Pramāṇa · Search · About · API

Vicaratrayi 4.1

Vicāratrayī 4.1

Language
Sanskrit

Contents

4.1

jaya saccidānanda
yābhyāṃ jñātau yathārthau dvāvuddhāraḥ śaraṇāgatiḥ
tābhyāṃ śrīkṛṣṇapārthābhyāṃ namaḥ kṛṣṇayateridam

4.1.p1.1

ṣyāmi mā śuca iti | atra bījam—nāsato vidyate bhāvo
nā'bhāvo vidyate sataḥ | ubhayorapi dṛṣṭo'ntastvanayostattvadarśibhiriti siddhāntaḥ paraṃparāyātaḥ | iti gurukaruṇāpīyūṣapārāvārasnātaḥ
śuddhabuddhirasatastyāge saddijñāne kaḥ prayāsa iti tametaṃ siddhāntaṃ
sopadeśaṃ budhdhvā jagadekavīraḥ pārtho bharatakulabhūṣaṇaḥ saṃmatimāhanaṣṭo mohaḥ smṛtirlabdhā tvatprasādānmayācyuta | sthito'smi gatasaṃdehaḥ kariṣye vacanaṃ taveti nityalabdhabrahmībhāve sthairyamāpannontimajanmāṅgīkaromīśāmipretaṃ prāvāhikaṃ karmeti tatyāja hṛdayadaurbalyaṃ nara iti gītāśāstrametat
iti śrīkaivalyadhāmanivāsikṛṣṇānandasarasvatīdṛṣṭaṃ śrīgītārahasyaṃ niveditaṃ
śrīkṛṣṇacaraṇe cinvantu paricinvantu ca mumukṣuvo'vikāriṇaḥ
jaya saccidānanda
loke'dvaitabrahmavādo bhedabrahmavādo dehabrahmavāda iti trayo vādā
dṛśyante, tānupakramya bhagavatā vyavasthoktā yathā gītāyām—jñānaṃ
karma ca kartā ca tridhaiva guṇabhedataḥ | procyante guṇasaṃkhyāne yathāvacchṛṇu tānyapīti pratijñāya, guṇasaṃkhyānamāha—sarvabhūteṣu yenaikaṃ
bhāvamavyayamīkṣate | avibhaktaṃ vibhakteṣu tajjñānaṃ viddhi sāttvikam | yena gurūpadiṣṭajñānena sarvabhūteṣu ekamadvitīyaṃ trikālādhiṣṭhānaṃ paramātmānamīkṣate vijānāti paśyatyanubhavati ca | kathaṃ tadāha-avibhaktaṃ vibhakteṣu nānārūpābhyāmalaṃkāravaicityeṣu suvarṇamiva
tajjñānaṃ sāttvikaṃ viddhi| eṣo'dvaitabrahmavādaḥ || || atha bhedabrahmavādamāha-pṛthaktvena tu yajjñānaṃ nānābhāvānpṛthagvidhān | vetti sarveṣu
bhūteṣu tajjñānaṃ viddhi rājasam | yajjñānaṃ bhedaprakārakaṃ saptapadārthā

4.1.p1.2

anyonyaṃ bhinnā iti tena jñānena svāṅgīkṛteṣu dravyaguṇādiṣu sarveṣu
bhūteṣu padārtheṣu samavasthitān jātyādīnapi pṛthagvidhān mitho
bhinnān vetti manute svarūpasaṃbandhaṃ cānte'ṅgīkaroti kimavaśiṣṭaṃ
bhedavādasya valaṃ, tasmāt tajjñānaṃ saṃkleśakāri rājesaṃ viddhi
atha dehabrahmavādamāha-yattu kṛtsnavadekasminkārye saktamahaitukam
atattvārthavadalpaṃ ca tattāmasamudāhṛtam | yattu jñānamekasmindehnāmni kārye saktaṃ tādātmyāntaṃ tadahaitukaṃ pramāṇabāhyam | deho'hamiti vadan vijānannatīndriya ātmā| tatra pramāṇaśabdastatrāsti
dehātmavāde | atīndriye hi śabdaḥ pramāṇam | deho nātīndriyaḥ
pratyakṣagocaraḥ | ātmā hi tamanuvyavasyatyayaṃ deha iti | tasya dehātmatā duḥsādhyā | anyathā ghaṭamanuvyavasyannapi ghaṭaḥ syāt tasmādatattvārthavat bādhitārthavat | ato'lpam | deha evātmā bhoga eva
svarganarkau maraṇaṃ mokṣa iti siddhāntāśrayaṇāpātāt alpaphalaṃ
jñānamalpamucyate | nahi maraṇaṃ mokṣaḥ | mṛtyuratyantavismṛtiriti
sarvānubhavādandhatamodhikārī tāmasajñānaḥ | svarganarkādhikārī
rājasajñānaḥ | mokṣādhikārī sāttvikajñānaḥ | sāttvikajñānaṃ śrutau
paṭhitam-brahmaivedaṃ sarvamātmaivedaṃ sarvamahamevedaṃ sarvamiti | na paṭhitaṃ
rājasajñānaṃ mitho vibhinnaṃ sarvamiti | tathā tāmasajñānaṃ deha
ātmeti kutracit | tasmāttāmasarājasajñānadvayaṃ pūrvapakṣakoṭau | sāttvikajñānaṃ siddhāntakoṭāviti siddham || jayati śrīkṛṣṇāniprāyavettā
śrīśaṃkaraḥ| tasyeyaṃ vāk—na bhūmirna toyaṃ na tejo na vāyurna khaṃ

4.1.p1.3

nendriyaṃ vā na teṣāṃ samūhaḥ | anaikāntikatvātsuṣuptyekasiddhastadeko'vaśiṣṭaḥ śivaḥ kevalo'ham | bhūtānāṃ bhautikānāṃ cānaikāntikatvāvyabhicāritvātkālpanikatvānnāhaṃ tadātmā kiṃtu teṣāmadyadbhātmetyāha suṣuptyaikasiddha iti | avidyāvṛtasyaivādhyāsādhiṣṭhānatvamityarthaḥ | sattasmāt kālpanikānāṃ svādhiṣṭhānetaratābhāvātteṣāṃ bhāne'pyabhāne'pyeka evāvaśiṣṭaḥ śivo nityānandasvarūpo'haṃ
pratyagātmā kevalaḥ śuddhaḥ | mayyeva vibhātīdaṃ sarvaṃ tasmādeva paśyāmi | yadi mayi na bhāyādeṣa saṃsārastadā na paśyeyamadaṃ svapnavat | svapne bhāte'pyabhāte'pyadvitīyo draṣṭā cidrūpaḥ | ataeva vākyāntaraṃ—viśvaṃ darpaṇadṛśyamānanagarītulyaṃ nijāntargataṃ paśyannātmani
māyayā bahirivodbhūtaṃ yathā nidrayā | yaḥ sākṣātkurute prabodhasamaye svātmānamevādvayaṃ tasmai śrīgurumūrtaye nama idaṃ śrīdakṣiṇāmūrtaye
iti nigadvyākhyātam | īdṛśajñānadātā śrīgururdakṣiṇāmūrtiḥ paraśivo na mānuṣa ityarthaḥ | dakṣiṇā kuśalā cāsau mūrtiriti vigrahaḥ
na saṃjñāyāmiti niṣedhānna puṃvadbhāvaḥ | idaṃ mahalkauśalaṃ yadātmani
viśvadarśanam | ataeva śrutiḥ—āścaryo vaktā kuśalo'sya labdhā
āścaryo jñātā kuśalānuśiṣṭaḥ | na nareṇāvareṇa prokta eṣa suvijñānāya preṣṭheti | ataeva—upadekṣyanti te jñānaṃ jñāninastattvadarśinaḥ
yajjñātvā na punarmohamevaṃ yāsyasi pāṇḍava iti pratijñātaṃ bhagavatā
tattvadarśināmevādhikāra upadeśakarmaṇi | upadeṣṭavyajñānasvarūpamāhayena bhūtānyaśeṣeṇa drakṣyasyātmanyatho mayi | yena jñānena viśvamidaṃ
sacarācaramātmani drakṣyasi | yastvaṃ dehastha iva bhāsase sa dehastvanniṣṭha

4.1.p1.4

iva bhāseta | atho tathānubhavānantaramidaṃ viśvaṃ mayi drakṣyasi | kiṃ
bahunā sarvaṃ sarvātmānaṃ drakṣyasi | atraitatsamarpitamejatprāṇannimiṣacca
yaditi śruteḥ | atra daharāvacchinne pratyagātmani | nanu kathametat
dṛśyavargaikadeśe draṣṭari yāvaddṛśyavargasaṃbhavaḥ | satyam | buddhimānasi
kiṃcijjānīṣe | vatsa, vada ya eṣa dṛśyavargastava saṃmataḥ sa kena balena
tiṣṭhati | svabaleneticetsvatantratvādyudayāstābhāvaprasaṅgaḥ | dṛśyete
udayāstau dṛśyavargasya | na dṛśyete draṣṭuḥ | tasmāddraṣṭṛbaleneti vaktavyam | yathodayāstaśīlā alaṃkārā anudayāstaśīlasvarṇabalena
nanu draṣṭāpyudayāstaśīlo janmamaraṇadarśanāditi mā śaṅkiṣṭhāḥ
svodayāstau kiṃ svayaṃ paśyet | asaṃbhava eṣa vādaḥ | dehendriyādīnāmudayāstau pratyahaṃ paśyati etāvantau janmamṛtyū | tāvanubhavannityo draṣṭā cidrūpastadbalenāvabhāsanaśīlamudeti tiṣṭhati līyate ca
tadbalamavaśiṣyate tato na punarmohāvakāśaḥ | ata etatphalaṃ-api
cedasi pāpebhyaḥ sarvebhyaḥ pāpakṛttamaḥ | sarvaṃ jñānaplavenaiva vṛjinaṃ
saṃttariṣyasi | yathā marumṛgajalāduttīrṇa eva svarūpabalena | atra
vṛjinamityupalakṣaṇamityāha-yathaidhāṃsi samiddho'gnirbhasmasātkurute'rjuna | jñānāgniḥ sarvakarmāṇi bhasmasātkurute tathā | ātmasātkaraṇaṃ-sarvakarmāṇi sukṛtaṃ duṣkṛtaṃ saṃcitaṃ kriyamāṇamāgāmi
ca | etadevāha bhagavānvyāsaḥ-tadadhigama uttarapūrvāghayoraśleṣavināśāviti | saṃcitakriyamāṇayoragocarayorbrahmībhūtayoragocaratvaṃ

4.1.p1.5

yuktam | gocarasyāpi bhasmībhūtasya prārabdhanāmno na karmaśabdavācyatā | sarvaṃ hyetadbrahmeti brahmaśabdapravṛtteḥ | yathaidhaḥśeṣe bhasmani na
punaredhaḥśabdaḥ | ataeva bhasma saṃdhāryamiti śāstram | asti jñānaṃ
bhasmani jñānadagdhaḥ saṃsāraḥ saṃdhārya iti | ataevāha-nahi
jñānena sadṛśaṃ pavitramiha vidyate | tatsvayaṃ yogasaṃsiddhaḥ kālenātmani vindati | yogaḥ prathamamanuṣyatvāṅgīkārastato varṇāṅgīkārastata āśramāṅgīkārastatra ca prāvāhikakarmakaraṇamaprāvāhikatyāgastena
yaḥ siddhaḥ sa yogyatāṃ prāptaḥ san kālena krameṇātmani vindati
ahamevedaṃ sarvamiti | yathāha yajuḥ-eṣa nityo mahimā brāhmaṇasya
na karmaṇā vardhate no kanīyāniti | tasmādupapanna sarvabhūteṣu yenaika
bhāvamavyayamīkṣate | avibhakta vibhakteṣu tajjñāna viddhi sātvikamiti | tasmādbhagavatsaṃmatajñānamupāśritya bhedaṃ tyajaṃtvadhītaśāstrā
svādhītaphalasiddhaye | bhagavataiva khaṇḍito bhedvāda
iti śrīkaivalyadhāmanivāsikṛṣṇānaṃdasarasvatīkṛto bhagavadgītaika
deśaparāmaśa || śrīkṛṣṇārpaṇamastu || jaya saccidānaṃda
atha gītārtha parāmṛśyate | yadarthaṃ pravṛtta śāstra sa tasyārtha
satyevam | siṃhāsanādhīśvarasya dharmasya rājyam | dharmakāmasya
narasya jaya | śrīkṛṣṇasya sahāye dharmakāmasya tattvajñatāmūlā
lokajñatā | lokajñatāmūlā nīti | prakṛtārthasādhanayuktirnīti
sa eva yoga | yogamātiṣṭhottiṣṭha bhārateti liṅgāt | na
pātañjalādiyogamāsthāya yuddhāyopatiṣṭhet | tasmānnitiyogo'tra
gītāyām | nītimūlo jaya | duṣṭanigraha phalam | apare'rthā
pūrvācāryavyākhyātāstatra tatra sthale yathārthā api na viśiṣṭā

4.1.p1.6

rthaparā | bhagavadvākyasyākālpanikatvādupaniṣattva vedarahasyatvamityartha | anadhigatabrahmavidyasya dharmasthāpanānadhikāra iti
brahmavidyeti viśeṣaṇaphalam | anītijñasya jayānādhikārādyogā
nītayo yuktaya | tasmād gītānāma brahmavidyāmūla nītiśāstram
—yathā brahma tathā nītirgambhīreti harervaca | samāśrayanti bhūtāni jayatyadhikṛto nara | yatpara śabda sa śabdārtha iti
nyāyāt | tasmāt—sarvadharmān parityajya māmeka śaraṇa braja
aha tvā sarvapāpebhyo mokṣayiṣyāmi mā śuca iti śloke
sarvadharmān prāptaprasaṅgānukūlanītiviruddhān parityajya māmekaṃ samūlanītivaktāraṃ śaraṇaṃ rakṣitāraṃ viddhi | brajeti gatyartho'pi jñānārthaḥ | tadā'haṃ tvāṃ sarvāpadbhyo mokṣayiṣyāmi | mā śokaṃ kārṣīḥ
tādarthyānmadavatārasyetyarthaḥ paryavasitaḥ | —kālo'smi lokakṣayakṛtpravṛddho lokānsamāhartumiha pravṛttaḥ | ṛte'pi tvāṃ nabhaviṣyanti
sarve ye'vasthitāḥ pratyanīkeṣu yodhāḥ | tasmāttvamuttiṣṭha yaśo
labhasva jitvā śatrūn bhuṃkṣva rājyaṃ samṛddham | mayaivaite nihatāḥ
pūrvameva nimittamātraṃ bhava savyasācin | iti vākyaikavākyatayā--klaibyaṃ māsma gamaḥ pārtha naitattvayyupapadyate | kṣudraṃ hṛdayadaurbalyaṃ tyaktvottiṣṭha paraṃtapeti vākyamanusṛtya gītā vyākhyeyā

4.1.p2

iti śrīkaivalyadhāmanivāsikṛṣṇānandasarasvatīkṛtagītārthaparāmarśe prathama ullāsaḥ || 1

Linked texts (1)