayan kathaṃ na pramāsambandhanibandhana ityāśaṅkyāha – (atha vaiyātyāduttarakālatāmasyā brūyāt, traividhyamanupapannam| asyārthaḥ – savikalpakamavikalpakaṃ vā vijñānaṃ vastu gocarayatsvābhāvavyavacchinnaṃ sade[va] (vastuviṣaya)(f.142v)mavikalpasya sadgocaratvamapahnuvāno vyaktaṃ vaiyātyaṃ gocarayati| na caivamapyasyābhimatasiddhistraividhyānupapatteriti || ⊗ ||

4.32

(dvitīyasmin kalpe 'pyasya traividhyānupapattyā mānāntarāpekṣatvaprasaṅgena ca dūṣayati – svasambandhitayā mānamiti || ⊗ ||

4.33

ti vikalpo 'nantarotpannanirvikalpakapramāsambandhamasya gocarayet kathaṃ na pramāsambandha iti, atrāha – bhidyeteti || 32.15 Cf. Bhāvaśuddhi (323.14-15): evamapi nābhimatasiddhiḥ; traividhyānupapatteriti dūṣayati – traividhyamiti || 33.1-2 Cf. Bhāvaśuddhi (323.17-18): vartamānāvagamyatvamastyartha iti dvitīyakalpamutthāpayati – svasaṃbandhitayeti ||

4.34

syānmatam - yuktaṃ liṅgasya prāmāṇyamevam, arthe tasya pramāṇāntarasya sambhavāt | sambhavati hi vṛṣṭyādiṣu pramāṇāntaram | tatastadvārārthagatiḥ | na tu sarvaviśeṣātīte brahmaṇyāmnāyaikanibandhane 'bhyupagamyate | tatra yathaiva buddhādivākyānām ‘evamayaṃ puruṣo veda’ iti jñānaniṣṭhānāmatīndriyārthe jñānasyāsaṃbhavānnārthe prāmāṇyamatīndriyārthopadeśinām, tathātrāpi syāt | saṃbhavipramāṇaviṣayāptavacanavattu liṅgasya pramāṇaniṣṭhatve 'pi yujyate prāmāṇyam | tadasat, brahmaṇyapi sākṣātkāraṇasyābhyupagamādavidyāsaṃhāre | avidyāvatāṃ tu tadāmnāyaikanibandhanamucyate |
codyamupanyasya dūṣayati -
yathā khalva)laukikārthaṃ buddhavākyaṃ buddhapratyayānumānadvāreṇāpi nārthasya niścā-

4.35

api ca mīyamānatāyāṃ sattāyāṃ pratyakṣamapi liṅgena mīyamānaṃ vartamānameveti tadvāreṇā(rthasya na traividhyam ,) vartamānataiva hi syādityāha - meyatvameva sattā cediti |

4.38

prāptamasattvaṃ smṛtigocara iti | smṛterapramāṇatvena tadgocaro na varta(māna-
pramāṇagoca)ro 'pi tvanivṛttapramāṇagocara ityarthaḥ| na khalu pramitanaṣṭaṃ sadi3 tyāupacarati loka ityupacāraḥ śabdaprayogo [go] (caramevārthamanu) tiṣṭhati|

4.39.1

3 atha matam - na vartamānapramāṇayogaḥ sattā, nānāśritakālaṃ tadyogamātram| api tu pramāṇaṃ prati yogyatā| sā ca naṣṭāccyuteti na tasya sattvaprasaṅgaḥ| smaryamāṇe tu kutaścicyutā 6 kutaścinneti na sarvasyāsattvamiti| etadapi na sundaram, abhyupagatahānāt| tathā hi - itthamarthasvabhāva eva sattā varṇitā bhavati| pramāṇayogyò 'rthasvabhāvaḥ sattā, arthasvabhāvanibandhana eva 9 sadasadvyavahāravibhāgaḥ, na pramāṇatadabhāvopādhiḥ| tasya tveṣa kathanopāyaḥ, na pramāṇasaṃsparśaḥ, yathā 'nīlākārajñānayogyò 'rtho nīlaḥ' ityākhyāte 'pi na nīlaśabdo nīlajñānopādhiḥ| 12 tathā ca so 'stiśabdenābhidhīyata ityarthasvabhāvaniṣṭhamastyarthapradhānaṃ vākyamiti kutaḥ sāpekṣatvam ? pramāṇasyāsaṃsparśāt | atha pramāṇayogyatvaṃ sattā| na caivaṃ sati pramitanaṣṭena ghaṭena madhudhāraṇaprasaktirityāha - naṣṭācca| tadyogyatva(marthasvabhāvaḥ| tasmin) dharmīṇi ghaṭè 3 taddharmaḥ sāmarthyaṃ pratyutpannaṃ saṃbhavati| nāpi smaryamāṇasyābhāvaniścayānna saṃde-

4.39.2

ha ityāha – smaryamāṇe pracalita(miti| kvacitpracali)⟨f. 144ʳ⟩ [tena vyabhi]cārastataḥ saṃśayo yukta ityarthaḥ| asyāsādhutāṃ pratijānīte - ityapyasundaramiti| kārikāpratijñātamasaundaryaṃ prati [hetu](māha – abhyupagatahānāditi| tadetasyopapattiṃ smārayati – tathā hītyamarthasvabhāvanibandhana eva sadasadvyahāravibhāga iti| sattvāsattve arthyamāṇatvādarthe ukte| ya[dyartha](svabhāvaḥ sattā kutastarhi) pramāṇayogyatopanyāsa ityata āha – tasya tveṣa kathanopāyo na pramāṇasaṃsparśa eva satteti| atraiva nidarśanamāha – yathā nīle[ti]| (tathā ca pramāṇasyā)viniveśānna sāpekṣatā brahmasvabhāvasattāniṣṭhānāmapi vedāntānāmityāha – tathā ceti|

4.39.3

nanvarthasvabhāve 'pi naikā sattā sidhyati, bhi[nnā](nāmapi tatsvabhāvānāṃ) khaṇḍamuṇḍādīnāmupalambhāditi ⟨codayati-⟩ syādetadbhinnā iti | kiṃ tarhi 3 bhavatāṃ sādhyamityāha- etaditi | api cāmyupetyaitaduktam, paramārthi(tastvanantārtha)svabhāvasyaikatvameva, nānātve sati vyapadeśābhedānupapatterityāhaapi ca yadīti | uktamarthamupapādayituṃ saṃkalpanna[ya](māha- tathā) ⟨f.144v⟩ hi 6 bhinneṣviti | ākāśādikkālaśabdaiḥ sākṣānniyatavyaktiniveśibhiḥ sacchabdasya naimittikapravṛtterasādharmyamiti pari(mitopalakṣaṇam) | tena saha sadharmāṇo vicārayati- taduktaṃ bhinneṣviti | viśeṣaṇaṃ gotvādi tatkilākāraḥ svarūpa9 viniveśenākāriṇīṃ vyakti(manurañjayati, ayuta)siddhaṃ hi tat | upalakṣaṇaṃ tu daṇḍakuṇḍalādi | daṇḍakuṇḍalaniḥ kaṇṭhādeḥ pṛthagāśrayatvena vā, pṛthagiti sattvenāsattvena vā, yutasiddhaṃ na (kaṇṭhādīnātmani)veśanānurañjayati, api 12 tūpalakṣayatyetadgrāhyo vyavacchedāditi | tatra sādhāraṇaśabdatāmakṣādipadavatsa-

4.39.4

6 sādhāraṇa i)ti | api caivaṃ vadato niḥsāmānyeṣu sāmānyaviśeṣasamavāyeṣu nālaukikaḥ sacchabdaḥ pravartetetyāha - api ceti | nanu pra(tyayāviśeṣādrūpacā)rasya mukhyatvamapi | tadayamaupacārikoṃ bhaviṣyati tadvidhasyāpi loke 9 darśanādityata āha - na teṣvaupacārikaḥ sacchabdaḥ(pratyayasyāvaila)kṣaṇyāt | yastvaupacārikatve 'pi prayogaprācuryātpratyayāvailakṣaṇyamupapadyata iti na parituṣyati taṃ prati hetvantara[mā](ha - na ca sāmānyāditi |) sādṛśyaṃ vā 12 sahacaraṇādi vopacāranibandhanam, asati tasminnupacāro gauṇī lākṣaṇikī vā vṛttiḥ sacchabdasya na bhavet | na (tāvadvyaktīnāmekārtha)samavāyātteṣvapi sacchabda iti yuktam | samavāyasya tadabhāvādasattvena tadekārthasamavāyābhāvā15 tmanaḥ sāmānyāderbhakteranu(papattiḥ | viśeṣyaviśeṣaṇa) 〈f.145v〉bhāvena vā samavāyasya tadupapattāvabhāvasyāpi sattvaprasaṅgaḥ | tasmātpadārthānāṃ ṣaṇṇāmapi svarūpasattvamicchadbhirakāmairapi [pa](rimitopalakṣaṇaṃ sattā)sāmānyamabhyupetavyam | 18 tadabhāve bhakterabhāvena bhāktasyāpi prayogasyānupapatterityarthaḥ | ramāha - na ca sāmānyāditi || sādṛśyaṃ vā, sahacaraṇādi vopacāranibandhanam; asati tasminnupacāro gauṇī lākṣaṇikī vā vṛttiḥ sacchabdasya na bhavedityarthaḥ |

4.39.5

41.1-4 Cf. Bhāvaśuddhi (333.12-334.4): atheti || parimitaiḥ kila rūpatvavijñānādibhiḥ pañcaskandhāḥ, draṣṭṛdṛśyatvābhyāmātmānātmānau vā, dravyatvādibhiḥ ṣaṭpadārthā vopasaṃgṛhītāḥ | tena tatsaṃgṛhītāste na tatsaṃgrahopalakṣitānāmanantānāmapyarthānāṃ saditi sādhāraṇaśabda ityarthaḥ | Cf. Abhiprāyaprakāśikā (333.26-29): atheti || rūpavijñānādibhiḥ pañcaskandhāḥ, caitanyadṛśyatvādibhiḥ prakṛtipuruṣau vā, dravyaguṇatvādibhiḥ ṣaṭpadārthā vā parairupasaṃgṛhītāḥ, tadupalakṣiteṣu vināyekaṃ nimittaṃ sacchabdaḥ sādhāraṇaḥ kiṃ na syāditi bhāvaḥ | 41.4-8 Cf. Bhāvaśuddhi (334.4-8): dūṣayati- tadayuktamiti || hetumāha - saṃgrahau hīti | yathā naratvenaikenopasaṃgṛhītāścatvāro varṇā brāhmaṇatvādidharmabhājaḥ, tadvadete pañcaskandhādayaḥ padārthāḥ, yenaikenopasaṃgṛhītaḥ pravādeṣu, tadekaṃ vaktavyam || Cf. Abhiprāyaprakāśikā (334.19-22): tadayukamiti || yathā naratvenaikenopasaṃgṛhītāścatvāro varṇā brāhmaṇādayaḥ, rasatvena vā saṅgṛhītā nava śṛṅgārahāsyādayaḥ, tathātrapi pañcadvitvādisaṅkhyāniveśyekaṃ nimittaṃ vaktavyamiti bhāvaḥ ||

4.39.6

tatra yadi sacchabdārthat[yā] (saṃgraha etāvatprabhe) daḥ sacchabdārtha iti, tato nārthāntarasya ṣaṣṭhasya tṛtīyasya vā nivṝttiḥ syāt| atha mā bhūnnivṛttiḥ kimata ityā[trāha] – tatra na sarvārthasaṃ](f. 146r)grahaḥ syāt, na padārthāḥ saṃgṛhyeran, anyeṣāmapi sambhavāt| atraiva nidarśanamāha – yathā navavidho gośabdārtha iti nānyeṣāmabhāva eva| atha mā bhūtsaṃgraha) stathāpi kimitayata āha – tatra ca pravādebhyaḥ kācidarthatattvāvagatiḥ syāditi| codayati – nanu neti| mā bhūtsiddhāntabhedināmarthā[nāṃ saṃgrahaḥ, na kenāpi] samāliṅgitamekadā viśvamiti| uttaram – na brūma iti| satyametat, kiṃ tu yadadhiṣṭhānāḥ pravādāḥ sa khalveko 'rthaḥ sarvatantrasi(ddhānto 'bhyupagantavyaḥ,) vivādābhāvāt| na khalvātmāstittvavādino naraviṣāṇānāstittvavādinaḥ prati vipratipadyante, nāpi samānaviṣayatve 'pi [ni](ṣprapañcabrahmavādi) naṃ prati cetana ātmeti saṃgiramāṇāḥ| tasmātsamānādhikaraṇau parasparaviruddhau pakṣapratipakṣau vivādādhikaraṇau| tathā (ca sadadhiṣṭhānāmyupagama) stadanabhyupagame vaiyadhikaraṇyena vivādābhāvaprasaṅgāt| so 'rthaḥ samastapravādisiddho 'bhyupetavyaḥ| sadadhiṣṭhānaścāyaṃ sarva -

4.39.7

nanu mā bhūtsattvamekaṃ sāmānyam, pra[mā](ṇayogyatvamarthakriyā)kāritvaṃ vaikamupasaṃgrāhakaṃ bhaviṣyatīti codayati- atheti| pariharati- tābhyāmeva sacchabdārtha upalakṣyatām, vyarthaḥ parimitadharmo (panyāsaḥ| parimita)dharmeṣu pañcasu ṣaṭsu vā saditi sādhāraṇaśabda iti vyartham, arthakriyākāritvasya (mānayogyatvasya) vā sādhāraṇasyaiva pravṛttinimittasya bhāvāt| tatra sāmā[nya](śabdataiva syāt), nāpi sādhāraṇamastīti pāriśeṣyātsattvameva sādhāraṇamabhyupetavyaṃ bhāveṣu| bhāvābhāvasādhāraṇaṃ tu pramātvopahitama[rtha](kriyākāritvam, ta)deva ca sarvatantrasiddhāntaḥ, tadāśrayatvādeva siddhāntabhedinā- 'sa) (f.147rt ghaṭaḥ' ityatra guṇādiṣu vā rūpavijñānādiṣu vā katamaściditi saṃdihate, saṃdihānā vā tadarthino na pravartante| (tatra na syātsādhā)raṇaśabdatetyāha - bhinnanimittatve cākṣādiśabdebhya iveti | viśiṣyata iti viśeṣaḥ | 'san ghaṭaḥ' iti nirāśaṅkasattā(yāṃ gamyamānāyāmapi ki)midānīṃ sacchabdārtha ityanenāsya dravyādibhāve saṃdihate | tathā śabdo dravyaṃ guṇo veti vyarthamabhi[dhī](yate, arthe saṃśayaḥ parīkṣakā)ṇāmityata āha - arthācceti | satyamastayaṃ saṃśayo na tu śabdataḥ kiṃ tu tatpramitādarthataḥ| itarathā tu [vi](śeṣapratītimantareṇāpya)kṣādipadādivajjijñāsāvirāmānupapatterityarthaḥ| nirākṛtamapyarthannirākaraṇāntarābhidhitsayā punarā(śaṅkate - yatra tu śabdātsaṃdehaḥ saṃ)bhāvyeta | tatrāpātatastāvatpūrvanirākaraṇaṃ smārayati - (tacca prāgapīti |)

4.39.8

45.1–4 Cf. Bhāvaśuddhi (337.13-16): nirākaraṇāntaramāha – api ceti || saṃvedanarūpaṃ hi pramāṇaṃ jñeyābhivyāptilakṣaṇaphalaprasavonneyaṃ tatpūrvakālamanumīyate, na tu phalānantaram; tasya tadutpādānupayogāt, phalotpādānupayoginaśca kalpane gauravādityarthaḥ | 45.5–7 Cf. Bhāvaśuddhi (337.16-18): ativṛttamanumīyatām, kimetāvateti ? atrāha – na khalviti || asannihitaṃ pramāṇaṃ viśeṣaṇaṃ yasya, tādṛk; kuṇḍalavigame 'pi kuṇḍalitvaprasaṅgādityarthaḥ || 45.7–12 Cf. Bhāvaśuddhi (338.4-10): astu tarhi pramāṇamupalakṣaṇam – kadācid jñānasambandhasya svayamasato 'pi kurukṣetraṃ guruṭīketyādāvupalakṣaṇatvāditi, atrāha – nāpīti || hetumāha – pramiteti || upalakṣaṇasyāpi sataḥ sacchabdapravṛttinimittatve pūrvoktadoṣādativṛttasya tacchabdasya pravṛttinimittatvaṃ vācyam | tathā ca pramitanaṣṭeṣvapi tatprasaṅga ityarthaḥ | hetvantaramāha – smaryamāṇe ceti || smṛtigocare 'pi sattvasaṃśayo na syādityarthaḥ | nanu na pramāṇajananameva sarvatrārthakriyāmācakṣmahe, kiṃ tvanyadapi [tena] (yadyapyānumānikasyāgnestannāsti, a)(f.148r)sti tu dhūmajananamarthakriyā| sā cāsya tatra tatrāvadhāritā, tadutpattyaiva hi dhūmo liṅgamiti | dhūmakāraṇasyāgneryuktamastītyanumā[na](mityāha - atha nirjñā)takāryasambandhameveti | tadetattādātmyānupalambhāttayoravyāpakamiti dūṣaṇe sthavīyasi sthite'pi doṣāntaramāha - prameyābhāvaḥ, tathā hi) kāryavattā hyastyarthaḥ, sā cādhigataiva | ātmāśrayaprasaṅgaścetyāha - kāryavattayaiva ca kāryavattāvagamyata ityacaturasram |

4.39.9

yastu dhūma(janakatve 'pi mahānasaga)tasyāgnergirigatadhūmajanakatvamanadhigatacaramanumānagocaramiti manvāno na parituṣyati taṃ prati doṣāntaramāha – 3 kṣa[ṇi](kavijñānavādināṃ kāryakā)raṇayośca yaugapadyābhāvāditi | sugamam | anavasthānāditi smārayati – kāryapramāṇasadasadbhāve bhāvānāṃ sadasadvyavahāra(vibhāge tannibandhane cānu)(f.148v)māne tasya sadasadvyavahāravibhāgasyāpravṛtti6 reva | kutaḥ ? kāryeti | na ca svasaṃvedanasiddhāvapi mānasya meyatā saṃbha[vi- nī] yena meyatāyāṃ sattāyāṃ nānavasthā syāt | na hi svasaṃvedanaṃ mānaṃ mānakarmabhāvamanubhavati, prakāśamānatāyāṃ tu sattāyāmuktāni dūṣaṇānyabhyūhanīyā(nītyabhidhāyopasaṃharati – tasmā)darthasvabhāva ekā satteti brahmavido manyante | pramāṇayogyatāyā arthasvabhāvasya pratyarthaṃ bhedavataḥ saditi [vyapa](deśātsarvavyavahāreṣu) sattvameva sāmānyamekamadhyakṣagocaraṃ gocarayante brahmavida ityarthaḥ ||

4.40

bhūmau nikhātamavidyamānendriyasaṃbandhamadṛśyamānāvinābhūtamasaṃvedyamānānyathānavakalpamānaṃ vastu pralīnadraṣṭṛkaṃ yattasya na pratyakṣānumānārthāpattyāgamahetavaḥ santi | sādṛśyaviṣayaṃ hyupamānam, tasya heturdūrāpeta eva | sarvapramāṇayogyatāmatikrāmati, na ca tadasat | nanu sattvamapyasya katham ? evamapi saṃśayaḥ | tatra pramāṇahetubhāvalakṣaṇayogyatārūpe sattve pramāṇahetvabhāvasya niścayātsaṃśayo na syāt | atha svabhāvaviśeṣaḥ kaścitpramāṇaṃ prati yogyaḥ sattvam, prakṛtahānādasundaramityuktam | atha pramāṇaviśiṣṭaḥ sacchabdārtha ityetadanena nirākriyate | na niścite viśeṣaṇābhāve viśiṣṭābhidhāyiśabdānuviddhaḥ saṃśayo yukta iti |
yogyatārthasvabhāvaḥ, pramāṇahetusadbhāvastu, sahakārisamavadhānalakṣaṇatvādāga3 ntukayogyatāyāḥ | [na cā](satāṃ pramāṇahetavaḥ sa)nti | yeṣu satsu kāryaṃ bhavatyeva ta eva hetavaḥ | na cāsatāṃ tādṛśāḥ pramāṇahetavaḥ santi, tadbhāve pramitibhāvena prameyasadbhāvaḥ] (syādityarthaḥ | dūṣa)(f.149r)yati | tadayuktam | kutaḥ ? 6 bhūmau nikhātamiti | pramāṇahetusadbhāvaścetsattā na tadabhāvaviniścaye vastuni sandehaḥ syāt | niścite saṃde[ho](neti codayati -)atha svabhāvaviśeṣa iti | yaḥ khalu satsvānveṣūpalambhakāraṇeṣu sa[nnupalabhyata]eva sa [eva]svabhāvaviśeṣa 9 ākhyāyate | asti cāyaṃ cira(nikhātanidhiṣu), na hi te khananādinā nopalabhyante | tena mānahetvabhāvaviniścaye 'pi [yuktaścai]ṣa saṃśaya ityarthaḥ | dūṣayati - prakṛtahānāditi | (svabhāvaḥ sāmānyo) vā viśeṣaḥ pratibhāvaṃ [vidyamāno nā12 bhinna]vyapadeśotthāpanasaha ityabhinnāvidyamānabhāvāśrayo 'bhyupetavyaḥ | tathā prakṛta(hānirityarthaḥ |) tadevaṃ śaṃko(ttaratayā vyā)khyāyotkārikamuktasya cārtha[syeyaṃ] kāriketyāha - atha pramāṇaviśiṣṭa iti |
0 ||

4.41

ava(śyamanena bauddheneṣa)(f.149^v)dbuddhagandhinā vā mīmāṃsakenāsatkathaṃcidvyavasthāpanīyam, idaṃ tadasadyatsato vyāvarttata iti| na khalvasyaiṃvamavyavasthāpayataḥ pakṣaprati(pakṣau sthāpanā) vā santi, tadabhāvena vā nāyaṃ laukiko na parīkṣaka ityunmattavadupekṣaṇīyaḥ syāt| [tatra] yadi pramāṇasyāviṣayaḥ pramāṇaviṣayā(d vyāvṛtto 'sat, yathā du)ssahabauddhagandhīmīmāṃsakaḥ| yadi vā sarvaśaktivirahaḥ, asatsato vyāvarttamānamarthakriyāśaktāt, yathā bauddhaḥ| sarvathā[pra]meyatve vyavasthāpakā]bhāvānnai]kapakṣānurāgaḥ syādityarthaḥ|
0||

4.42

‘dṛṣṭipūtaṃ padaṃ nyaset’ iti kīṭakaṇṭakādyabhāve 'pramite kathaṃ tannyāsaḥ ? tathā hi – kīṭakaṇṭakādyarthāntarabhūtalādiparicchedātsa syāt, kīṭādyaparicchedāt, abhāvaparicchedādvā | tatra na tāvadarthāntaraparicchedāt, kaṇṭakādibhāve 'pi prasaṅgāt | tatrāpi vastvantaraparicchedasya sattvāt | prāgapi ca bhūbhāgaparicchedāt prasajyeta, yasya kasyacidvastvantarasya paricchittervidyamānatvāt | atha kīṭakaṇṭakādyaparicchedāt, na tadbhāvābhāvajijñāsā syāt | jijñāsāpūrvamapi prayatnāttadaparicchedamātrameva prāpyate yasyābhāvo na prameyaḥ | tacca prāgapi tato 'sti | abhāve tu prameye 'bhāvaniścayāya jijñāsā yujyate | na cāpariccheda eva jijñāsyaḥ, svataḥ siddhatvāt | paricchedena hi sa nivartyate | aprameyatvācca so 'pi khalvabhāva ityaprameyaḥ |
na ca pramāṇāviṣayatvamātramasadvyavahāraṃ varttayitumarhati prameyābhāvānabhyupagama ityāha – api ca, amitvā kaṇṭakābhāvamiti | purastācca prasaṅgata iti vyācaṣṭe – prāgapi ca bhūtaḷaparicchedātpra[sajyeta ⟨f. 150ʳ⟩ yasya] kasyacidva-
50.1-3 Cf. Bhāvaśuddhi (343.6-11): na ca pramāṇāviṣayatvamātramasadvyavahāraṃ pravartayitumarhati prameyābhāvānabhyupagama ityāha – amitveti || arthāntaraparicchedāccaraṇanyāsa iti, atrāha – anyeti || hetumāha – tasyeti || kaṇṭakasya sattve bhūbhāgagrahāt, purastācca tatprasaṅgataḥ kaṇṭakādyagrahāccaraṇanyāsa iti, atrāha – jijñāseti ||

4.45

yadi matam- yatra bhūbhāgādau caraṇanyāsādilakṣaṇā pravṛttiḥ, tasya kevalasya sā jñānāditi | tatrāpi saṃpradhāryam- kimidaṃ jñānasya kaivalyamabhisaṃhitamekaviṣayapratiniyamo viṣayāntarāsaṃsargaḥ, āhosvidviṣayasya | yadi vijñānasya, pramite 'pi bhūbhāgādau sthūle sūkṣmakīṭakaṇṭakādibhāvābhāvaparīkṣā na syāt | pravartetaiva, kevalabhūtalāvagrahajñānāt | atha viṣayasya, tatrāpi saṃpradhāryam- svarūpeṇa vā viṣayasya kaivalyam, viśeṣaṇayogena vā | tatra na tāvatsvarūpeṇa, miśre 'pi tasya bhāvāt | viśeṣaṇayogena kaivalye prāptā kīṭakaṇṭakādyabhāvaviśiṣṭaparicchedātpadanyāsādilakṣaṇā pravṛttiḥ | yato nānyābhāvādviśeṣaṇamanyādṛśaṃ kiṃciddṛśyate, yadviśeṣaṇaṃ vastu kevalaṃ syāditi | atha matam)- [satsūpalambhahetuṣu cakṣurādiṣu] pramāṇaviṣayasyaikaviṣayadarśa[nayo](gyasyāparicchedāccaraṇanyāsādipravṛttiriti śaṅkate- atheti | aparicche[da)[sya dṛśyatvaṃ ca samā]ropitaṃ mantavyaṃ na tu tattvameva, asatastadanupapatteḥ | dūṣa[yati]-(tadasat, pramāṇaviṣayatvasyeti | asadbodhasya pramāṇaviṣayatvaṃ dṛ-
śyatvasamāro)paṇaṃ cānanyasya vā hetuḥ | tajjñāne tucchatvānupapattirityabhisandhiḥ [| (kevalabhūtalajñānātpravṛttiriti śaṅkate - atha yatreti | na vayaṃ pravṛttihetutvena tu) (f. 150^v) [ccha]maparicchedamācakṣmahe nāpi bhūtalaparicchedam | ta(tra kaivalyaṃ saṃvido viśeṣaṇaṃ saṃvedyasya veti vikalpya krameṇa dū)ṣayati]-
ekaviṣayapratini(yamo viṣayāntarāsaṃsargaḥ kaivalyam, tadvijñānasyāhosvidviṣyasya? parīkṣākā nūname)[vāsya saṃvidasaṃsṛṣṭaṃ sūkṣmama]rthaṃ jijñāsate | āptā hyavi(vakṣitamarthaṃ puraskṛtya na pravartante, atastatra saṃ)vido viṣayaḥ keva]lo vivakṣito na saṃvinmātram | tatraiṣa rūpādvā kevalaḥ syā(ddviśeṣaṇayogena vā? ādyaṃ nirākaroti - kevalo viṣayo ne)ṣṭo rūpāt | kutaḥ ?] (miśre 'pi tasya bhāvā)diti | bhūtale tadrūpabhūtalasya yataḥ | [syā(ddviśeṣaṇayogena tu | kaṇṭakā-
51.5-9 Cf. Bhāvaśuddhi (346.8-10): kevalabhūtalajñānātpravṛttiriti śaṅkate - atha yatreti || kaivalyaṃ saṃvido viśeṣaṇaṃ saṃvedyasya vā? yadyādyaḥ, tatrāha - jijñāseteti || Cf. Abhiprāyaprakāśikā (346.27-28, 30-31): arthāntaraparicchedādaparicchedādvā pravṛttiriti pakṣadvaye dūṣaṇaṃ pariharannāśaṅkate - atha yatreti || ... kiṃ saṃvidaḥ kaivalyamuta viṣayasyeti vikalpya krameṇa dūṣayati - jijñāseteti || 51.13-16 Cf. Bhāvaśuddhi (346.11-13): saṃvedyasyāpi svarūpeṇa kaivalyaṃ viśeṣaṇayogena vā? nādya ityāha - kevala iti || rūponmiśre 'pi - kaṇṭakādimati | tat - kaivalyamityarthaḥ | 51.13-26 Cf. Nyāyakaṇikā (Stern 2004/Gosvami 49.8-23): किं पुनरस्य कैवल्यम्? svarūpamiti cet, na, ghaṭakaṇṭakādigrahe 'pi tatsadbhāvāt | taddharma iti cet? sa tarhi ghaṭādibhāvavirodhī bhūmikāntareṇa tadabhāva eveti siddhaṃ naḥ samīhitam | yadāha - 'gṛhītvā vastusadbhāvaṃ smṛtvā ca pratiyoginam' iti | tatra na tāvatsaṃsṛṣṭabhūtalagrahaḥ, taddhetuvirodhāt | na khalvasti saṃbhavaḥ, ghaṭasaṃsṛṣṭabhūtalagrahaśca tatra ghaṭābhāvaniścayaśceti | nāpi ghaṭābhāvavadbhūtalagrahaḥ, ātmāśrayaprasaṅgāt | na khalu sa eva tasya heturiti sāṃpratam | tasmādadṛśye pratiyogini ghaṭādau bhūtalamātragrahaṇaṃ ghaṭābhāvaparicchedaheturityakāmenāpi ghaṭābhāvādanyatkaivalyaṃ bhūtalasya svīkāraṇīyam | tadeva cābhāvavyavahāranibandhanamiti kimantargaḍunā ghaṭābhāveneti | tadetadayuktam, vastusadbhāvagrahaṇamātrasyābhāvajñānahetutvānabhyupagamāt | api tu tulyopalambhayogyasya pratiyogino 'nupalambhane satyasya tatkāraṇatvamiṣyate | tadāha - smṛtvā ca pratiyoginamiti | na caikajñānasaṃsargi bhūtalopalambhe 'pi ghaṭānupalambha iti sāmpratam, nopalabdhacaraghaṭasaṃsṛṣṭabhūtalopalambhe 'pi ghaṭānupalambhaprasaṅgāt |

4.46

atha matam –

4.47

naiva stāṃ 'nāsti' iti buddhivyavahārau | kathamimau sarvajanānāṃ pratītāvapahūyete ? ucyate – bhramo 'yaṃ sadbuddhyabhāve tadviparyayapariccheda iti | tathā sadvyavahārābhāve tadviparyayavyavahārabhramo yathālokadarśanābhāve 'tamaḥ paśyāmi' iti vibhramaḥ | na hi tamo nāma kiṃciddṛśyamasti |
anuśaya[bī]jamanirākṛtaṃ [manya](mānaḥ punaścodayati – kiṃ) vā, agrahe 'sadgrahabhrāntirirati || ⊗ ||
naitatsāram –

4.48

stusadbhāvagrahaṇe satyabhāvavyavahāro 'vaśyaṃbhāvīti heturasiddha iti cenna, gṛhyamāṇe 'pi pratiyoginyasmaryamāṇe kimāsīditi praśnānantaraṃ prāktanatadabhāvavyavahārapravṛtteḥ |

4.50

dūṣayati - naitatsāram- itthaṃ bhavediti | upapāditaṃ hi vibhramaviveke | ihā[pyu]papādayiṣyate, yathā- nāsato nāpi jñānākārasya vedanaṃ nāpyavedanaṃ kiṃ tvanyasyānyatheti | tathā cāparicchindata iti yuktam | ta(thā cābhāvavyavahrā)rābhāve 'nyatradṛṣṭo 'bhāvavyavahāra āropaṇīyaḥ, [ta]sya māne ca virodhābhāve 'nyatradṛṣṭamabhāvavijñānamāropaṇīyam | na cā(bhāvavyavahāramani)cchata etadupapadyata ityāha- nābhāvabhinnā viśiṣṭā vyavahṛdabhāvavyavahāra iti yāvat | tadabhāvaśca vyavahārābhāvaśca dhīpade (nālambata iti | upala)kṣaṇaṃ
caitat| nābhāva[vijñānaṃ jñānābhāvaścaityapi draṣṭavyam|] dṛṣṭāntaśca sādhyavikala ityāha – tamodṛṣṭistviti| upapāditamidaṃ hi(vārttikakṛtaiva – ta)thā dravyāntaraṃ ccchāyā rūpabhedasamā[śra]yam| iti| tadanenābhāvavijñānamevāsyābhyupeyam| na cābhāvaḥ svataḥ sato vyavacchinno nānya(ta iti svarūpa)(f. 153v)bhedaḥ svato 'sya nāvabhāsata iti nirupākhyo bhavati, tajjñānasāmarthyādīnāmapi nirupākhyatvaprasaṅgāt| teṣāmapi nājāto 'vāntarabhedo nirūpyate, jñeyaśakyabhedena tu tadbhedaḥ, ihāpi prati]yogibhedeneti sarvaṃ samānamiti bhāvaḥ|| ⊗||

4.52

bhavatu vā pramāṇayogyatā sattā| saiva ca prameyāstu| tatprameyaṃ vastusattvamāgamārthaḥ| na ca pramāṇāntarāpekṣatā doṣaḥ, pramāṇā-
māne)[nāgamena] gocarīkartavyaḥ | [śaktirhi śaktaśakya]rūpanirūpaṇādhīnanirūpaṇā śakyā nirūpayitum | nanu pravartatāṃ nā[ma](vasturūpe 'pyāgamaḥ), tatpunarmānayogyamityevaṃ gṛhyata iti mānāntarasyāpi niveśaḥ, aniveśe 'niveśatvena grahābhāvāt | tathā ca sāpekṣā, ato mā(nayogyametaditi hi) śabdaḥ pravartate na tu pramitami[ti] | na caitāvatā tatsaṃbhedo nāpi sāpekṣatetyarthaḥ | etacca pa[re]ṣāmapi samānamityā[ha - pracakṣate ye 'pi sa](f. 154r)ttāṃ pramāṇayogyatā[manyāṃ ⟨na pratipadyante⟩ kiṃ tu pramāṇagrāhyatāmeva, te 'pi śabdapravṛttiṃ ca tasya śabdasyā]rthavedanaṃ cāntrāntareṇa mānāntareṇārthavibhinna(tāṃ mānāntarārthasaṃsparśaṃ tasminna prati)[jānate 'bhyupa]gacchanti | śabdānāṃ mānāntarā[vagama]statastvarthaniścaya iti cet, tatkimidānīṃ mānāntaramarthāva[se](yam ? yadyarthānmānāntaramava)[sīya]te tarhi kuto 'rthabhedaviniścayaḥ ?] (na hi mānayogyatva)mabhinnamarthabhedena tadviniścayāya kalpate, tanmātrasya tadanānta(rīyakatvāt | artha)[bhede tu kutaścide](kasya viniścayo 'nyasmā)dityavasātavyo 'rthabheda itya]syāvasāyaḥ | śabdādanyatastasmānmānayogya[tāṃ] (--- [17] ---) [mānāntaramabhyupaga](ntavya)[miti || ⊗ ||] pramāṇāntarasaṃbhedābhyupagame 'pi nāprāmāṇyaprasaṅgadoṣa iti darśayati -

4.55

na khalu pramāṇāntarasaṃbhinnārthamapi vaco na pramāṇam, pramāṇameva 9 hyāptavākyam| kathaṃ punaḥ pramāṇaṃ sāpekṣamiti cet, ucyatenirapekṣameva tat ‘pramito'yaṃ mayārthaḥ’ ityasminnarthe| kevale hyarthe ‘evamayamarthaḥ’ ityapratīteḥ ‘evamayaṃ puruṣo veda’ iti 12 ca pratīteḥ puruṣajñānāpekṣam| tatropalabdhau tāvadanapekṣattvātprāmāṇyamaśnute tatsiddhidvārāśca paścādartha iti| kathaṃ tarhi puruṣavacaḥ kiṃcidabādhitārthamapi sāpekṣatvenāpramāṇaṃ kathyate ? ucyate- ya15 dyāpyarthe bādho nāsti, yadapekṣaṃ tvasyārthe prāmāṇyaṃ yatsiddhimukhena taṃ sādhayati tatra pramāṇāṃśe bādhyate| tasyāsiddhestadvāreṇa nārthasiddhirityarthe 'pramāṇam, yathātīndriyārthe buddhavacaḥ puruṣasya 18 darśanāsaṃbhavāt | yathoktam- 'puruṣāśaktitastatra sāpavādatvasaṃbhavaḥ' | iti | yathā ca vipralambhakavākyam, ayathādṛṣṭārthavāditvasya pramāṇāvagatatvāt |
[tadevaṃ pramāṇagrahaṇayogya]tāyāmapi sattāyāmastyarthe[niṣṭhasya vacaso mānāntarāsaṃbhinnāvagāhino]na sāpekṣatetyuktam, saṃprati tu pramāṇāntarasaṃbhedābhyupagame 3 'pi nāprāmāṇyaprasaṅgadoṣa i[tyuttaratātparyamāha -
[kiṃ ca kasya] vacasaḥ ? apauruṣeyasya | nanvanapekṣaṃ pramāṇamiti mānāntarā[saṃ](bhinnārtha (f. 154v)gocaraṃ vacaḥ sāpekṣaṃ kathaṃ mānamitya)trāha – [nirapekṣamihārthe] tu pramitaṃ vastvidaṃ mayā | tatkiṃ sarvatraivānapekṣam ? netyāha – (arthamātre ca sāpekṣamanapekṣārthabodhanāt | iti) | sāpekṣama[pi citramāṇam], kathaṃ tarhi caityavandanādivākyamabādhitārthama[pi] sāpekṣatvenāpramāṇa(mityāha – abā)dhitamapi tvarthe pramāṇāṃśe 'pabādhanāt | tannāprāmāṇatāmeti | atraivodāharaṇamāha – buddhānāptāvaco yathā] ||

4.56

āptavacaḥ punarnārthe nāpi pramāṇāṃśe saṃbhavatpramāṇagocaraṃ bādhyate | pramāṇāṃśe cānapekṣaṃ tanmukhena cārthasiddhiṃ vidadhadanāpramāṇaṃ bhavitumarhati | anyathā śabdanibandhano vyavahāro na syāt | caityavandanātsva[rga ityiādibuddhavacaḥ, nadyāstīre phalāni] santīti ca samavadhṛtāyathādṛṣṭavāditvā[dvipralambhakasya puṃsaḥ | na punarayaṃ vidhāptavākyasyetyāha –
saṃbhavatpramāṇagoca)raṃ [nirapekṣaṃ pramāṇāṃśe](prameyāṃśe) pramāṇasāpekṣaṃ tathāpi nāpramāṇam ,(pramāṇopasthāpa)nadvāreṇārthaniścāyaka(tvādityarthaḥ | sāpekṣa)tvenāprāmāṇye 6 ('pyāptavākyasya bādhita)tvābhāvenānadhigatārthagantṛ(tvātprāmāṇyaṃ syā)t , sa sāpekṣatve 'pi svagocara iti | vyavahā(ro 'nyathā katham |) yadi punaḥ sāpekṣatvenāptavākyānyapramāṇāni | tataḥ sarva [e](va śabdanibandhano vya) 〈f. 155ʳ〉9 vahāraḥ samucchidyetetyarthaḥ |

4.58

evaṃ ca pramāṇāntarasaṃbhinnārthatve 'pi vedāntavacasāṃ na prāmāṇya6 vyāhatiḥ , āptavākyavat | tathā hi – tānyapi jñānajñeyavibhāgavikalaṃ svaprakāśarūpamalaukikaṃ kāmamavagamayantu pramāṇāntaram , tadvārā cārthasiddhirāptavacanavat | iyāṃstu viśeṣaḥ syāt – vede 9 vakturabhāvān ‘mayā’ iti saṃsparśo na syāt | evaṃ ca vedāntānāmāptavacanavatpramāṇāntarasaṃbhinnārthānāmapi mayeti saṃbhedamātrarahitānāṃ siddhaṃ [prā](māṇyamityāha –

4.60

dṛṣṭarūpāvamarśaḥ sāmānyakalpanāyāṃ pramāṇam | yathā - bāhuleyaṃ 9 dṛṣṭavataḥ śābaleye ‘sa evāyam’ iti | na ca kiñcitsadgṛhītavato 'nyatra sa bhavati | ekaśabdapravṛttistu vināpi sāmānyenārthāntarayoganimittā, daṇḍipācakādiśabdavat | atrocyate - 12

4.64

sā[mā]nyakalpanā pūrvāvima)rśaḥ| sāmānyakalpanāmāha- na bhedamātrānmṛjjātihīnamiti| na khalu mṛjjātyabhāve mṛnmṛdityabhinnabuddhivyapadeśasaṃ[bhavaḥ], na ca gandhaka(lpanā saṃbhavati| prati)gandhānāmapi pratigandhavadbhedena tadutthāpanāsāmarthyāt, gandhatvasya ca sāmānyasyānabhyupagamāt| abhyupaga[me 'pi ta-
yoranyonya) (f. 155v)[mabhinnayoganthe'sattvāditi| anyathā ni]rupākhyavaditi| yathādravyamu[pabdhacaraṃ tadabhāve]vailakṣaṇyaṃ syāditi| sadidamayamasanni[nnarūpeṇa te dve prakāśete, tena satāṃ tulyarūpatātya]ntike vailakṣaṇye na kalpeteti|| ⊗ ||

4.65

pūrvāparānusandhānātmikā 'so'yam' ityabhedamavagamayantī bhinneṣvapi sāmānyakalpanāheturbuddhiḥ pūrvāvimarśa ityucyata ityetadapi na śobhate| yato nānusandhānādevābhedasiddhiḥ| abhinnarūpāvabhāsādapi| anyathā nābhinnadeśakāla eko'rthaḥ syāt| na hi tatra deśakālabhedābhāve 'saḥ' ityanusandhānam| api ca dṛṣṭamaṇikasya mallake na bhavati drāgiva 'saḥ' ityanusandhānaṃ khaṇḍamuṇḍavat| na caivaṃ mṛjjātihīnatā| vimṛśatastu 'tajjātīyamidam' iti buddhiḥ sadantare'pi samānā| tulye tarhi sāmānyayoge kasmātkvacit 'saḥ' ityavamarśo nānyatra?
ucyate –

4.66

na, 'saḥ' iti prakhyā maṇikāntare ca bhavati bhūyiṣṭhasāmānyayukte| tasmātsāmānyarūpāṇāṃ bhūyiṣṭhatvenodbhavāt 'saḥ' iti

4.67

bhūyonirastāpi pramāṇagrāhyatā sattā nirākaraṇāntarābhidhitsayā punarni)rasyate - na ca daṇḍyādivaditi| yadindriyādi pramāṇaṃ (yadi vā saṃvedanamātmavyāpāraḥ, ubhayamapyatyantaparokṣatayā jñeyābhi)vyāptilakṣaṇa[phalaprasavonneyamiti] tadgrahe ca prathamamevāstidhīrjāye[ta](tyarthaḥ|| ⊗ ||

4.68

yadā hi nirjñāta(puruṣavanaspatisadbhāvaḥ puruṣaḥ pṛ)cchati hanta ka[syaiṣa] (puruṣaḥ, kiyantaścaite vanaspataya)iti | tasyottaram - rājño nā phalitā drumāḥ | tatkhalu rājñaḥ] (phalasya ca sambandhe paryava) sitaṃ (tatpraśnottaratvāt, na) [puruṣasya] (drumāṇāṃ vā) sattāyām | phalitā [iti] (--- [11] ---) ca saṃba[ndhā](śaṃ pratipādyate
janikriyāvasānācca viśiṣṭaṃ śakyabodhanam |

4.72.1

vivakṣitārthaniṣpattaye hi loke padānāṃ samabhivyāhāraḥ| naikapadasādhyo vivakṣitārthaḥ| pramāṇāntaropalabdhaśca vivakṣāviṣayaḥ| tena tatra pramāṇāntarāyattaḥ saṃsargaḥ| tathā ca tadvirodhe 'saṃsarga eva padārthānām- 'jaradgavaḥ pādukakambalābhyām' iti| vede tu pramāṇāntarābhāvāddvidhinibandhano 'sau| tadabhāve tvasaṃbhavādyeyaṃ viśiṣṭārthagatirucyate sā bhrāntiḥ, samabhivyāhārāt| so 'yaṃ vivekāgrahe saṃsargagrahavibhramaḥ| atredameva vicāryam- kathaṃ loke pramāṇāntarādhīnaḥ saṃsarga iti| yadi pramāṇāntareṇa tadavagamāt| tadasat, apūrvasyāpi tasya pratīteḥ| anyathā vacanavaiyarthyāt| anadhigataṃ hi śroturarthaṃ bodhayituṃ vacaḥ prayujyate| atha saṃsargayogyatāmātrasya pramāṇāntareṇāvagamāt, samānametadvede| tathā nanvayamatrāh tadadhīnatvasiddher(: pramāntarātsaṃsargo bhava)ti, tathā ca tadvirodha iti| vede tu pramāṇāntarābhāvādvidhinibandhano 'sau| anuvādakasvalakṣaṇo 'bhisandhiḥ 〈f. 157ʳ〉 [tada]nusaṃhitavidhirapi ‘satyaṃ jñānam’ ityādervacasaḥ padārthasaṃsargamavagacchati| tatkimatra vidhinetyata āha – ta(dbhāva iti| na padānvayamātrā)dvākyātsaṃsargagrahaḥ padārthānāmapi tu padārthasaṃsargapratipādakena vākyena samabhivyāhāramātrasāmyāttato vive[kā](grahāttadāropaḥ| saṃsargaṃ prati yo)[gya]tāyāḥ [pramāṇānta]rādhīnatvaṃ samānaṃ [lokaveda]yoriti śaṅkāpūrvakamāha – aruṇayā krīṇātīti saṃsa[r]go nāruṇayaikahāyanyeti| na) [kārakamakri]yātmanā guṇena saha saṃsarga(yogyama)[pi] tu kriyayā, evaṃ [kri]yāpi [na guṇena kiṃ tu

4.72.2

codaya(ti – atha na vivakṣaikapadagamyā | sā) [hi na ca nāmapadā]rtheṣvasaṃsṛṣṭeṣu bhavati, padārthamātrasya śroturabubhutsitatvāt |) abubhutsitaṃ tu bodhayanto naite laukikā na (parīkṣakā vā syuḥ | --- [21] --- tayeti | padāni hi pratipādayanti tadvivakṣā)gocaram] | tadamī tadvivakṣāprayuktāstadgocaraṃ (saṃsargaṃ gamayantītyarthaḥ | pramāṇasya saṃsargaprayojakatve kimāyātam ?) sā ca [mānānta](rapūrveti mānāntarādhīnaiva) [padā]rthasaṃsargasiddhiḥ | ya]tra punarne mānāntaramape(kṣyate tatra prayo)jakakāraṇāntara(sādhā)raṇyena na ca tadanyato vetyarthaḥ | pariharati - evamapīti | vivakṣānantarabhāvāttadanvaya[vyati](rekānuvidhānācca | yata) [iti |] (na tatpramāṇānta)raṃ pratipādakaṃ vaktṛsthaṃ hi tat | nanu mā bhūtpratipādakam , prayojakaṃ tu bhaviṣyati prayojakaprayojakatvādityata (āha - na prayojakaṃ veti | n pramāṇāntara)[prayojakatvam | na tu tasyetyatra] hetumupanyasyati - tathā hīti | yattu mānāntaravirodhijaradgavādivā(kyātsaṃva)(f. 158^r)(sargānavagamā)nmānāntaramanuvidhatte padārthasaṃsargāvagama iti, uttaram - kāmam | bhavatu tadvirodhe saṃsargāvagamaḥ, na tvetāvatā ta[tto] (mānāntarātsaṃsa)[rgā](vagama iti | mānāntareṇa saṃsarga)[viṣayeṇa] tadavagamamupalakṣayati | etaduktaṃ bhavati - autsargikasya kāryasya] nāpavādakābhāvaḥ kāraṇamapi tu tadapavāda(viṣayarāhityam, mānānta)[re-

First 53 of 68 passages. Read on

Linked texts (1)