Pramāṇa · Search · About · API

Bhagavadgita 2

Bhagavadgītāvīraśaivabhāṣya 2

Language
Sanskrit

2.1

ayaṃ ca paraśivaḥ trimūrtyatīto'pi trimūrtyātmakassan jagadvyāpāraṃ nirvahatīti
lokavattu līlākaivalyam ityetadbrahmasūtravyākhyāne śrīpati-

2.2

p. 4)

2.3

paṇḍitārādhyairnirūpitam | yataśśiva eva trimūrtyātmakena rūpeṇa pariṇato
bhūtvā jagato hitaṃ sādhayatyatassa eva mahādeva iti parigaṇitaḥ | atha
kasmādrucyate mahādeva? yataḥ ātmajñānayogaiśvaryeṇa mahati mahīyate
tasmāducyate mahādevaḥ iti vyapadeśāt sarveśvaratvaṃ sarvāntaryāmitvaṃ
sarvaphalapradātṛtvaṃ ca mahādeve śive paramakāraṇa eva vyavasthāpyata iti
śrīkarabhāṣye trimūrtisakāśāt jagadvyāpāranirvahaṇaṃ nirākāraśivasya
līlāvinoda iti samyaguktam | eteṣu trimūrtīnāmavatāreṣu viśrutau
rāmakṛṣṇāvatārau | tayośca
rāmāvatārassadvartanasauśīlyādiguṇaissatkriyā-nuṣṭhānamārge ca
supratiṣṭhito virājate | kṛṣṇāvatārastu viśeṣatastattvopa-deśāya
divyādarśatayā viśrutaḥ | anena copadeśena kṛṣṇo'rjunavyājena
triguṇātmakān sarvān jīvinaḥ pāvayati | etasyāpyupadeśasya rāmāvatāre
śivenopadiṣṭā gītaiva mūlādhāra iti nirvivādam | purā tretāyuge sītāviyoga##-
svāṃśabhūtaṃ taṃ samādhātuṃ trimūrtibhissaha vaibhavena
daṇḍakāraṇyamupāgatena divyamaṅgalavigraheṇa śivena sadayamanugṛhīta##-
virājate | tadānīmupadiṣṭaṃ śivatattvaṃ śraddhayākarṇya śrīrāmacandro
niratiśayaṃ manassamādhānamalabhata | tadānīṃ śrīrāme saṃskārarūpeṇa
sthitaḥ prāktano'yamupadeśaḥ kṛṣṇāvatāre'rjunaviṣādaṃ parihṛtya taṃ
kartavyaniṣṭhaṃ kartumaśaknot | kṛṣṇamukhena samāyāto divyopadeśaḥ
arjunaṃ nimittikṛtya tadrūpāssarve jīvā yatheśvaraprītyarthameva loke
vyavaharanto nityasukhanubhaveyustathā teṣu divyāṃ sphūrtiṃ svarūpasmṛtiṃ
cotpādayan vartata iti viśrutameva | tretāyuge śivagītāmṛtena samāhitacetano
rāmo yathā saccāritryeṇātmānaṃ pāvayāmāsa tathā tadīyātmasaṃskāreṇa sa eva
dvāparayuge kṛṣṇābhidhānenāvatīrya arjunavyājena sarvānārtān
jīvānupadeṣṭumapārayat | ayamāśayaḥ api ca smaryate ityetatsūtrārtha##-
gītāśāstramapīśvarāllabdhvā tadājñāvaśādeva

2.4

p. 5)

2.5

kṛṣṇenārjunāyopadiṣṭam ityevamullekhitam | tatratyaiḥ prastāva evaṃ vartate |
mayaitadbhāṣitaṃ jñānaṃ hitārthaṃ brahmavādinām | dātavyaṃ
śāntacittebhyaḥ śiṣyebhyo bhavatā sadā | iti śivo rāmamādiśat | tathaiva
nārāyaṇo'pi bhagavān devakītanayoḥ hariḥ | arjunāya svayaṃ sākṣāddatta##-
śivājñānirvāhamāvedayati | ayameva vyāsaḥ padmapūrāṇāntargatāyāṃ
śivagītāyāṃ rāmāyadaṇḍakāraṇye pārvatīpatinā purā | yā proktā
śivagītākhyā guhyāt guhyatamaṃ hi sā | iti rāmāvatāre śivopadiṣṭāyā gītāyāḥ
gopyatāṃ prācīnatāṃ ca samyak prakaṭayati | sa evopadeśo mahābhāratakāle
kṛṣṇāvatāre prasiddhiṃ gataḥ pracārātiśayamalabhata | yato'sminnevāvatāre
naṣṭamadhyātmajñānamarjunaṃ nimittikṛtya sarvalokahitāya
punassamupadiṣṭaṃ paramātmanā śrīkṣṛṇadvārā | sa evopadeśo
bhagavadgatetyucyate | śāstradṛṣṭyā dūpadeśo vāmadevavat
ityetatsūtrārthavivaraṇavelāyāṃ śrīkarabhāṣye śrīkṛṣṇaḥ
paraśivatādātmyamāpannaḥ śivo'haṃbhāvanayā śivatattvamupadiśatītyāśayaḥ
vāmadevadṛṣṭāntena samyak prakaṭitaḥ | vāmadevo maharṣirupadeśāvasare
pratipadaṃ ahaṃ manurabhavam ityādinā svasyaiva sarvātmakatvaṃ nirdiśati |
tadvatkṛṣṇo'pyupadeśāvasare ayaṃ sarvo'pi svasyaivopadeśa ityevāviṣkaroti |
daṇḍakāraṇye bhagavatā paramaśivena śrīrāmacandraḥ sarvo vai rudraḥ eka eva
rudro na dvitoyāya tasthe śiva eko dhyeyaśśivaṅkarassarvamatyatparityajya
sarvadharmān parityajya māmekaṃ śaraṇaṃ vraja ityādinā
sarvavedāntasārabhūtaṃ śivajñānamupadiṣṭaḥ kila | sa eva rāmaḥ
kṛṣṇāvatāre'rjunaṃ prati vāsudevassarvamiti sa mahātmā sudurlabhaḥ
mamaivāṃśo jīvaloke jīvabhūtassanātanaḥ ityādīni vākyāni
śivatādātmyadṛṣṭyā upadideśa | brahma veda brahmaiva bhavati iti śrutireva
śiṣyasya buddhāvasthāyāṃ guruṇā aikyaṃ upadiśati | śivenopadiṣṭaṃ
śivatattvaṃ jñātvā rāmo yathātmārāmassan

2.6

p. 6)

2.7

śivassamapadyata tathā sa eva kṛṣṇarūpeṇāvatīrṇastameva saṃskāramalabhata |
ataḥ kṛṣṇo'pi śiva eva sannupadeśāvasare ahameva kartā kārayitā bhoktā
prerayitā ityādinā krameṇāsmatpadamanekeṣu sandarbheṣu prayuṃkte | tacca
śrutiyuktyanubhavānurodhena yujyata eva | ata eva vidyamānāsvapyanekāsu gītāsu
iyameva sarvairādriyate | asyāḥ viṣṇugīteti nāma vihāya bhagavadgīteti
nāmakathanādeva sarvavaiśiṣṭyaṃ sūcyate | ata eva sarvairapyācāryaiḥ
śaṅkararāmānujādibhiḥ svasvamatānusāreṇeyaṃ vyākhyātā'sti | paraṃ tu
śaktiviśiṣṭādvaitamatarītyaitāvatā kālena kenāpi vyākhyānasyākaraṇā##-

2.8

śaktiviśiṣṭādvaitadarśane hi kārmaṅgakāt jñānādeva muktiriti nirūpitam | ata
eva bhagavānapi jīvananirvahaṇarūpe yuddharaṅga evedaṃ śāstramupādiśat |
pāṇḍavānāṃ rājyaṃ dyūtādibhirdurupāyairduryodhano'pajahāra | tasya
vacanānusāreṇa pāṇḍavāḥ dvādaśavarṣāṇi vanavāsaṃ ekavarṣamajñāta##-
durāśāgrastaḥ pañca grāmānapi nāhaṃ dāsyāmi | yadi śaktirasti yuṣmākaṃ
gṛhyatāṃ rājyaṃ balapradarśanena iti dhārṣṭyādavocat | ante gatyantarā##-
yayuḥ | ye ca vedavido viprā ye cādhyātmavido janāḥ | te vadanti mahātmānaṃ
kṛṣṇaṃ dharmaṃ sanātanam | evaṃ dharmasvarūpī śrīkṛṣṇaḥ pāṇḍavapakṣe
sthitvā'śritavātsalyādarjunasya sārathyamapyaṅgīkṛtya dharmasaṃsthāpa##-
duryodhanādīnāṃ śatānāṃ kauravāṇāṃ pitā dhṛtarāṣṭro jātyandho
vṛddhaḥ yuddhaṃ draṣṭumaśaktastadviṣayaṃ tadātadā jñātumiyeṣa
prārthayāmāsa ca tadupāyaṃ śrīvyāsamaharṣim | vyāso'pi kṛpayā
sañjayamāhūya tasmai divyadṛṣṭiṃ datvā pratidinaṃ yadyuddharaṅge pravartate
tatsarvamapi tvayā'smai vaktavyam ityādideśa | evaṃ niyuktaṃ sañjayaṃ
dhṛtarāṣṭro yuddhavārtāṃ śrotumicchayā papraccha |

2.9

p. 7)

2.10

evaṃ krameṇa bhagavadgītā ārabhate | evaṃ jñānakriyāsamanvayamārgā##-
vyavahārānuguṇasya śaktiviśiṣṭādvaitadarśanasyātīva sammataḥ ityabhijñā
viśvasanti | brahmaṇyādhāya karmāṇi saṅgaṃ tyaktvā karoti yaḥ | lipyate na sa
pāpena padmapatramivāmbhasā | iti khalu gītā upadeśati | etadanusāreṇa yaḥ
hṛdaye nivasateśvareṇa saṃyujya phalābhisandhiṃ vinā vyavaharati tasya
pāpalepo na saṃbhavati | hṛdaye prabhurnivasatīti yo jānāti saḥ svīyaṃ
karmaphalaṃ tasmai samarpayituṃ prabhavati | evaṃ phalārpaṇādeva karma taṃ na
badhnāti | ayameva karmayoga iti gītāyāṃ nirdiśyate | ayaṃ ca yogaḥ
jñānakarmayorubhayorapi samaprādhānyaṃ nirdiśati | śaktiviśiṣṭādvaita##-
sādhanīye'dvaita-rūpe sāmarasye jñānakriyāsamanvayamārgasya mahatī
āvaśyakatā vartate | jīvaḥ yadā svasmin vidyamānaṃ paraśivaṃ jñātvā tasmai
svīyaṃ sarvamapi karmaphalaṃ bhaktyā samarpayati tadānīmeva tadīyā cittaśaktiḥ
cidrūpatayā pariṇamate | ayameva muktyaparanāmadheyaḥ śaktivikāsa iti tatra
parigaṇitaḥ | evaṃ śaktiviśiṣṭādvaitatattvaṃ gītāyāṃ samyaganvetītyanayāpi
diśā'sya vyākhyāne'dya prayatnaḥ kṛtaḥ |

2.11

etaddarśanarītyā asyā vyākhyānasyāvakāśe sattve'pi tatratyāni kānicida##-

2.12

yadā yadā hi dharmasya glānirbhavati bhārata |
abhyutthānamadharmasya tadātmānaṃ sṛjāmyaham ||

2.13

paritrāṇāya sādhūnāṃ vināśāya ca duṣkṛtām |
dharmasaṃsthāpanārthāya saṃbhavāmi yuge yuge ||

2.14

iti bhagavadgītāyāṃ śrīkṛṣṇaḥ paramātmaupamyadṛṣṭyā
svīyāvatāroddeśaṃ nirūpayati | atra ahaṃ saṃbhavāmi ityādau asmacchabdaḥ na
tāvat

2.15

p. 8)

2.16

kṛṣṇāvatāramūrtimātravācī tādṛśamānuṣamūrternaśvaratvāt tasya
sarvajatkāraṇatvāsaṃbhavācca | tadvadeva sa śabdaḥ na tanmūlabhūtaviṣṇu##-
sṛṣṭipralayakartṛtvā-bhāvena ca ahaṃ kṛtsnasya jagataḥ prabhavaḥ
pralayastathā ityādau sṛṣṭipralaya-kartṛtvoktervirodhaprasaṃṅgāt | ataḥ
sṛṣṭisthitisaṃhārarūpatrividhakārya-kartṛṇāṃ trimūrtīnāmapi
mūlabhūtaparaśivabrahmapara evāsmacchabda iti nirvivādametat | ataḥ
śrīkṛṣṇaḥ paraśivabrahmaṇo'vatāra eva | yatastrimūrtayaḥ paraśivasya
līlāvinodabhūmayo divyavibhūtaya eva | nanu tarhi kṛṣṇasya viṣṇvavatāratvena
prasiddhiḥ kathamavirāsīdityākṣepassañjāyate | viṣṇurhi
pālanānukūlakriyāśaktiviśiṣṭaṃ paraśivabrahmaiva | na tatra kasyāpi
vipratipattissaṃbhavet | kṛṣṇenāpi duryodhanādyāsurīśakterdamanadvārā
pāṇḍavādidaivīśaktyutkarṣasaṃpādanena jagadrakṣaṇakāryanirvāhāt saḥ
viṣṇoravatāra ityapi kathyate | viṣṇunā tadavatārabhūtena kṛṣṇena ca yatkāryaṃ
niruhyate yadvacanaṃ procyate tatsarvaṃ tadantaryāmiṇā paraṃjyoti##-
tāvatkevalapāṭhakāste anadhigatasākṣātkārarūpānubhavāḥ parasparaṃ
mātsaryāsūyādibhiḥ hṛdayaṃ kaluṣīkṛtya paramātmarūpiṇaṃ śrīkṛṣṇaṃ
divyāmṛtarūpaṃ tadupadeśaṃ ca dviṣanti | na hi vivekināṃ trimūrtiṣu
tāratamyabuddhissañjāyeta na vā trimūrtīnāṃ paraśivānyatvabhāvanā cotpadyeta
| tādṛśatāratamyabuddhiranyatvabhāvanā ca śāstreṣyatyantaṃ ninditā
paridṛśyate | yathā ākaragrantheṣu brahmāṇḍapurāṇe bhavānahaṃ ca
viśvātman eka eva hi kāraṇam | jagato'sya jagatyarthe bhedenāvāṃ vyavasthitau |
tvayā yadabhavaddattaṃ taddattamakhilaṃ mayā | matto na bhinnamātmānaṃ
draṣṭumarhasi śaṅkara | iti śaṅkaraṃ prati viṣṇorvacanam | bhaviṣyottarapurāṇe
viṣṇoranyaṃ tu paśyanti ye māṃ brahmaṇameva vā | kutarkamatayo mūḍhāḥ
pacyante narakeṣvadhaḥ | ye ca mūḍhā durātmāno bhinnaṃ paśyanti māṃ hareḥ |
brahmāṇaṃ vā'thavā teṣāṃ bhrūṇahatyāsamaṃ tvagham | iti bhaktānprati
śaṅkaravacanam | ahaṃ tvaṃ

2.17

p. 9)

2.18

sarvago deva tvamevāhaṃ janārdana āvayorantaraṃ nāsti śabdairarthairjagatpate |

2.19

yāni nāmāni govinda tava loke mahānti vai |
tānyeva mama nāmāni nātra kāryā vicāraṇā ||

2.20

tvadupāsā jagannātha saivāstu mama gopate |
yaśca tvāṃ dveṣṭi he deva sa māṃ dveṣṭi na saṃśayaṃ ||

2.21

iti mahābhārate viṣṇuṃ prati śaṅkaravacanam | evaṃ śivaviṣṇvoraikātmyaṃ
samyak pratipādyate pramāṇagrantheṣu |

2.22

paraṃ tu bhagavadgītā śivāṃśabhūtena kṛṣṇena proktāpi tadupadeśakaḥ
kṛṣṇaḥ sūtraprotā dārumayī yoṣeva śivapreritamevāśayamāviṣkaroti |
tadīya- viśvarūpāviṣkaraṇasamaye saḥ paśya me yogamaiśvaram iti
svāntaraṅge virājamānāmīśvaramahāvibhūtimevārjunāya pradarśayati |
īśvarassarvabhūtānāṃ hṛddeśe'rjuna tiṣṭhati | tatprasādātparāṃ śāntiṃ
sthānaṃ prāpsyasi cottamam | itīśvaraprasādasiddhimevārjunāyāvaśyalabhyā##-
svātmānyeva prayuṅkte yajñaphalabhoktā svayameveti nirdiśati yatkaroṣi
yadaśnāsi - tatsarvaṃ mahyaṃ samarpaya tyārjunāyopadiśati ca | tathāpi
taccittāstadgataprāṇāḥ ityanekeṣu sandarbheṣu tacchabdameva prayujya
kṛṣṇassarveṣvapīśvarārpaṇabuddhimevotpādayati | yatrāsmacchabdaḥ
prayujyate upadeśavelāyāṃ tatra sa śabdo na hi prākṛtikaḥ kintu pārameśvarīya
iti mantavyam | prakṛtisambandhī tvahaṅkāraḥ viśruta evāsti |
bhaktānugrahalīlā-nirvāhāya iyameva parāhantā
sarvairapyanubhavibhirupayujyate | paramātmani ye samarasaṃ vilīnāste
tāvattādṛśīṃ sthitimadhigacchaṃti | kṛṣṇastāvat parāhāntāsthitau vartamāno
lokasaṃgrahārthamavyājapremṇā pūrṇakāmo'pyanāsakta iva vyavaharati | yataḥ
kṛṣṇo mānavassannapi śivayogena śivabhāve sthitvā lokaṃ paśyati
atastasyopadeśe asmacchabda-prayoge parasparabādho na saṃghaṭate |
gītārthasamālocanenāpi kṛṣṇasya śivatādātmyabhāvanā hṛdgatāsīditi
spaṣṭaṃ pratibhāti ||

2.23

p 10)

2.24

parameśvarasyāpi viṣṇvavatārabhūte kṛṣṇe prītiḥ evameva niratiśayā āsīt |
kūrmapurāṇāntargatāyāṃ śivagītāyāṃ śivo'pi viṣṇorviṣaye tathaiva
ātmīyatayā svīyamāśayamāviṣkaroti | śivaḥ tatraivaṃ rāmāyopadiśati mamiṣā
paramā mūrtirnārāyaṇasamāhvayā | sarvabhūtātmabhūtasthā śāntā
cākṣarasaṃjñikā |

2.25

tasmādeṣa mahāyogī madbhaktaḥ puruṣottamaḥ |
arcanīyo namaskāryaḥ patprītijananāya hi || iti |

2.26

etādṛśaṃ gauravaṃ nārāyaṇaviṣaye śivaḥ prakaṭayati | yo viṣṇuṃ nindati so
madanugrahaṃ na labhate iti padmapurāṇāntargatāyāṃ śivagītāyāṃ śiva
evopadiśati | namo bhagavate rudrāya viṣṇave mṛtyurme pāhi iti bhagavatī
śrutireva śivakeśavayostādātmyamupadiśati | ādityapurāṇe viṣṇuṃ prati
śivavacanaṃ suśobhate'sminsadarbhe | prakṛtistvaṃ suraśreṣṭha puruṣo'haṃ na
saṃśayaḥ | tvanmayaṃ manmayaṃ sarvamavyaktapuruṣātmakam | etādṛśaṃ
madhuraṃ bāndhavyaṃ sahajatayā vartate tayoḥ | prakṛtiḥ paramo viṣṇuḥ
puruṣaḥ paramaśśivaḥ iti kūrmapurāṇe abhidhīyate | ā vo rājānamadhvarasya
hotāraṃ rudram iti śrutau yajñapatitvaṃ sarvāntaryāmiṇo mahādevasya
sarvakāraṇasya rudrābhidheyasya śivasyaiva nirdiṣṭam | ata evātharvaṇikī śrutiḥ
viśvādhiko rudro maharṣiḥ iti tasya viśvādhikyaṃ sthāpayati | ākhuste rudra
paśustaṃ juṣasvaiṣa te rudrabhāgassaha svasrāṃbikayā iti śrutau yajñabhūmau
agrapūjāsvīkārārthaṃ rudra eva āhūyate | ata eva kaivalye umāsahāyaṃ
parameśvaraṃ prabhum ityārabhya sa eva viṣṇussa prāṇassa kālo'gniḥ sa
candramāḥ ityādinā viṣṇvādisarvadevātmakaḥ paramaśiva eveti
samyagupadiṣṭam | śabdaviśeṣāt ityetatsūtrabhāṣye śivopāsanayā
śivabhāvamāpannasya nārāyaṇasyānitarasādhāraṇa##-
vyāpakatvāntaryāmitvādayo dharmāḥ nārāyaṇe'pi dṛśyante | iti spaṣṭaṃ
nirdiṣṭam |

2.27

nārāyaṇātparo bhakto mama nāsti varānane |

2.28

p. 11)

2.29

bhāryātvaṃ vṛṣabhatvaṃ ca bāṇatvamagamatpurā |

2.30

iti skānde śivavacanaṃ virājate | droṇaparvaṇyaśvatthāmānaṃ prati
śivavacanamevaṃ vartate |

2.31

ahaṃ yathāvadārādhyaḥ kṛṣṇenākliṣṭakarmaṇā |
tasmādiṣṭatamaḥ kṛṣṇādanyo mama na vidyate ||

2.32

śivaviṣṇvossambandha evaṃ vilasati | saurasaṃhitā tāvat

2.33

śivasya paratattvārthaṃ svayaṃ jñātvā śivastathā |
uvāca viṣṇave viṣṇuḥ padmagarbhāya proktavān ||

2.34

ityādinā krameṇa śivaviṣṇvorupāsyopāsakabhāvaṃ guruśiṣyabhāvaṃ ca
samyagupadiśati | vyāsabhujastambhanānantaraṃ vyāsaṃ prati viṣṇuvacanaṃ
skānde

2.35

ahameva jagatkartā mama kartā maheśvaraḥ

2.36

evaṃ pravartate |

2.37

vaidikassarvakarmāṇi śivamuddiśya kārayet

2.38

iti śaivapurāṇe spaṣṭaṃ vidhīyate | śrāddhaprāraṃbhe

2.39

īśānaḥ pitṛrūpeṇa mahādevo maheśvaraḥ |
priyatāṃ bhagavānīśaḥ paramātmā sadāśivaḥ

2.40

iti śivaprītikaratvena śivārādhanarūpaṃ gurujaṅgamasantarpaṇātmakaṃ
śrāddhakarmavaidikairācaraṇīyamityupadiṣṭam | ata eva vande sukundapriyam iti
skānde śivasya viṣṇuvallabhatvaṃ tatpriyatvaṃ ca yannirdiṣṭam tatsamañjasameva
bhāti | śivakeśavasaṃbhūtaṃ kalaye kālabhairavam iti śakti purāṇe
kālabhairavaḥ śivakeśavayoḥ priyaputratvena nirdiśyate | evaṃ
śivanārāyaṇayoraikyabodhakāni vākyāni paraśśatāni santi ||

2.41

na kevalaṃ kṛṣṇo'mūrtaśivatattvabodhaka eva paraṃ tu
prāktanasaṃskārānurodhena preritaḥ
śaivamaharṣivaryeṇopamanyunānugṛhītaśivadīkṣāsaṃskāraḥ
mūrtaśivapūjāmahattvamapi samyagajānāt | kiṃ nāma śivārādhanamiti tena
pṛṣṭaḥ saḥ maharṣirevamuttarayati sarvābhayāpradānaṃ ca sarvānugrahaṇaṃ
tathā | sarvopakārakaraṇaṃ śivasyārādhanaṃ viduḥ | iti | śivatattvaṃ svasmai
bodhayituṃ śrīkṛṣṇaḥ upamanyumaharṣiṃ prārthayāmāseti vāyusaṃhitāyāṃ
bhagavan śrotumicchāmi śivena paribhāṣitam |

2.42

vedasāraṃ śivajñānaṃ svāśritānāṃ vimuktaye | (adhyā. 40-1)
ityabhidhīyate |

2.43

p. 12)

2.44

upamanyumaharṣiḥ śrīkṛṣṇāya śivadīkṣāṃ dadāviti kūrmapurāṇe abhidhīyate
| evamuktvā dadau jñānamupamanyurmahāmuniḥ | vrataṃ pāśupataṃ yogaṃ
kṛṣṇāyākliṣṭakarmaṇe | sa tena munivaryeṇa vyāhṛto madhusūdanaḥ | tatraiva
tapasā devaṃ rudramārādhayatprabhum || iti | kṛṣṇenārjunena ca kṛtaṃ
śivaliṅgārcanaṃ droṇaparvaṇi nirdiśyate | śatrupakṣīyayostayoḥ
śivaliṅgārcanādeva aśvatthāmnaḥ prayatnaḥ parāhata iti tatra spaṣṭamucyate |
atra kṛṣṇāya akliṣṭakarmeti viśeṣaṇamanvarthaṃ dṛśyate | saḥ sarvamapi
karma kleśaṃ vinaiva sādhayituṃ prābhavadityartho'nena dyotyate |
ataścāyamādarśabhūtaḥ karmayogī āsīdeveti dhvanyate | parāśakteḥ
puruṣarūpo'yaṃ kṛṣṇo'ta eva na kevalaṃ śivena kintu sarvairapi devairviśeṣataḥ
praśasyate | evaṃ ca rakṣaṇarūpajagadvyāpāranirvahaṇe'ya-matīva nipuṇa
āsīdityayamaṃśo mahābhārate'nekavāramanūdyate | yatassaḥ karmayogī āsīdata
eva tattvajñānyapi san tattvopadeśāya śaktaśca babhūva | ata evāyaṃ
paramaśivabhaktaḥ kṛṣṇaḥ śivasya hṛdayarūpiṇī prāṇaśaktirevā-sīditi
nirvivādametat | etādṛśyāḥ viśālabhāvanāyāḥ saṃskārajanyatvāt
kṛṣṇaśśivānugraheṇa labdhasakalaiśvaryaḥ arjunasadṛśaṃ samagramapi
lokaṃ kalyāṇabuddhyaivāpaśyat | sarvalokahite ratistasminsahajatayāvirāsīt |

2.45

sarvākāre cidānande satyarūpiṇī śāśvate |
parākāśamaye tasmin parabrahmaṇi nirmale |
ekībhāvamupetānāṃ yogināṃ paramātmanām ||

2.46

iti reṇukācāryavaryairnirdiṣṭeṣu śivayogisārvabhaumeṣvanyatamaḥ śrīkṛṣṇaḥ
paramātmapadenaiva vyavahārayogyassañjātaḥ | bhedaśaṅkāvivarjite sarvātmani
nirākāre pare tattve vilīya nirvikalpatayā vyomavatsthiteḥ kṛṣṇaḥ kasya vā
jyotirmayaḥ paramātmā na bhavet? svaprakāśe nirantare cidākāre jyotirliṅge
ekībhāvamupeto bhagavān śrīkṛṣṇaḥ kasya vā mānyo na bhavet? evaṃ
parabrahmaṇi vilīnassa bhagavān sākṣātkṛtadharmatvāt triguṇātītatvācca
sarvamānyaḥ saṃbhūtaḥ | paraśivaṃ viditvā tasmin samarasaṃ vilīno yogī
paraśiva eva

2.47

p. 13)

2.48

saṃpadyata iti sarvapramāṇabhūtā śrutireva bhagavatī spaṣṭamupadiśati | yataḥ
śrīkṛṣṇassvayamanubhūtaguheśvarastadīyalīlānāṭakasūtradhārī āsīdata
eveśvarabhāve sthitveśvaratādātmyenaivopadideśa | na tatra kāpyanupapattiḥ |
īśvaradarśanāt sarve'pyekajātīyā eva bhavanti | sā ca jātirādhyātmiketi viśrutā |
iyaṃ ca jātirdīkṣāgnidagdhā'bhinavā ativarṇāśrameti parigaṇyate | asyāṃ
asādhāraṇāyāṃ jātau punarjātāste mahātmāna adbhutāṃ pārameśvarīṃ
śaktimadhigatavantaḥ lokakalyāṇāpekṣayaiva sarvadā jāgṛtā vartante |
etādṛśāsu asādhāraṇāsu mahāvyaktiṣvanyatamo hi kṛṣṇo lokahitārthameva
divyamamūrtaṃ tattvamupādiśat | etacca tattvamupaniṣatsāgarādudddhṛtaṃ
divyāmṛtameva | etatpānena mānavo devassaṃpadyate martyo'pi amṛto jāyate
triguṇabaddhaḥ paśusadṛśo jīvastriguṇātīta īśvarassaṃpadyate |
evamadhyātmasārabhūtāyāḥ śrīkṛṣṇagītāyāḥ jñānakriyāsamanvayarūpatvāt
tatpratipādakaṃ bhāṣyamatyāvaśyakamiti sarve paṇḍitavaryāḥ bahoḥ
kālādārabhya viśvasantaḥ prayatamānāśca vartanta iti pramodasthānametat ||

2.49

divyopadeśaḥ yena kenāpi puṃsā yayā kayāpi striyā vā samāgachatu | so'vaśyaṃ
vardhiṣṇubhirbhaktyā parigrahītavyā | mātsaryamutsārya vicārya kāryaṃ
āryāssamaryādamudāharantu iti khalu nītimatāmādarśo mārgaḥ prasarati | tameva
mārgamanusaranto vayaṃ bhagavatā divyamūrtarūpiṇā kṛṣṇaparamātmanā
samupadiṣṭamūrtaparaśivatattvaṃ tatprāptyanukūlamūrto-pāsanarahasyaṃ ca
samyak jānīma | tamasāvṛtābhasmatprakṛtiṃ sāṃtvayituṃ
bhagavadupadeśānurodhena yathā- kathaṃcit prayatāmahai | āsurīsaṃpad##-
sādhayāma | kāmāgnidagdhā vayaṃ bhagavadvihitayā divyāmṛtavṛṣṭyā
samyaksiñcitāḥ tṛptāśśāntāśca bhavāma | nāsti buddhirayuktasya na
cāyuktasya bhāvanā | na cābhāvayataḥ śāntiraśāṃtasya kutassukham |

2.50

p. 14)

2.51

evaṃ gītāyāṃ bhagavānevopadiśati | tasmātsarveṣu kāleṣu yogayukto bhavārjuna
iti yoganiṣṭhāṃ ca sa evopadiśati | mānavaissarvairapi sarvadā
śivayoganiṣṭhaireva bhavitavyaṃ | vyavāhāramagnairapi sarvaiḥ svīyahṛdaye
virājamāno guheśvaraḥ sarvadā nirmalena manasā paricintanīyaḥ | ayameva yoga iti
gītā nirdiśati | etādṛśayogayuktāḥ puruṣāḥ striyo vā vyavahāraniratā api
guṇadoṣairna bādhyante | etādṛśeṣu na kadāpi karma lipyate | evaṃ nirliptaṃ
jīvanaṃ nirvahan paramavairāgyaśālī cidākāśe viharannātmārāmaḥ
śrīkṛṣṇaḥ kathaṃ vā śaktivikāsarūpaśivayogalakṣaṇaṃ nādhigacchet?
vaibhavena gopikāstrībhirviharanneva paramavairāgyasukhamanubhavan saḥ
ubhayorapi tayorāvaśyakatāṃ sarvebhyaḥ pradarśanāya kathaṃ vā na
prabhavet? tadarthameva nirliptatayā yaḥ sarvatra sañjacāra sa tādṛśo
bhagavān vāsudevaḥ parāśaktirūpaḥ kasmai śivānugrahaṃ na dadyāt?
śivamaye jagatyavyaktatayā nivasataḥ śivasya prakāśanāya
śivabhaktāgragaṇyena kṛṣṇaparamātmanā pradarśito divyo mārgaḥ kasmai
sādhakāya na svadeta? ato bhagavadgītā kṛṣṇaproktāpi na kevalaṃ
vaiṣṇavānāṃ śaivānāṃ vā kintu vīraśaivānāmapyatīva mānyā virājata iti
viśvajanīnametat ||

2.52

etādṛśyā āptavākyarūpāyāḥ paramātmanaiva svataḥ proktāyāḥ pramāṇa##-
anivāryamiti pratibhāti | prasthānatrayāntarbhūtāyā gītāyāḥ jñānakriyā##-
dehābhimānaṃ parityajya dehasthaṃ parameśvaraṃ prasthātuṃ ye'bhilaṣanti
teṣāṃ sarveṣāmapi jñānakarmasamanvaya āvaśyaka ityanubhavino vadanti | tathā
prasthātukāmānāṃ sarveṣāmapi sādhakānāṃ gītābhāṣyaṃ viśrāntyāvahaḥ
prakaraṇagrantho bhavitumarhatītyabhiyuktoktyātra pravartanaṃ yujyata eva |
daharākāśe cidānandamaye ramamāṇasya

2.53

p. 15)

2.54

śivabhaktisampannasya kṛṣṇasya aiśvaro yogaḥ yadi na prakāśyeta tadā mahatā
tamasā āvṛtā bhavema bhagavadaṃśabhūtā vayaṃ sarve'pi | hṛdaye
virājamāne prāṇaliṅge suṣuptyānandamanubhavan kṛṣṇo yaddivyatattva##-
tathaivāsmākaṃ saṅkocaprakṛtirna vikāsamadhigacchet | tathā ca vayaṃ
sadrūpaṃ sarvavyāpi pāramaiśvaryamanubhavituṃ na pārayema | sannapi
hṛdayaprakāśo na kadāpyasmākaṃ jīvane sphuret | niṣkalaṅkajñānasvarūpā
api vayaṃ vismṛtyā ajñānāndhakāre mohāndhā iva paritapema | etāvān##-
divyasandeśo nāsmākaṃ hṛdayaṃ praviśet | ato nirmatsarayā dṛṣṭyā
gītārthavivaraṇaṃ vivekibhiranusandheyam | vinaiva varṇāśramaliṅgavayo##-
paramayogīśvaro bhagavān kṛṣṇaḥ kasmai sādhakāya na roceta? ata etad##-
cedandhenaiva nīyamānā yathāndhāstathā mohatamasi patitvā vayaṃ
janmasārthakyaṃ nādhigacchema | mānavajīvane tāvat kṛtakṛtyatā
pratinimiṣaṃ sādhanīyaiva | etacca sādhanaṃ īśvarānugrahādhīnameva |
īśvarānugraho'pi hṛdayavaiśālyamātmaviśvāsaṃ cāvalambate |
evamanugṛhītā yadi vayaṃ na syāma tadā prakṛtirasmānniyuñjīta | evaṃ
prakṛtibaddhā vayaṃ paśava iva yadi bhogino bhavema tadā yogānandasya
gandho'pi na syādasmāsu | atastyāgabhoga-yogasamanvayākhyo jīvanamārga
evāvaśyamasmābhirāśrayaṇīyaḥ | śakto dayāluḥ prabhurāśrayārhaḥ iti khalu
laukikā abhiprayanti | kṛṣṇastvetadubhaya-lakṣaṇasaṃpanna eva vartate |
atassmanvayajīvananirvāhāya kṛṣṇagītaivāsmākaṃ divyasaṃjīvinī bhavitumarhati
| atastadarthavivaraṇarūpaṃ bhāṣyaṃ cirābhiliṣitamadhunā
bhagavatkṛpayā'virbhūtāmati pramodasthānametat ||

2.55

svīyakarmānusāreṇa dehamadhigatavān jīvo jātimatakulagotrasaṅkocaṃ

2.56

p. 16)

2.57

vihāya svasvarūpajñānena prakṛtidattāṃ parimitiṃ hitvā svāntarvartinaṃ
guheśvaramantarbahiścopāsya tasminneva samarasaṃ vilīya loke vyavaharet |
ayameva bhagavadgītāyāḥ sārasandeśaḥ | etādṛśo divyasandeśaḥ kasya apriyo
bhavet | tatra varṇāśramayornyūnādhikyagaṇanāyāḥ avakāśaḥ kutra varteta ##?
na labheran tarhi tajjanmasārthakyaṃ kathamadhigamyeta? ye tvātmānandaṃ
nānubhavantīha janmani te tāvatsarvadā bhedadṛṣṭaya eva varteran | nahi
tairātmakalyāṇaṃ kadāpi sādhyeta | lokakalyāṇasādhanaṃ tāvaddūrā##-
bhagavadgītārthaṃ jñātuṃ na pārayeyuḥ | sākṣātkṛtadharmasu jñāniṣu ye
varṇāśramabhedaṃ na gaṇayanti ta eva triguṇātmakāt pāśāt muktā bhaveyuḥ |
tattvadarśino jñāninaḥ dikkālādyanavacchinnāḥ ativarṇāśramiṇaḥ paraṃ##-
vigataspṛhā nirliptavartanena ātmārāmāssanta eva lokakalyāṇamadbhūtayā rītyā
anāyāyāsenaiva nirvahanto jagadādarśāssaṃpadyate | ete śuddhasattvā
vedāṃtavicāraviniścitārthā nirañjanasthitau ātmānandamanubhavanta eva
triguṇabaddheṣvapi mānaveṣvavyājapremṇā hṛdayavikāsamutpādayaṃti |
sarvabhūtahite ratā ete mahānubhāvāḥ parameśvarasākṣātkāreṇa parameśvarā
eva santaḥ sarveṣāmākarṣakatvāt guruśabdavācyāssadupa-deśena sarveṣāṃ
śreyassādhanāya sarvatra sañcaraṃtaścarajaṅgamāḥ nirañjanamūrtayaḥ
śivayogina iti ca vyavahriyaṃte ||

2.58

evaṃ gurucararūpadhārī parameśvaraḥ sarveṣā sādhakānāṃ hitarakṣaṇāya
sarvatra nirliptatayā nivasan sarvaṃ karma līlayaiva nirvahan karmayogasya
divyamādarśaṃ sarvebhyaḥ pradātuṃ kṛṣṇumūrtessakāśāt ādhyātma##-
divyopadeśaḥ kṛṣṇarūpeṇa mānavenābhihita iti bhāvanayaiva yastaṃ
nānumodate saḥ na kadāpyādhyātmasukha-

2.59

p. 17)

2.60

sparśamapi labhet | etādṛśadivyatattvabodhakaḥ śrīkṛṣṇaḥ keṣāṃ mānasīṃ
daihikīṃ ca vyathāṃ na pariharet ? guṇān rundhe iti guruḥ iti vyutpattyā
kriyā-sāroktadiśā sattvarajastamorūpān triguṇānatītya nistraiguṇyasthitau
nirliptatayā virājamānaḥ paramayogīśvaraḥ śrīkṛṣṇaḥ kasya na priyo bhavet##?
kṛṣṇarūpamādarśakarmayoginaṃ ko vivekī na saṃbhāvayet? paraṃ tu
gītopadeśaḥ na kevalaṃ pāribhāṣikaḥ kintu sārvajanikavyavahāraviṣaya eva |
tatratyāssarve vicārāḥ dainandinavārtāmeva pratipādayaṃti |
dhṛtarāṣṭraputrā-stāvat durabhimānadurahaṅkāradyotakā
rajastamoguṇapracurāḥ āsurīsaṃpadāviṣṭā durvicārā iti parigaṇyante | tathaiva
pāṇḍuputrāstāvat jñānakriyāsamanvayasūcakāssattvapradhānāḥ
daivīsaṃpadbharitāssad-vicārā iti saṃbhāvyante | tathaiva śrīkṛṣṇo
nirākāraparaśivabrahmaṇa-ssākāramūrtirityeva sanmānyate |
kṛṣṇarūpasyeśvarasya saṅkalpena sadvicārāṇāṃ durvicāraissaha pravṛttaṃ
yuddhameva mahābhāratamityanu-bhavibhirbhāvyate | īśvarānugraheṇa
durvicārāḥ kauravāḥ parājayaṃ prāpnuvanti sadvicārāstu pāṇḍavā digvijayaṃ
prāpya nityasukhinaḥ saṃpadyante ||

2.61

gītānusāreṇa ayaṃ sacchabdaḥ paramātmani śuddhajīve tadīyapraśastakarmaṇi ca
prayujyate | kṛṣṇaparamātmani sacchabdaṃ prayoktuṃ na kasyāpi virodho vartate |
tathaivārjunarūpe śuddhajīve'pi sacchabdaprayogo yujyate | tenaiva krameṇa
dharmasthāpanāya īśvaroktena mārgeṇa parabrahmānveṣaṇarūpaṃ
mahābhārataṃ yuddhaṃ nimittamātraṃ nirvahatā arjunarūpeṇa śuddhajīvena
nirvartyamānaṃ adharmanirmūlanarūpaṃ dharmasthirīkaraṇarūpaṃ ca praśastaṃ
karma sacchabdena vyavahriyate | etādṛśeṣu sadvicāreṣu jihāsāmutpādayantīyaṃ
śrīkṛṣṇagītā tadantaryāmiparaśivabrahmopadeśa-rūpatvādeva
bhagvadgīteti nirākāratattvabodhakena pavitranāmnā vyavahriyamāṇā
sarvasādhakānāṃ manomaṃdiramadhivasati | parameśvara-prasādalabdhāyā
etādṛśyāḥ pavitragītāyā vīraśaivamataparaṃ bhāṣyaṃ etāvatparyaṃtaṃ
nāvirāsīditi viṣādasthānametat ||

2.62

kiṃ nāma vīraśaivamatasvarūpam? tanmatasammatasyāsya bhāṣyasya kā

2.63

p. 18)

2.64

nāmāvaśyakatā? ityayaṃ praśno'tra samālocyaḥ | vīraśaivamataṃ tāvat
jīva-brahmaṇorbaddhāvasthāyāṃ svābhāvikaṃ dvaitaṃ buddhāvasthāyāṃ
svābhāvikamadvaitaṃ cānumodate | ata eva dvaitādvaitamate śuddhe
vīraśaivaikasaṃjñake | sarvaśrutisamanvayaḥ iti śrīśailapīṭhādhyakṣairjagad##-
dvaitā-dvaitabodhakayorubhayorapi śrutyossamanvayenedaṃ mataṃ
samanvayākhyayā sarvatra viśrutam | śrutyukto jīveśvarayorbhedaḥ sahaja
evetyasminmate parigaṇyate | na tatropādhikalpanā yujyate | jñā'jñau
dvāvajāvīśānīśau dvā suparṇā sayujā sakhāyā samānaṃ vṛkṣaṃ parisvajāte
ityādyāḥ śrutayaḥ guhāṃ praviṣṭāvātmānau hi taddarśanāt ityādīni
brahmasūtrāṇi ca jīveśvarabhedaṃ sahajatayā spaṣṭamevopadiśaṃti na
tvaupādhikatayā taṃ sūcayaṃti | ato vīraśaivamataṃ jīveśvarabhedaṃ
svābhāvikamityaṅgīkṛtya vaidikaviśvāsaṃ sādhayāmāsa | tathaiva tattvamasi
ayamātmā brahma sarvo hyeṣa rudraḥ ityādyāḥ śrutayaḥ jīveśvarayoraikyarūpaṃ
sāmarasyāparanāmadheya-madvaitaṃ bodhayaṃti | tadapi vīraśaivamate
samyaganustriyate | śivāṃśabhūto jīvaḥ śivādbhinno'pi nirantaraṃ śivamupāsya
svīyaṃ bhedaṃ kramaśaḥ parihāya svāṃśini śive vilīno bhavati | ayameva vilayaḥ
ātyantikapāśanivṛttyā jīveśvarasaṃyogarūpaṃ sāmarasyaṃ sādhayati |
idamevaikyasukhaṃ nirañjanākhyaṃ sāmarasyamityanubhavino vadaṃti | yo guruṇā
dīkṣāsaṃskāramadhigamya talliṅgānubhavaṃ jaṅgamena ca vardhayitvā
liṅganiṣṭho bhavet sa eva aṅgaśabdavācyaḥ saṃpadyate | aṃ paramātmānaṃ
gacchatītyaṅgam | paramātmani samarasatayā vilīno bhavituṃ prabhavati
tādṛśaḥ susaṃskṛto jīvaḥ | ayaṃ vīraśaivamate aṅgamityucyate |
tadānukūlyāyaiva tadīyahṛdaye virājamāna īśvaro'pi liṅgaśabdavācyo bhavati |
īśvarassarva-bhūtānāṃ hṛddeśe'rjuna tiṣṭhati ityatropadiṣṭa eveśvaro
vīraśaivamate prāṇavatpriyamiṣṭaliṅgamityabhidhīyate | aṅganāmako jīvaḥ
nirantaropāsana-dvārā īśvarānugraheṇa hṛdayavikāsamadhigacchati |
tādṛśe nirmale jyotirmaye hṛdaye samarasaṃ vilīno jīvaḥ
īśvarānandamanubhavanneva

2.65

p. 19)

2.66

lokavyavahārānapi nirliptatayā nirvoḍhuṃ prabhavati | idamevaṃ liṅgāṅga##-
nityānanda-rūpamuktisādhakatvādeva bhagavadgītā prasthānatraye
prakhyātatayā parigaṇitā virājate | etādṛśasya gītāprasthānasya
sarvaśrutisamanvaya-prakāreṇa jñānakriyāsamanvayātmakena mārgeṇa ca
kālabhedenāvasthā-bhedena bhedābhedayorubhayorapi satyatvavyavasthāpakaṃ
sarvamatasammataṃ bhāṣyaṃ mahatā kālena
paṇḍitavaryairmahāsvāmibhirmahājanaiśca nirīkṣya-māṇamāsīt |
tadevedamadya samāgatamityātmaviśvāsena sahṛdayeṣu vijñāpyate ||

2.67

na kevalaṃ bhedābhedasamanvayātmakamevedaṃ bhāṣyaṃ kiṃtu paraśiva##-
śrutau tāvat paraśivabrahma kvacitsaguṇaṃ kvacinnirguṇaṃ kvacitsākāraṃ
kvacinnirākāraṃ kvacitsaviśeṣaṃ kvacinnirviśeṣaṃ iti bahudhā pratipādanāt
parasparavirodha iva dṛśyate | sarvaiḥ pramāṇatayābhyupagatayāṃ śrutau
etādṛśo virodho na kadāpi yujyate | ataśca adhikāribhedenaitādṛśyo
vipratipattayaḥ samanvetavyāḥ | etadarthameva samanvayādhikaraṇaṃ pravṛttaṃ
sūtraprasthāne | no cet sarvasaṃpratipannāyāḥ śruteḥ prāmāṇyaṃ vyāhanyeta |
vīraśaivamataṃ tāvat paramātmani mūrtamamūrtaṃ cobhayaṃ rūpamaṅgī##-
amūrtatvamātraṃ paramārthatayāṅgīkriyate | dvaitamate viśiṣṭādvaitamate ca
paramātmano mūrtatvamātramabhyupagamyate | śrutistu dve vāva brahmaṇo rūpe
mūrtaṃ cāmūrtameva ca iti tasyobhayamapi rūpaṃ satyatayaiva nirvakti | ato
vīraśaivamataṃ mandādhikāribhyaḥ paramātmano mūrtarūpaṃ
uttamādhikāribhyaścāmūrtarūpaṃ ca āvaśyakamityaṅgīkaroti | ayaṃ
cāṅgīkāraḥ paramātmanaḥ śaktivaicitryamevāvalaṃbate | śaktisaṃparkaṃ vinā
paramātmanyetādṛśaḥ samanvayo na saṃghaṭate | paramātmanaḥ
śaktisaṃkocāvasthāyāṃ nirguṇaśrutiṃ nirviśeṣaśrutiṃ ca samanvetuṃ
suśakaṃ bhavet | tathaiva saguṇaśrutiṃ saviśeṣaśrutiṃ ca paramātmanaḥ
śaktivikāsāvasthāyāṃ samanvetuṃ sukaraṃ bhavet | advaitamate
tāvadetādṛśasya samanvayasyāvakāśa eva nāsti | paramātmanā

2.68

p. 20)

2.69

nirvartyamānaṃ satyaṃ jagadvyāpāramapalapitumanubhavavirodhaḥ prasajyeta |
satyaṃ vastu na kadāpi mithyābhavitumarhati | jīvena dehe nirvartyamānaṃ
pūjādikamapi mithyeti vaktuṃ na śakyate | sarvaṃ vyavahāraṃ yathārthatayā
nirvahan mānavo yadi taṃ kevalavyāvahārikamiti yadi bhāvayet tadā tasya buddhau
yatkiñcit vaiparītyaṃ saṃbhāvyameva | ataḥ dvaitabhāvanayā yadyatkriyate
tatsarvamapi yathārthameveti grāhyam | evaṃ dvaitasyāpi satyatvāṅgikāraḥ
śaktivaiśiṣṭyaṃ vinā na saṃghaṭata eva | yataḥ śiva eva jīvarūpatayā pariṇamate
etasyāṃ pariṇāmāvasthāyāṃ śivasyādbhutāyāṃ nirargalaśaktau yaḥ kaścana
saṅkocaḥ advaitibhirapyavaśyamabhyupagamya eva | jīvaḥ śivāṃśassannapi
śaktisaṅkocenaiva yāthārthyena mohaṃ gatassaṃsāracakre paribhraman vartate |
etasyāmavasthāyāṃ taṃ parabrahmaiveti ko vā vivekī vadet | tathaiva saḥ na kadāpi
parabrahma bhavitumarhati ityapi na ko'pi vadet yataḥ sa paramātmanassaṃbaddha eva
vartate api tu paramātma-niṣṭhayā māyāśaktyā sahajatayā vibhinno'vivekena
paramātmānaṃ svabandhuṃ vismṛtya svatantratayā svayameva vyavaharati |
tādṛśaṃ jīvaṃ brahmaiveti tathaiva na brahmeti ca vaktuṃ na śakyate | ata eva
tasya baddhāvasthāyāṃ jīvabhāvaḥ satyatayaivāṅgīkāryaḥ | sa eva
vivekadaśāyāṃ svīyabandhorānandamayasya paramātmanaḥ purṇaparicayena
tasmin samarasaṃ vilīya śaktivikāsamadhigacchati | ayaṃ ca śaktivikāso jīvasya
buddhāvasthaiva | evaṃ śaktisaṅkocavikāsāṅgīkāreṇaiva jīvaparamātma##-
tadvīkāsāvasthaiva śivabhāva ityabhyupagamenaiva vyavahāraḥ samanvetīti
śāstramapi saphalaṃ bhavet | śaktisaṅkocena jīvassannapi śaktivikāsenaikakāla
eva śivabhāve'pi yadi paramaśivo virājate tadānīmeva tasya jagatpatitvaṃ
prabhutvaṃ ca siddhyeta | evaṃ paramātmani śaktivaiśiṣṭyasyābhyupagamaḥ
sarvānubhavasiddhaḥ śāstrapramāṇagamyaśca | ata eva vīraśaivamate śakti##-
śivajīvayoryassaṃ-bandha upavarṇyate

2.70

p. 21)

2.71

sa eva vīraśamate'pi yathārthatayā nirdiśyate ||

2.72

idameva śaktivaiśiṣṭyaṃ nirmittīkṛtya paramātmani śrutisamanvayaḥ śivā##-
niṣkalaṅko nirādhāraḥ nirliptaḥ śiva ucyate | anantānantakalyāṇaguṇaikaghana
īśvaraḥ | śiva ityucyate sadbhiḥ śivatattvārthavevibhiḥ | iti smṛtau
śivaśabda-vācyaṃ parabrahma ubhayaliṅgamiti śrīkarabhāṣye
ubhayaliṅgādhikaraṇe śrīpatipaṇḍitārādhyaiḥ vyākhyātam |
upasthite'tastadvacanāt (3-3-40) ityetat-sūtrabhāṣye
sarvavedāntamukhyārthavedibhiḥ revaṇasiddhamarulasiddhodbhaṭā##-
nirguṇaśrutīnāṃ śaktisaṅkocaviṣayatvamiti vyavasthā nirṇītā ityabhidhīyate |
lokavattu līlā kaivalyaṃ ityasminsūtre parabrahmaṇaḥ śivasya śaktiprācuryatayā
sṛṣṭyunmukhasthitau līlāśrayatvaṃ saṃhārānantaraṃ punassṛṣṭiparyaṃtaṃ
svecchayā śaktisaṅkocatvena kevalatvamupadiṣṭamiti śrīkarabhāṣye kathyate |
nirañjanajaṅgamapuṅgavena allamaprabhudevenāpi līle yādoḍe umāpati līle
tappidoḍe svayaṃbhu ityādinā ekasminneva paramātmani sṛṣṭikāle bhaktānu##-
sṛṣṭeḥ anantaramapi paramātmano jīvāvasthāyāṃ śaktisaṃkocaḥ
bhaktānugrahalīlā-nirvāhāya śaktivikāsaścāvaśyumabhyupagantavyaḥ |
evaṃ sarvaśruti-samanvayasādhanena vīraśaivamataṃ
śaktiviśiṣṭādvaitadarśanamabhyupagamya sarvamatasādhāraṇyena sarveṣāṃ ca
sādhakānāṃ śreyovahatvena sarvābhi-laṣitaṃ sat virājate |
etanmatasammatassamanvayamārgo bhagavadgītāyāṃ saṅgachata iti hi nirvivādam
| trimurtyantargatasya tu amūrtaparaśive sāmarasyaṃ vastuto vidyata eva | tadbodhikā
samanvayadṛṣtireva bhagavadgītāyāmanūdyate | viṣṇoravatārabhūtaḥ kṛṣṇaḥ
śivatādātmyenaiva śivatattvamupadiśati | etatpaṭhanena mūrtopāsakāssarve'pi
tattanmūrtidvārā amūrtaparamaśivānu-grahaṃ labdhvā deharūpe devālaye
sarvatrāvṛtaṃ maladoṣaṃ dūrīkṛtya nirmalāssañjāyanta

2.73

p. 22)

2.74

ityāśvāsanaṃ bhagavadgītā sarvebhyassādhakebhyo dadāti | nirmalā eva
sādhakāḥ yogamārgeṇa śirasi hṛdaye bhrūmadhye ca virājamānena bhāva##-
vyavaharantaḥ sarvānapi jīvānātmīyatayā prīṇayeyuḥ | etādṛśī ātmaupamya##-
prasādāssādhakāḥ nityatṛptāśśāntāśca bhavanti | evaṃ bhagavadgītāyāṃ
viśvajanīnamāśayamāviṣkurvadidaṃ vīraśaivabhāṣyaṃ na kevalaṃ
vīraśaivānāṃ kintu sarveṣāmādhyātmajīvināṃ svāntargatamahādeva##-

2.75

jātyandho dhṛtarāṣṭraḥ manornairmalyeneśvarānugrahaṃ labdhvā tatprasādācca
jñānanetraṃ yathādhigacchat tathā abhimānabaddhā api jīvāḥ
ajñānāndhāssanto'pi bhagavadgītāvalokanena jñānāgnidagdhakarmāṇa##-
īśvarāvāsabhūto'yaṃ deha eva dharmakṣetraṃ saṃpadyate | hṛdayaṃ
tadvijānīyāt viśvasyāyatanaṃ mahat ityatra mānavadehe hṛdayaṃ viśvātmano
divyalīlāvinodasthānamiti nirdiṣṭam | etādṛśaṃ hṛdayaṃ yathā akaluṣitaṃ
bhavettathā yadi saṃśodhyeta tadā tatra virājamānaṃ prakāśarūpaṃ prāṇa##-
sarvaissādhakaiḥ | pāśarūpaistriguṇairbaddho jīvaḥ triguṇātmakairviṣayaiḥ
rūparasagandhasparśaśabdairavaśyaṃ yuddhyamāna eva vartate | etaiḥ
pañcabhirbhogyaviṣayairāvṛtasya mānavasya dvaṃdvayuddhaṃ nityameva
pravartate | mahābhārataṃ yuddhaṃ sarveṣāmapi jīvitasamaye sadabhyastameva |
dharmasvarūpī jīvassaccidānandātmako'dharmarūpeṇa sattvarajastamoguṇātma##-
nityaṃ prasajyaiva vartate | idānīṃ jīvaḥ kiṃ cicchaktimāśrayet athavā
cittaśakti-māśrayet iti mahaddharṣaṇamutpadyate | cicchaktistāvat
paramātmatejassvarūpiṇī saccidānandātmikā prāṇaśaktireva | ata evopaniṣadi
paraśivabrahma prāṇā-rāmamiti śrūyate | etādṛśī paramātmaniṣṭhā
prāṇaśaktissaṅkṛcitā satī dehe'pyatra jīvena saha vartate | evaṃ ca jīvaḥ kiṃ
cicchaktiṃ śaraṇaṃ gacchet? athavā cittaśaktipariṇāmabhūtān

2.76

p. 23)

2.77

mohakāriṇo bhogyaviṣayān kiṃ samāśrayet? ityevaṃ sandigdhāvasthāyāṃ
jīvo nivasati | etatsandehaparihārāya bāhyaṃ tu cakṣurnahi śaknoti |
taccāntaḥpraveśāya na prabhavet ? ato manonairmalyamantaścakṣureve##-
īśvarārpaṇa-dhiyā yadi bhunakti tadā tatsarvaṃ prasādarūpeṇa pariṇamate |
idameva prasādajīvanaṃ sarveṣāṃ nityasukhasādhakamiti śivaḥ śrīrāmāya
kṛtayuga eva samyagupadiṣṭavānāsīt | yatkaroṣi yadaśnāsi yajjuhoṣi dadāsi yat |
yattapasyasi rāma tvaṃ tatkuruṣva madarpaṇam | tataḥ paratarā nāsti bhaktirmayi
raghūttama | atropadiṣṭa eva sarvārpaṇabhāvo bhagavadgītāyāmapyanūdyate | anena
prasādajīvanena sarve vayaṃ prasannacetaso bhavāma | asmadīyā yuvāno
yuvatyaścaivaṃ prasannā nirmalāśca bhūtvā svīyamajñānāndhakāraṃ parihāya
jñānacakṣuṣā śobheran | yadyapi purāṇeṣu kvacitkvacit paramātmanaḥ
mūrtāmūrtobhayasthititāratamyakathanādikaṃ yadyapi dṛśyate | kvacit śivasya
śraiṣṭyaṃ kvacit viṣṇoḥ śreṣṭhatvamityādi nirdiśyate | tathāpi tatsarvaṃ na hi
nindā nindituṃ pravṛttā api tu stutyaṃ stotum iti nyāyena
prasaktāṃśapraśaṃsārthameveti brahmavido jānanti | nindyamaṃśaṃ niṃdituṃ
tādṛśī nindā na hi pravartate kiṃtu prakaraṇocitaṃ stotrārhamaṃśaṃ
praśaṃsitumeva sā tatra pravartata iti vivekibhirjñeyam | tatrāpātato
dṛśyamānāṃ niṃdāmavalokya devālayo'yaṃ deho na kaluṣī-kartavyaḥ | ata
mūrtopāsanenāpi mānavo'mūrtaśivaikyasukhamihaivāsmin janmanyeva
prasādakāye'nubhavituṃ pārayatīti divyaṃ sandeśaṃ gītā duḥkhasāgaramagnāya
mānavasamājāya samanugṛhṇāti | ayaṃ ca saṃdeśaḥ paramātmana eva
sākṣādāgatassan sarvānapi sādhakān tattaprakṛtyanurodhena sāṃtvayan virājate |
adhikaṃ purastātprakaraṇānurodhena vakṣyate | atha
saṃdarbhocitamanubandhacatuṣṭayaṃ saṃsūcya prakṛtamanusarāmaḥ ||

2.78

hṛdaye virājamāno jīvo'pi nirākāra eva san na kenāpi svayameva

2.79

p. 24)

2.80

anubhūyate | paramātmāṃśabhūtassaḥ atyalpapramāṇo'pi paramātma##-
cetanassan icchājñānakriyāśaktyāśrayaḥ tathā jīvo'pi tadāśraya eva vartate |
athāpi paramātmaśaktiranyādṛśī aparimatā'nantā
jīvaśaktistāvatsarvasādhāraṇā parimitā'ntavatī ca | cetanatvenaikajātīyo jīvaḥ
śaktivikāsena paramātmani sāmarasyamavaśyamadhigacchatyeva | etadarthameva
svasya paramātmanaśca saṃyogo'sminneva prasādakāye'dhigantavyaḥ | anena ca
saṃyogena ātmaupamyarūpaṃ samadarśanaṃ atraivānubhavituṃ śaknoti
mānavaḥ | etādṛśayogasādhanāya bhagavadgītā asmākaṃ pradhānaṃ śaraṇaṃ
bhavitu-marhati | ayameva śivayoga iti śivāgameṣu nigadyate | yena kenāpi
nāmnā vyavahṛtamapi tattvaṃ sarveṣāmapi sukhapariṇāmyeva saṃpadyate |
etādṛśa-śivayogasvarūpaṃ bhagavadgītā līlayaiva vivṛṇoti
etadadhigamāya anekān mārgānupadiśati ca | ato'tra aṅgaliṅgābhidhayoḥ
jīvaparamayossaṃyogarūpa-sāmarasyapratipādanameva viṣayaḥ | etādṛśena
saṃyogena jīvasya svarūpa-vijñānaṃ tasminnantaryāmitayā nivasataḥ
iṣṭaprāṇabhāvātmakasya ca śivasya anubhavaḥ tādṛśena jñānāmṛtena
tṛptasya jīvasyātmārāmatayāva-sthānamityetatsarvamatra prayojanam |
granthasyāsya prakṛtena viṣayena saṃbandhaḥ pratipādyapratipādakarūpaḥ
prasiddha eva | adhikāriṇaścātrā-dhītatarkavyākaraṇālaṅkāraśāstrāḥ
samyaganubhūtakāvyanāṭakarasāḥ samadhigatāntaḥkaraṇanairmalyāḥ
dehātmavivecanapaṭava sadbuddhisadbhāva-nāyuktāḥ
citravicitraprapañcasvabhāvavijñānaniratāḥ strīpuruṣarūpāssarve sādhakāḥ |
evamanubandhacatuṣṭayeṣu nirūpiteṣu adhikāridṛṣṭyā kaścana ākṣepa udbhavet
| nanu strīṇāṃ tattvopadeśasyānarhatāyāḥ śāstrapratipādi-tatvāt kathaṃ tā
api gītāyā adhikāriṇyo bhaveyuḥ ? ayaṃ ca vicāro yadyapi gahano
gaṃbhīraśca vartate | tathāpi niṣpakṣapātayā dṛṣṭyā vicāryamāṇe tāsāṃ
tattvaśāstravijñāne avakāśaḥ prāktanakālādapi dṛśyata eva | upaniṣatkāle
maitreyyādyāḥ striyo na kevalamātmatatvaṃ svayamadhigatavatyaḥ kiṃtu
tādṛśamupadeśaṃ puruṣebhyo'pi dattavatya iti jñāyate | yājñavalkyaḥ
svabhāryāyai

2.81

p. 25)

2.82

tadīyaṃ dāyaṃ vibhajya pradātumaicchat | tadā sā tamapṛcchat yadyamṛtasya
tvāśāsti vittena ? iti | saḥ pratyavadat amṛtasya tu na āśāsti vittena iti |
tadānīṃ sā'bravīt kimahaṃ tena kṛryāṃ yadyahamamṛtā na syām iti | aho
kīdṛśaṃ dhīraṃ ghanagaṃbhīraṃ vacanametat | kīdṛśaṃ vīryaṃ varcaśca
tatra dyotyate | yadeva śraddhayā vidyayopaniṣadā kriyate ucyate cintyate ca tadeva
vīryavattaraṃ bhavati | etadṛśaṃ vacanaṃ kāryaṃ ca kimarthaṃ na
śobhetedānīṃtanāsu yuvatiṣvapi? strīṣu puruṣeṣu ca vidyamānaṃ
brahmaikavidhameva | ayamaṃśo basavāryeṇāpi samyaganūdyate jale yathā
gūḍhatamo'sti vahnī rasaśca sasyeṣu yathā nibaddhaḥ | gandhaśca puṣpeṣu yathā
nirūḍhastathaiva jīveṣu paro nigūḍhaḥ | bālāsu sauhārdamivāsti gūḍhaṃ
maheśvarassarvagato'pi guptaḥ | evaṃ dehe paramātmano'vasthānamupavarṇayituṃ
kanyāsnehamevopamānatayā nirdiśati bhagavān basavāryaḥ | evaṃ ca strīṣu
puruṣeṣu paramātmana ekarūpatvāt tasya paricayamadhigantuṃ puruṣāṇāmiva
strīṇāmapi samāna evāvakāśaḥ sahajatayā vilasati | atastā apyadhikāriṇyaḥ
saṃpadyante | gītāprāsthanameva strīśūdrādīnuddiśya pravṛttamiti bhagavān
vyāso mahābhārate kathayati | strīśūdradvijabandhūnāṃ trayī na śrutigocarā | iti
bhāratamākhyānaṃ kṛpayā muninā kṛtam | evaṃ vyāsamaharṣiḥ strīśūdrān
karmabhraṣṭān brāhmaṇāṃścoddiśyaiva mahābhāratāṃtargataṃ gītāśāstraṃ
racayāmāsa | striyo vaiśyāstathā śūdrāḥ ityuktvā śrīkṛṣṇo'pi strīṇāṃ
vaiśyānāṃ śūdrāṇāmapi paramātmasvarūpavijñānāya avakāśaṃ
parikalpayati | ato'tra vinaiva liṅgavayobhedaṃ jijñāsusāmānyasyāpi adhikāro'stīti
mahānviśeṣaḥ | ayogyaḥ puruṣo nāsti yojakastatra durlabhaḥ ityabhiyuktoktyā
puruṣābhidheyānāṃ puṃrūpāṇāṃ strīrūpāṇāṃ sarveṣāmapi gītāyāṃ praveśo
vidyata eva | mānavadehe cetanarūpo jīvaḥ puruṣa ucyate | strīṣvapi vartamānaḥ sa
eva jīvaḥ puruṣapadavācyo bhavati | ataḥ strīṇāmapi vastutaḥ puruṣatvāt
gītāprasthāne'vakāśo yujyata eveti sarvamavadātam ||

2.83

p. 26)

2.84

evaṃ mānavasāmānyamuddhārayituṃ pravṛttaṃ
gītāprasthānamārabhamāṇastadāvirbhāvasyāvakāśaṃ kalpayati
dhṛtarāṣṭrapraśnadvārā dhṛtarāṣṭra uvāca ityādinā-

2.85

dharmakṣetre kurukṣetre samavetā yuyutsavaḥ |
māmakāḥ pāṇḍavāścaiva kimakurvata sañjaya || 1 ||

2.86

dharmakṣetre puṇyakṣetrabhūte kurukṣetre samavetāssaṅgatā yuyutsavaḥ yuddhaṃ
kartumicchaṃto māmakāḥ matputrā duryodhanādayaḥ pāṇḍavāścaiva
pāṇḍuputrā yudhiṣṭhirādayaśca kiṃ akurvata? asmatpakṣīyaṃ
prabalamadhikaṃ ca sainyaṃ vīkṣya tasyādhikyaṃ baliṣṭhatāṃ cāvagatya
pāṇḍavānāṃ svavijayasandehāt yuddhāduparatireva āsīdvā? uta taiḥ saha
yuddhameva pravṛttaṃ vā? iti svaputrābhimānāt dhṛtarāṣṭraḥ kutūhalena
sañjayaṃ yuddhavārtāṃ pṛcchati || 1 ||

2.87

dṛṣṭvā tu pāṇḍavānīkaṃ vyūḍhaṃ duryodhanastathā |
ācāryamupasaṅgamya rājā vacanamabravīt || 2 ||

2.88

sañjaya uvāca- pāṇḍavānāṃ bhayaprasaṅganivṛttistuśabdena ucyate |
teṣāṃ bhayaṃ nāsīdeva pratyuta duryodhanasyaiva bhayaṃ babhūveti bhāvaḥ | tadā
ubhayapakṣayossaṅgame rājā duryodhanaḥ vyūḍhaṃ vyūharacanādikaṃ kṛtvā
sthitaṃ pāṇḍavānīkaṃ pāṇḍavasainyaṃ dṛṣṭvā ācāryaṃ
droṇamupasaṅgamya tasyātisamīpaṃ gatvā vacanaṃ vakṣyamāṇaṃ
vākyamabravīt akathayat || 2 ||

2.89

paśyaitāṃ pāṇḍuputrāṇāmācārya mahatīṃ camūm |
vyūḍhāṃ drupadaputreṇa tava śiṣyeṇa dhīmatā || 3 ||

2.90

pūrvokta evāśayaḥ prapañcyate - drupadaputreṇa drupadasya rājñaḥ putreṇa
tava ca śiṣyeṇa tvatsakāśādeva dhanurvidyāṃ prāptavatā ca dhīmatā medhāvinā
dhṛṣṭadyumnena vyūḍhāṃ vyūharacanādinā vyavasthāpitāṃ
pāṇḍuputrāṇāṃ pāṇḍavānāmetāṃ puraḥsthitaṃ mahatīṃ buhadākārāṃ
camūṃ sainyaṃ paśya vilokaya pāṇḍavasainyasya

2.91

p. 27)

2.92

saṃkhyayā nyūyatve'pi mahatī camūḥ iti kathanena duryodhanasya hṛdaye
vidyamānamaviśvāsamūlaṃ bhayaṃ sūcyate || 3 ||

2.93

tasya hṛdaye samutthitametadeva bhayaṃ vistareṇa prakaṭayati -

2.94

atra śūrā maheṣvāsā bhīmārjunasamā yudhi |
yuyudhāno virāṭaśca drupadaśca mahārathaḥ || 4 ||

2.95

dhṛṣṭaketuścekitānaḥ kāśirājaśca vīryavān |
purujitkuntibhojaśca śaivyaśca narapuṅgavaḥ || 5 ||

2.96

yudhāmanyuśca vikrānta uttamaujāśca vīryavān |
saubhadro draupadeyāśca sarva eva mahārathāḥ || 6 ||

2.97

atra pāṇḍavānāṃ pakṣe śūrāḥ śauryavanto maheśvāsāḥ mahattara##-
prasiddhaḥ | śastrabale'rjuno viśrutaḥ | etadubhayatulyā yuyudhānādyāḥ
draupadeyāntāssarva eva sarve'pi mahārathāḥ ātmānaṃ sārathiṃ caiva svasainyaṃ
cāpi kṛtsnaśaḥ | yo rakṣanyudhyati naraḥ sa mahāratha ucyate |
ityuktapūrṇavīralakṣaṇasaṃpannāssanti | evaṃ tatpakṣe vidyamānāḥ sarve'pi
mahārathā ityabhiprāyeṇa pūrvaṃ mahatī camūḥ ityuktam |

2.98

evaṃ parabalasya saṃkhyayā'lpatve'pi mahattvamuktvā svapakṣasya saṃkhyayā
ādhikye'pi baladṛṣṭyā nyūnatvamāha-

2.99

asmākaṃ tu viśiṣṭā ye tānnibodha dvijottama |
nāyakā mama sainyasya saṃjñārthaṃ tān bravīmi || 7 ||

2.100

tuśabdena pratipakṣāt vailakṣaṇyaṃ sūcyate | tatpakṣīyāstu sarva eva mahārathāḥ
asmadīyāstu sarve yuddhaviśāradāḥ sāmānyavīrāpekṣayā kiñcidviśiṣṭāḥ
tāvataiva na mahārathāḥ | yadyapyatra bhīṣmadroṇādayo mahārathāssanti | athāpi
na sarve mahārathāḥ tatpakṣe tu sarva eva mahārathāḥ | tadidaṃ vailakṣaṇyaṃ
sūcyate tuśabdena | he dvijottama asmākaṃ asmatpakṣe tu ye viśiṣṭāḥ

2.101

p. 28)

2.102

vīryādiguṇasaṃpannāṃssanti tānnibodha śṛṇu | yadyapi bhavānetatsarvaṃ
jānāti tathāpi tān pradhānabhūtān mama sainyasya parigaṇanārthaṃ te bravīmi ||

2.103

bhavān bhīṣmaśca karṇaśca kṛpaśca samitiṃjayaḥ |
aśvatthāmā vikarṇaśca saumadattirjayadrathaḥ || 8 ||

2.104

anye ca bahavaśśūrā madarthe tyaktajīvitāḥ |
nānāśastrapraharaṇāḥ sarve yuddhaviśāradāḥ || 9 ||

2.105

bhavadvyatiriktā anye ca bahavaḥ śūrā madarthe tyaktajīvitāḥ prāṇānarpayituṃ
sannaddhāḥ nānāśastrapraharaṇāḥ nānāvidhāni śastrāṇi praharaṇasādhanāni
gadāmusalādīni ca yeṣāṃ tādṛśāḥ | sarve yuddhanipuṇā eva vartante || 9 ||

2.106

evaṃ parabalasya svabalasya ca tolanena svīyaṃ nirṇayamāha-

2.107

aparyāptaṃ tadasmākaṃ balaṃ bhīṣmābhirakṣitam |
paryāptaṃ tvidameteṣāṃ balaṃ bhīmābhirakṣitam || 10 ||

2.108

tat svasmāt svapakṣāpekṣayā parapakṣe mahārathādhikyāt bhīṣmābhi##-
pāṇḍavānāṃ bhīmābhirakṣitamidaṃ tu balaṃ sainyaṃ paryāptaṃ svakārya##-
aparyāptamaparimitaṃ pareṣāṃ paribhavasamarthamatyadhikam paryāptaṃ
parimitamalpaṃ asmajjayāsamartham iti vyākurvanti | paraṃ tu pūrvoktameva
svarasaṃ dṛśyate || 10 ||

2.109

evaṃ svapakṣasya daurbalyaṃ jānan duryodhanaḥ vṛddhasya pitāmahasya
senāpaterbhīṣmasya rakṣaṇe sarvairapi jāgarūgatayā vartitavyamityāha-

2.110

ayaneṣu ca sarveṣu yathābhāgamavasthitāḥ |
bhīṣmamevābhirakṣantu bhavantassarva eva hi || 11 ||

2.111

ayanaṃ nāma yuddhasaṃraṃbhe yodhānāṃ tattatsvarūpānuguṇaṃ yuddharaṅge
avasthitisthānam | atassarveṣu ca ayaneṣu yathābhāgaṃ svasvaniyata##-

2.112

p. 29)

2.113

avasthitāssarva eva hi bhavantaḥ asmatsenāpatiṃ bhīṣmamevābhirakṣantu
sarvaprakāreṇāpi saṃrakṣantu | senāpatyadhīnatvātsainyasya tasmin rakṣite sati
samagraṃ sainyameva rakṣitaṃ bhaviṣyatītyarthaḥ || 11 ||

2.114

evamadhairyeṇācāryaṃ droṇaṃ prati vadantaṃ rājānaṃ duryodhanaṃ
protsāhayituṃ senāpatiḥ pitāmahaśca bhīṣmaḥ prayatitavānityāha-

2.115

tasya sañjanayan harṣaṃ kuruvṛddhaḥ pītāmahaḥ |
siṃhanādaṃ ninadyoccaiḥ śaṃkhaṃ dadhmau pratāpavān || 12 ||

2.116

tasya rājño duryodhanasya harṣaṃ santoṣaṃ sañcanayansamyagutpādayan
pratāpavān mahābalaparākramaśālī kuruvṛddhaḥ kuruvaṃśavṛddhaḥ
pitāmaho bhīṣmastadīyabhayāpanodāya siṃhanādaṃ parakīyānāṃ
bhayotpādanāya svīyānāṃ dhairyotpādanāya ca vīraiḥ kriyamāṇaṃ
siṃhagarjanatulyaṃ nādaṃ ninadya śabdayitvā | pākaṃ pacatītivat prayogaḥ |
siṃhanādaṃ kṛtvetyarthaḥ | śaṃkhaṃ svīyaśaṃkhaṃ dadhmau pūrayāmāsa ||
12 ||

2.117

evaṃ senāpatinā kṛtaprotsāhā itare'pi sarve tathaivākurvannityāha-

2.118

tataśśaṃkhāśca bheryaśca praṇavānakagomukhāḥ |
sahasaivābhyahanyasta sa śabdastumulo'bhavat || 13 ||

2.119

tatastadanantaraṃ śaṃkhāśca praṇavānakagomukhā bheryaśca sahasaiva jñaṭiti
abhyahanyanta tāḍitāḥ | tairutpannaḥ sa ca śabdaḥ sarvavyāpī parapakṣabhayā##-
|| 13 ||

2.120

evaṃ duryodhanapakṣīyaprotsāhaṃ paśyatāṃ pāṇḍavasainyānāmadhairyaṃ
yathā mābhūt tathā pāṇḍavapakṣīyā api svīyasainyaprotsāhāya prayatitavanta
ityāha-

2.121

tataḥ śvetahayairyukte mahati sthandane sthitau |
mādhavaḥ pāṇḍavaścaiva divyau śaṃkhau pradadhmatuḥ || 14 ||

2.122

tataḥ parapakṣe bheryāditāḍanānantaraṃ śvetahayaiḥ śvetaturagairyukte mahati
bṛhadākāre syandane rathe sthitāvupaviṣṭau mādhavaḥ śrīkṛṣṇaḥ
pāṇḍaścaivārjunaścaiva

2.123

p. 30)

2.124

divyau śaṃkhau svīyadivyaśaktiviśiṣṭau śaṃkhau pradadhmatuḥ
pūrayāmāsatuḥ || 14 ||

2.125

pāñcajanyaṃ hṛṣīkeśo devadattaṃ dhanañjayaḥ |
pauṇḍraṃ dadhmau mahāśaṃkhaṃ bhīmakarmā bṛkodaraḥ || 15 ||

2.126

anantavijayaṃ rājā kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ |
nakulassahadevaśca suṣeṇamaṇipuṣpakau || 16 ||

2.127

kāśyaśca parameśvāsaḥ śikhaṇḍī ca mahārathaḥ |
dhruṣṭadyumno virāṭaśca sātyakiścāparājitaḥ || 17 ||

2.128

drupado draupadeyāśca sarvaśaḥ pṛthivīpate |
saubhadraśca mahābāhuḥ śaṃkhān dadhmuḥ pṛthak pṛthak || 18 ||

2.129

pāñcajanyamiti śrīkṛṣṇaśaṃkhasya nāma | devadattamityarjunaśaṃkhasya
nāma | evamupariṣṭādapi | evaṃ pradhānapuruṣaiḥ śaṃkhadhmānakaraṇāt
protsāhitā itare'pi yodhāḥ kāśyaḥ kāśīrājaḥ tatprabhṛtayassarve'pi
svasvaśaṃkhān pṛthak pṛthak pratyekaṃ pratyekaṃ dadhmuḥ pūrayāmāsuḥ ||
15-18 ||

2.130

evaṃ śrīkṛṣṇādibhiḥ divyaśaṃkhadhvanibhiḥ pāṇḍavasainye protsāhite
duryodhanasainyasyaitacchravaṇena mahadbhayamāsīdityāha-

2.131

sa ghoṣo dhārtarāṣṭrāṇāṃ hṛdayāni vyadārayat |
nabhaśca pṛthivīṃ caiva tumulo vyanunādayat || 19 ||

2.132

nabhaḥ pṛthivīṃ caiva vvanunādayan viśeṣeṇa pratiśabdaṃ utpādayan tumalaḥ
sarvavyāpākassan sa ghoṣaḥ śaṃkhaśabdaḥ dhārtarāṣṭrāṇāṃ duryodhana##-
vyadārayadbhedayāmāsa || 19 ||

2.133

evaṃ bāhyadṛṣṭyā duryodhanādīnāṃ hṛdayakaṃpane jāte'pi kiñcidvyāje##-
vicitraṃ pariṇāmamutpādayitumavakāśaṃ parikalpayati-

2.134

atha vyavasthitān dṛṣṭvā dhārtarāṣṭrān kapidhvajaḥ |

2.135

p. 31)

2.136

pravṛtte śastrasaṃpāte dhanurudyamya pāṇḍavaḥ || 20 ||

2.137

hṛṣīkeśaṃ tadā vākyamidamāha mahīpate |

2.138

he mahīpate iti sañjayena dhṛtarāṣṭrasaṃbodhanam | atha vyavasthitān
sarveṣvayaneṣu yathābhāgamavasthitān susajjitān dhārtarāṣṭrān duryodhanādīn
dṛṣṭvā tadā kapidhvajaḥ kapirdhvaje yasya saḥ pāṇḍavo'rjunaḥ śastrasaṃpāte
śastrāṇāṃ saṃpātaḥ parasparaṃ prayogastasmin pravṛtte sati evaṃ
pakṣadvayaśaṃkhaśabdādibhiḥ protsāhanena yuddhārambhasūcanayā ca
parasparaṃ bāṇaprayoge ārabdhe sati dhanuḥ svasya dhanurudyamya haste dhṛtvā
bāṇaprayogonmukhaṃ kṛtvetyarthaḥ | hṛṣīkeśaṃ śrīkṛṣṇaṃ idaṃ
vakṣyamāṇaṃ vākyamāha | atra hṛṣīkeśapadaprayogādidaṃ vaicitryaṃ
bhagavataiva kṛtamiti sūcyate | hṛṣīkaṃ nāma indriyam | hṛṣīkaṃ
viṣayeṃdriyam ityamaraḥ | tasyeśaḥ prerakaḥ | sa hi bhagavānsarveṣāmindri##-
mattaḥ smṛtirjñānamapohanaṃ ca iti ca bahu vadiṣyati sa eva | ato'dhyātma##-
hṛṣīkeśapadena sūcyate | nanu adhyātmaśāstrasya yuddharaṅge
kimarthamupadeśaḥ kṛtaḥ | yatra kvacanopaviśyaikānte khalu
tattvaśāstramupadeṣṭavyamiti cetsatyam | paraṃtu adhyātmaśāstraṃ
kevalaśuṣkavairāgyasādhakaṃ lokavyavahārānupayogi pratyuta tadvirodhyeva na
tena lokasya kaścanopayogaḥ pratyuta virodha eva ityādirītyā janāssarve bhrame
magnāssaṃti | adhyātmaśāstrādhyāyanāya sarvodyamebhyo nivṛttireva
saṃpādanīyetyapi kecit bhrāmyaṃti | ye tāvadgalitavayaso vṛddhāsta
evādhyātmaśāstrasyādhikāriṇaḥ | na tacchāstraṃ taruṇa##-
kecidvadaṃti | ye tāvadaśaktāḥ śarīre manasi buddhau ca ta eva kālayāpanāya
adhyātmaśāstraṃ paṭheyuriti ca kecana mandāḥ bhāvayaṃti rājakīyavyavahāreṣu
vyāpṛtāḥ puruṣāḥ striyaśca svīyakarmanivṛttyanantarameva
adhyātmaśāstramadhyetuṃ prabhaveyuriti kecana bhāvayaṃti |
etādṛśabhramāpanodanāya

2.139

p. 32)

2.140

sainyamadhya eva vedāntopadeśamārabhate prabhuḥ | adhyātmaśāstrasya
dhārmikalaukikapravṛttyordvayorapyupayogitāṃ pradarśayituṃ yuddharaṅga
evopadeśa ārabdhaḥ | pratyuta madālasānāṃ durabhimānināṃ paṇḍitaṃ##-
svakartavye pravṛttyutpādakatāṃ ca pradarśayituṃ kāryakṣetra evādhyātma##-
saṃpādayituṃ prabhavedityāśayena tacchāstrasya tādṛśavīryavattāṃ
sākṣādeva kriyayā ca nivedayituṃ raṇabhūmāveva tadupadeśāvakāśaṃ
kalpitavān prabhuḥ | arjuno hi svapakṣīyān parapakṣīyān sarvānapi pūrvameva
ajānādeva | nūtanatayeva tasya teṣāṃ didṛkṣā taddarśanena ca tasya nirvedaḥ
tena ca tasya yuddhāduparatiḥ na yotsye iti tadvacanaṃ ante tasyaiva naṣṭo mohaḥ
ityudghoṣaḥ ityādikaṃ sarvamapi bhagavatpreraṇaṃ vinā nahi svata eva pravarteta |
etādṛśaṃ bhagavatassarveṃdriyaprerakatvaṃ indriyāṇāṃ tadadhīnatvaṃ
adhyātmaśāstrasyānuṣṭhānaparyavasāyitvaṃ ityādikamarthajātaṃ spaṣṭaṃ
sūcyate hṛṣīkeśapadena | ataḥ śāstrasyānuṣṭhānaparyavasāyitāṃ sarvebhyaḥ
pratyakṣatayaiva pradarśayitumeva yuddhabhūmāveva kenacidvyājenadhyātma##-
tacchāstropadeśo na doṣāya bhavet | avaśiṣṭho viṣayo'nyatra yathāvasaraṃ
nivedyate || 20 ||

2.141

hṛdi sthitena devena preritaḥ arjunastadā kimuvāca ityāha -

2.142

senayorubhayormadhye rathaṃ sthāpaya me'cyuta || 21 ||

2.143

yāvadetānnirīkṣe'haṃ yoddhukāmānupasthitān |
kairmayā saha yoddhavyamasmin raṇasamudyame || 22 ||

2.144

yotsyamānānavekṣe'haṃ ya ete'tra samāgatāḥ |
dhārtarāṣṭrasya durbuddheryuddhe priyacikīrṣavaḥ || 23 ||

2.145

he acyuta kṛṣṇa! acyutapadaprayogāt kṛṣṇaḥ mānavo'pi nāśarahitaḥ
sākṣātparamātmaivetyartho gamyate | evamutpattivināśarahitaḥ paraṃ##-

2.146

p. 33)

2.147

bhagavān divyamaṅgalavigraho mahādeva eva kṛṣṇanāmnā jijñāsorarjunasya
purastasthau | arjunaśśuddhajīvaḥ bhāvikalyāṇasādhakaṃ svīyamāśayaṃ
sākṣātparamātmanyeva śuddhahṛdayena prakaṭīcakāra ubhayossenayormadhye
me rathaṃ stāpaya cālayitvā tiṣṭha katipayanimeṣaparyantamiti | kimarthamityata
āha- yāvadityādi | ahaṃ yoddhukāmānavasthitān yuddhaṃ kartukāmāssanto
ye'vasthitāstānyāvannirīkṣe yathā paśyeyaṃstathā rathaṃ sthāpaya |
mannirīkṣāṇāya yathā saukaryaṃ syāttathā sthāpaya | ke te nirīkṣaṇīyā ityasya
vivaraṇaṃ yairityādi | kaiḥ yairiti yāvat | asmin raṇasamudyame yuddha##-
mattvā mayā saha virodhena yuddhaṃ kartuṃ ke vā iccheyuḥ | iti viṣādasūcanāya
yairityanu kairityuktam | etadeva spaṣṭaṃ vivṛṇoti yotsyamānānītyādi |
durbuddherdrohabuddheryathākathaṃcit pañcagrāmairvā saṃdhiṃ
vāñchatāmapyasmākaṃ pūrṇadrohaṃ kartumicchato dhārtarāṣṭrasya
duryodhanasya yuddhe tena pravartamāne tadīye yuddhe | etenaitādṛśasahodara##-
priyamasmadvadharūpaṃ cikīrṣavaḥ kartumicchavaḥ ya ete'tra yuddharaṅge
samāgatā militāstādṛśānyotsyamānān ahamavekṣe samyakpaśyāmi ||

2.148

evamarjunenoktaḥ śrīkṛṣṇaḥ sarveśvaro'pi sannāśritavātsalyāt
tadīyasārathye'vasthitaḥ tādātvikasvasvāminiyogaṃ tathaiva paripālayāmāseti
sañjayo dhṛtarāṣṭramuvāca -

First 148 of 472 passages. Read on

Linked texts (1)