Pramāṇa · Search · About · API

Bhagavadgita 3

Bālabodhinī 3

Language
Sanskrit

3.1

vyāmiśreṇeti | kvacit karmapraśaṃsā kvacit jñānapraśaṃsā iti vyāmiśreṇaiva saṃśayotpādakenaiva vākyena vacanena tvaṃ me maṃdabuddheḥ buddhiṃ mohayasīva bhrāṃtyā yojayasīva | tat tayoḥ jñānakarmaṇoḥ madhye ekaṃ niścayātmakaṃ niścitya vada | ahaṃ yena niścayātmakavākyena śreyaḥ mokṣaṃ āpnuyāṃ prāpsyāmi |
|| iti śrībālabodhinyāṃ śrīmadbhagavadgītāṭīkāyāṃ tṛtīyo'dhyāyaḥ |

3.2

śrīḥ | he janārdana he keśava ! karmaṇaḥ niṣkāmāt karmaṇaḥ sakāśāt buddhiḥ ātmaviṣayā buddhiḥ jyāyasī praśastatarā te tava matā cet mānyā cet tat tarhi tvaṃ māṃ kiṃ kimarthaṃ ‘yudhyasva’ ‘uttiṣṭha’ iti vāraṃvāraṃ vadan san ghore hiṃsātmake karmaṇi niyojayasi pravarttayasi |
lokesminniti | he anagha ! na vidyate aghaṃ pāpaṃ yasya saḥ tatsaṃbuddhau he anagha he arjuna! asmin śuddhāśuddhāṃtaḥkaraṇatayā dvividhe loke adhikārijane dvividhā dve vidhe prakārau yasyāḥ sā niṣṭhā mokṣaparatā purā pūrvādhyāye mayā sarvajñena proktā spaṣṭameva uktā | prakāradvayamāha | sāṃkhyānāṃ

3.3

puruṣaḥ jñānāyogyaḥ bahirmukhaḥ karmaṇāṃ vedoktānāṃ anāraṃbhāt ananuṣṭhānāt naiṣkarmyaṃ sarvakarmaśūnyaṃ jñānaṃ na aśnute na prāpnoti | kiṃca cittaśuddhiṃ vinā saṃnyasanāt jñānaśūnyāt kṛtasaṃnyāsāt siddhiṃ mokṣaṃ na samadhigacchati na prāpnoti |

3.4

nahīti | kaścidapi jñānī vā ajño vā jātu kasyāṃ cit avasthāyāṃ kṣaṇamapi kṣaṇamātramapi akarmakṛt san karmāṇi karotīti karmakṛt na karmakṛt akarmakṛt karmāṇi akurvāṇaḥ san na tiṣṭhati | hi yasmāt sarvaḥ cittaśuddhirahitaḥ sarvajanaḥ avaśaḥ san asvataṃtraḥ san prakṛtijaiḥ prakṛtyāḥ jātāḥ kṛtiprajāḥ taiḥ svabhāvaprabhavaiḥ rāgadveṣādibhiḥ guṇaiḥ sattvarajastamobhiḥ karma laukikaṃ vā vaidikaṃ kāryate karmaṇi pravarttyate |

3.5

śuddhāṃtaḥkaraṇānāṃ jñānabhūmikāmārūḍhānāṃ jñānayogena jñānameva yogaḥ jñānayogaḥ tena dhyānādinā niṣṭhā brahmaparatā uktā | yogināṃ karmayogādhikāriṇāṃ karmayogena karmaiva yogaḥ karmayogaḥ tena niṣṭhā uktā|
karmeṃdriyāṇīti | yaḥ puruṣaḥ vimūḍhātmā viśeṣeṇa mūḍhaḥ ātmā buddhiḥ yasya saḥ rāgadveṣādidūṣitāṃtaḥkaraṇaḥ san karmeṃdriyāṇi vākpāṇyādīni saṃyamya nigṛhya iṃdriyārthān iṃdriyāṇāṃ arthāḥ iṃdriyārthāḥ tān śabdādiviṣayān manasā aṃtaḥkaraṇena bhagavadbhyāna-

3.6

yastviti | he arjuna ! tu śabdāt śuddhāṃtaḥkaraṇaḥ gṛhyate | yaḥpumān iṃdriyāṇi śrotrādīni jñāneṃdriyāṇi manasā vivekayuktenātaḥkaraṇena niyamya īśvarapravaṇāni kṛtvā karmendriyaiḥ vākpāṇyādibhiḥ karmayogaṃ vihitaṃ karma asaktaḥ san phalābhilāṣaśūnyaḥ san ārabhate āraṃbhaṃ karoti saḥ puruṣaḥ viśiṣyate mithyācārāt viśiṣṭo bhavati |

3.7

niyatamiti | he pārtha ! tvaṃ niyataṃ nityaṃ karma saṃdhyopāsanādi kuru | hi yasmāt akarmaṇaḥ karmākaraṇāt sakāśāt karmajyāyaḥ karmaṇā śreṣṭhaḥ karmajyāyaḥ adhikataraḥ bhaviṣyasi | anyathā uktavaiparītye sati akarmaṇaḥ yuddhādikarmarahitasya te tava śarīrayātrāpi śarīrasya yātrā śarīranirvāhopi na prasiddhayet na bhavet |

3.8

miṣeṇa smaran san āste saḥ puruṣaḥ mithyācāraḥ dāṃbhikaḥ ucyate |
yajñārthāditi | he kauṃteya ! yajñārthāt yajñaḥ viṣṇuḥ sa eva artho ārādhanaṃ yasmin tat yajñārthaṃ tasmāt karmaṇaḥ sakāśāt anyatra īśvarārpaṇaṃ vinā ayaṃ lokaḥ karmādhikārī karmabaṃdhanaḥ karmaṇā baṃdhanaṃ yasya saḥ bhavati karmabhiḥ baddho bhavati | tvaṃ muktasaṃgaḥ san muktaḥ tyaktaḥ saṃgo karmaphalasaṃgaḥ yena saḥ muktasaṃgaḥ niṣkāmaḥ san

3.9

he kauṃteya ! purā sargādau prajāpatiḥ prajānāṃ patiḥ prajāpatiḥ brahmā sahayajñāḥ yajñena saha varttata iti sahayajñāḥ prajāḥ brāhmaṇādyāḥ sṛṣṭvā nirmayitvā idaṃ vakṣyamāṇaṃ uvāca uktavān | kiṃ uvāca | he prajāḥ! yūyaṃ anena yajñena svāśramocitadharmeṇa prasaviṣyadhvaṃ uttarottarāṃ abhivṛddhiṃ labhadhvam | eṣaḥ yajñaḥ vaḥ yuṣmākaṃ iṣṭakāmadhuk iṣṭān kāmān manorathān dogdhīti abhīṣṭaphalapradaḥ astu |

3.10

yūyaṃ anena yajñena devān iṃdrādīn bhāvayata havirbhāgaiḥ saṃvarddhayata | te devāḥ vaḥ yuṣmān bhāvayaṃtu vṛṣṭidvārā annādibhiḥ saṃvarddhayaṃtu | devāḥ cetyaparaṃ yūyaṃ parasparaṃ paraṃ ca paraṃ ca parasparaṃ bhāvayaṃtaḥ saṃtaḥ bhāvayaṃti te bhāvayaṃtaḥ anyonyaṃ saṃvardhayaṃtaḥ saṃtaḥ parasparaṃ śreyaḥ iṣṭaṃ artha avāpsyatha prāpsyatha |

3.11

tadarthaṃ viṣṇuprītyarthaṃ karma samācara samyak ācara |
iṣṭāniti | devāḥ iṃdrādayaḥ yajñabhāvitāḥ saṃtaḥ yajñaiḥ bhāvitāḥ yajñabhāvitāḥ toṣitāḥ saṃtaḥ vaḥ yuṣmabhyaṃ vṛṣṭyādidvāreṇa bhogān paśvannahiraṇyādīn dāsyaṃte | hi yasmāt yaḥ puruṣaḥ devaiḥ dattān annādibhogān yebhyaḥ devebhyaḥ paṃcayajñādibhiḥ

3.12

yajñaśiṣṭeti | yajñaśiṣṭāśinaḥ 'yajñaśiṣṭaṃ abhraṃti te yajñaśiṣṭāśinaḥ vaiśvadevādiṃyajñāvaśiṣṭabhakṣiṇaḥ saṃtaḥ śiṣṭāḥ sarvakilbiṣaiḥ sarvāṇi ca tāni kilbiṣāṇi paṃcasūnājanitapātakāni ca sarvakilbiṣāṇi taiḥ mucyaṃte muktāḥ bhavaṃti | ye puruṣāḥ ātmakāraṇāt ātmanaḥ kāraṇaṃ ātmakāraṇaṃ tasmāt pacaṃti svabhojanārthameva annaṃ pacaṃti na tu vaiśvadevārthaṃ te tu puruṣāḥ pāpāḥ saṃtaḥ pāparūpiṇaḥ saṃtaḥ aghaṃ paṃcasūnājanitapāpaṃ bhuṃjate, bhakṣaṇaṃ kurvaṃti | 'kaṃḍaṇī peṣaṇī cullī udakuṃbhī ca mārjanī | paṃcasūnā gṛhasthasya.tābhiḥ svargaṃ na viṃdati' iti |

3.13

annāditi | annāt śukraśoṇitarūpeṇa paripākāt bhūtāni jīvāḥ bhavaṃti utpadyaṃte | parjanyāt vṛṣṭeḥ annasaṃbhavaḥ annasya saṃbhavaḥ utpattiḥ bhavati | yajñāt vaiśvadevāgnihotrāt parjanyaḥ vṛṣṭiḥ bhavati | yajñaḥ vaiśvadevāgnihotraṃ karmasamudbhavaḥ karmaṇā yajamānādivyāpāreṇa samudbhavatīti karmasamudbhavaḥ asti |

3.14

apradāya adatvā yajñeṣu devoddeśena āhutīḥ asaṃpādya bhuṃkte deheṃdriyāṇi tarpayati saḥ puruṣaḥ stena eva taskara eva jñeyaḥ |
karma brahmodbhavamiti | he pārtha ! tvaṃ karma yajamānādivyāpārarūpaṃ brahmodbhavaṃ brahmaṇaḥ vedāt u-

3.15

evaṃ pravarttitamiti | he pārtha he pṛthāputra! ādau parameśvarāt vedāvirbhāvaḥ vedāt karmānuṣṭhānaṃ karmānuṣṭhānāt yajñaḥ yajñāt parjanyaḥ parjanyāt annasaṃbhavaḥ annasaṃbhavāt bhūtāni bhūtebhyaḥ punaḥ tathaiva bhūtānāṃ karmapravṛttiḥ evaṃprakāreṇa parameśvareṇa pravarttitaṃ nirmitaṃ cakraṃ sarvajagannirvāhakaṃ nānuvarttayati nānutiṣṭhati yaḥ puruṣaḥ saḥ iha loke moghaṃ vyarthaṃ jīvati | tasya puruṣasya jīvanāt maraṇaṃ varaṃ śreṣṭham | kathaṃbhūtaḥ saḥ | aghāyuḥ aghaṃ pāparūpaṃ āyuryasya saḥ aghāyuḥ | punaḥ kathaṃbhūtaḥ saḥ | iṃdriyārāmaḥ iṃdriyeṣu ārāmo viśrāṃtiryasya saḥ iṃdriyārāmaḥ |

3.16

yastviti | yaḥ prasiddhaḥ mānavaḥ manuṣyaḥ ātmaratiḥ ātmanyeva ratiḥ prītiryasya saḥ ātmaratiḥ syāt | kiṃca ātmatṛptaḥ ātmanyeva tṛptaḥ ātmatṛptaḥ svātmānaṃdānubhavena saṃtuṣṭaḥ syāt | cetyaparaṃ ātmanyeva saṃtuṣṭaḥ bhogāpekṣārahitaḥ syāt | tasya puruṣasya kāryaṃ vaidikaṃ laukikaṃ karma

3.17

dbhavati utpannaṃ bhavati iti brahmodbhavaṃ viddhi jānīhi | brahma vedākhyaṃ brahma akṣaramudbhavaṃ akṣarāt parabrahmaṇaḥ samudbhavati tat tathoktaṃ viddhi | tasmāt kāraṇāt sarvagataṃ sarveṣu gataṃ prāptaṃ sarvagataṃ akṣaraṃ brahma nityaṃ sārvakālaṃ yajñepratiṣṭhitaṃ yajñena upāyabhūtena prāpyata iti yajñepratiṣṭhitaṃ ucyate | ataḥ hetoḥ yajñādikarma karttavyam |
naiva tasyeti | kṛtena karmaṇā tasya ātmarateḥ arthaḥ puṇyaṃ vā prayojanaṃ naivāsti | iha loke akṛtena akarmaṇā kaścana kopi doṣaḥ nāsti | cetyaparaṃ asya brahmaniṣṭhasya kaścidapi arthavyapāśrayaḥ arthasya vyapāśrayaḥ āśrayaḥ sarvabhūteṣu brahmādisthāvarāṃteṣu nāsti arthe mokṣe āśrayaṇīyo'sya nāsti ityarthaḥ |

3.18

tasmāditi | he arjuna ! tasmāt tvaṃ asaktaḥ san phalasaṅgarahitaḥ san kāryaṃ kartuṃ yogyaṃ kāryaṃ āvaśyakaṃ satataṃ niraṃtaraṃ karma nityanaimittakaṃ karma samācara yathāśāstraṃ kuru | hi yasmāt asaktaḥ karmaphalasaṃgarahitaḥ puruṣaḥ karma vaidikaṃ karma ācaran san ācaratīti ācaran paraṃ mokṣaṃ āpnoti prāpnoti |

3.19

karmaṇeti | janakādayaḥ janakaḥ ādiryeṣāṃ te janakādayaḥ janakadharmarājaprabhṛtayaḥ karmaṇaiva śuddhāṃtaḥkaraṇāḥ saṃtaḥ saṃsiddhiṃ śravaṇādisādhyāṃ jñānaniṣṭhāṃ siddhiṃ āsthitāḥ prāptāḥ| tvaṃ kṣatriyo̍pi lokasaṃgrahaṃ lokasya saṃgrahaḥ lokasaṃgrahaḥ taṃ paśyan san paśyatīti paśyan karma kartuṃ arhasi yogyo bhavasi | hi iti niścayena |

3.20

na vidyate karttavyaṃ nāsti |
yadyadeti | śreṣṭhaḥ śreṣṭhajanaḥ yat

3.21

na me pārtheti | he pārtha ! me mama parameśvarasya triṣu lokeṣu kiṃcana kimapi karttavyaṃ kartuṃ yogyaṃ karttavyaṃ karma nāsti | kiṃ ca mama parameśvarasya triṣu lokeṣu anavāptaṃ aprāpyaṃ nāsti | cetyaparaṃ avāptavyaṃ āptuṃ prāptuṃ yogyaṃ avāptavyaṃ prāptavyaṃ nāsti tathāpi evaṃ satyapi ahaṃ karmaṇi vedapratipādite karmaṇi vartta eva karma karomi |

3.22

yadīti | he pārtha ! yadi punaḥ ahaṃ ataṃdritaḥ san taṃdrā nidrā saṃjātā yasya saḥ taṃdritaḥ taṃdritaḥ na bhavatīti ataṃdritaḥ analasaḥ san karmaṇi vedokte karmaṇi jātu kadācidapi na vartteyaṃ nānutiṣṭheyam | manuṣyāḥ karmādhikāriṇaḥ mama śreṣṭhasya vartma mārgaṃ sarvaśaḥ sarvaprakāraiḥ anuvarttante anuvartteran |

3.23

yat śubhaṃ aśubhaṃ vā karma ācarati karoti tat tadeva itaraḥ prākṛtaḥ janaḥ lokaḥ śubhaṃ aśubhaṃ karma kurute | saḥ śreṣṭhajanaḥ yat laukikaṃ vaidikaṃ ca karma pramāṇaṃ kurute pramāṇatvena manyate tat karma lokaḥ prākṛtajanaḥ anumanyate pramāṇatvena manyate |
utsīdeyuriti | he pārtha ! ahaṃ īśvaraḥ karma vedapratipāditaṃ karma na kuryāṃ cet tarhi ime sarve lokāḥ utsīdeyuḥ karmalopena bhraśyeyuḥ| bhraṣṭāḥ bhaviṣyaṃtīti bhāvaḥ | cetyaparaṃ ahaṃ saṃkarasya varṇasaṃkarasya

3.24

saktā iti | he bhārata he arjuna ! yathā avidvāṃsaḥ ajñāninaḥ karmaṇi vedapratipādite karmaṇi saktāḥ saṃtaḥ kartṛtvābhimānena abhiniviṣṭāḥ saṃtaḥ karma kurvati tathā vidvān jñānī karmaṇi vedapratipādite asaktaḥ san kartṛtvābhimānarahitaḥ san karma karoti | kathaṃbhūtaḥ vidvān | lokasaṃgrahaṃ cikīrṣuḥ kartumicchatīti cikīrṣuḥ |

3.25

na buddhibhedeti | vidvān jñānavān ajñānāṃ avivekināṃ ata eva karmasaṃgināṃ karmasu saṃgo yeṣāṃ te karmasaṃginaḥ teṣāṃ karmāsaktānāṃ buddhibhedaṃ buddheḥ bhedaḥ buddhibhedaḥ taṃ buddhibhedaṃ buddhicālanaṃ na janayet akarttātmopadeśena na kuryāt | kiṃ tu vidvān yuktaḥ san svasthaḥ san karmāṇi samācaran san samyak yathāśāstraṃ ācaratīti samācaran teṣāṃ ajñānināṃ śraddhāṃ bhaktiṃ utpādya joṣayet prītyā sevayet |

3.26

ajñānī puruṣaḥ karmāṇi laukikavaidikāni karmāṇi sarvaśaḥ sarvaprakāreṇa 'ahaṃ karttā ahaṃ karomi' iti evaṃprakāreṇa manyate | kathaṃbhūtaḥ puruṣaḥ | ahaṃkāravimūḍhātmā ahaṃkāreṇa deheṃdriyādiṣu ātmā-

3.27

kartā karotīti kartā syāṃ bhaviṣyāmi | ahameva imāḥ prajāḥ upahanyāṃ malinīkuryām |
tattvaviditi | he mahābāho he vivekin ! tattvavit tattvaṃ yāthātmyaṃ vetti jānātīti tattvavit jñānī guṇakarmavibhāgayoḥ guṇāśca deheṃdriyāṃtaḥkaraṇāni karmāṇi ca deheṃdriyavyāpārabhūtakarmāṇi guṇakarmāṇi guṇakarmaṇāṃ samāhāraḥ guṇakarma vibhajyata iti vibhāgaḥ vibhajyate sarveṣāṃ vikārāṇāṃ prakāśakatvena pṛthagbhavatīti vibhāgaḥ svaprakāśajñānarūpaḥ ātmā guṇakarma ca vibhāgaśca guṇakarmavibhāgau tayoḥ yaḥ tattvaṃ yāthātmyaṃ vetti jānāti sa tu jñānasaṃpannastu na sajjate kartṛtvābhiniveśaṃ na karoti | kiṃ kṛtvā | guṇāḥ iṃdriyāṇi guṇeṣu viṣayeṣuvarttatenāhamiti matvā |

3.28

prakṛteriti | ye puruṣāḥ prakṛteḥ pūrvoktāyāḥ māyāyāḥ guṇasaṃmūḍhāḥ saṃtaḥ guṇaiḥ dehādivikāraiḥ samyak uttamaprakāreṇa mūḍhāḥ maṃdāḥ guṇasaṃmūḍhāḥ. svarūpājñānena dehātmatvena manyamānāḥ saṃtaḥ guṇakarmasu guṇānāṃ deheṃdriyāṃtaḥkaraṇānāṃ karmāṇi iṃdriyavyāpārāḥ guṇakarmāṇi teṣu sajjaṃte saktāḥ bhavaṃti | kṛtsnavit kṛtsnaṃ sarvaṃ vetti jānātīti kṛtsnavit sarvajñaḥ tān karmasaṃginaḥ na vicālayet karmaśraddhāyāḥ na cyāvayet | kathaṃbhūtān tān | akṛtsnavidaḥ

3.29

dhyāsena vimūḍhaḥ ātmā buddhiryasya saḥ | kathaṃbhūtāni karmāṇi | prakṛteḥ sattvarajastamoguṇamayyāḥ māyāyāḥ guṇaiḥ kāryakāraṇarūpaiḥ vikāraiḥ kriyamāṇāni kriyaṃte tāni kriyamāṇāni |
mayi sarvāṇīti | he pārtha ! tvaṃ sarvāṇi laukikāni vaidikāni ca karmāṇi mayi parameśvare vāsudeve adhyātmacetasā adhyātmaṃ aṃtaryāmirūpaṃ ca tat cetaśca adhyātmacetaḥ tena adhyātmacetasā ahaṃ karttā aṃtaryāmyadhīnaḥ tasmai parameśvarāya ‘karmāṇi karomi’ iti anayā buddhyā saṃnyasya samarpya nirmamaḥ nirgataṃ mama mamatvaṃ yasya saḥ nirmamaḥ dehaputrabhrātrādiṣu mamatāśūnyaḥ bhūtvā yuddhyasva vihitāni karmāṇi kuru| kathaṃbhūtaḥ tvam| nirāśīḥ niṣkāmaḥ| punaḥ kathaṃbhūtaḥ tvam | vigatajvaraḥ vigataḥ jvaro yasya saḥ vigatajvaraḥ duryaśonarakapātādinimittaśokarahitaḥ |

3.30

ye me matamiti | ye prasiddhāḥ mānavāḥ manoḥ apatyāni pumāṃsaḥ mānavāḥ manuṣyāḥ mama parameśvarasya idaṃ phalābhisaṃdhirāhityena vihitakarmācaraṇarūpaṃ mataṃ anu anulakṣyeṇa tiṣṭhaṃti tepi puruṣāḥ api sattvaśuddhijñānadvāreṇa karmabhiḥ dharmādharmākhyaiḥ mucyaṃte muktāḥ bhavaṃti | kathaṃbhūtāḥ mānavāḥ | śraddhāvaṃtaḥ śraddhā vidyate yeṣāṃ te śraddhāvaṃtaḥ | punaḥ kathaṃbhūtāḥ mānavāḥ| anasūyaṃtaḥ duḥkhātmake karmaṇi pravarttayati iti doṣadṛṣṭiṃ akurvaṃtaḥ | kathaṃbhūtaṃ matam | nityaṃ vedabodhitatvena paraṃparāgatam |

3.31

akṛtsnaṃ anātmānaṃ vidaṃti te akṛtsnavidaḥ dehātmavādinaḥ | punaḥ kathaṃbhūtān tān | maṃdān maṃdamatīn |
ye tvetaditi | ye tu puru-

3.32

sadṛśamiti | jñānavānapi jñānaṃ vidyate yasya saḥ jñānavān svasyāḥ svakīyāyāḥ prakṛteḥ prācīnakarmādhīnasvabhāvasya sadṛśaṃ anurūpameva guṇadoṣaṃ ceṣṭate ceṣṭāṃ karoti | bhūtāni sarvepi prāṇinaḥ prakṛtiṃ prācīnakarmasvabhāvaṃ yāṃti anuvartaṃte | evaṃ sati nigrahaḥ iṃdriyanigrahaḥ mama vā rājñaḥ nigrahaḥ kiṃ kariṣyati ? | pāpān nivārayituṃ na śaknoti | mahānarakasādhanaṃ jñātvāpi durvāsanāprābalyāt pāpeṣu pravarttate |

3.33

iṃdriyasyeti | iṃdriyasya iṃdriyasya sarveṣāṃ iṃdriyāṇāṃ arthe śabdasparśarūparasagaṃdhaviṣaye iṃdriyārthe rāgadveṣau rāgaśca dveṣaśca rāgadveṣau anukūle rāgaḥ pratikūle dveṣaḥ vyavasthitau avaśyaṃbhāvinau staḥ | tathāpi evaṃ satyapi mumukṣuḥ tayoḥ rāgadveṣayoḥ vaśaṃ svādhīnatāṃ nāgacchet na gamanaṃ kuryāt | hi yasmāt asya mumukṣoḥ tau rāgadveṣau paripaṃ-

3.34

ṣāstu me mama etat dharmayuktaṃ mataṃ ‘īśvarārthaṃ karma kartavyaṃ’ iti anuśāsanaṃ abhyasūyaṃtaḥ saṃtaḥ dviṣaṃtaḥ saṃtaḥ nānutiṣṭhaṃti | he pārtha ! tvaṃ tān puruṣān sarvajñānavimūḍhān sarvasmin brahmaviṣaye karmaṇi jñānaṃ sarvajñānaṃ sarvajñāne vimūḍhāḥ sarvajñānavimūḍhāḥ tān sarvapuruṣārthabhraṣṭān viddhi jānīhi | kathaṃbhūtān tān | naṣṭān duṣṭacittān | punaḥ kathaṃbhūtān tān | acetasaḥ vivekaśūnyān |
śreyāniti | svadharmaḥ svasya dharmaḥ | svadharmaḥ viguṇopi kiṃcit aṃgahīnopi paradharmāt pareṣāṃ anyeṣāṃ dharmaḥ paradharmaḥ tasmāt śreyān praśastaḥ bhavet | kathaṃbhūtāt paradharmāt | svanuṣṭhitāt sarvāṃgasaṃpūrṇatvāt svadharme yuddhādau pravarttamānasya nidhanaṃ maraṇaṃ śreyaḥ śreṣṭhaṃ asti | paradharmaḥ anyadharmaḥ bhayāvahaḥ bhayaṃ narakaṃ āvahati prāpayatīti bhayāvahaḥ asti |

3.35

atha keneti | he vārṣṇeya ! vṛṣṇivaṃśe avatīrṇaḥ vārṣṇeyaḥ tatsaṃbuddhau he vārṣṇeya he kṛṣṇa ! athetyanaṃtaraṃ svadharmācaraṇānaṃtaraṃ ayaṃ tvanmatānuvarttī puruṣaḥ pāpaṃ anartharūpaṃ pāpaṃ kartuṃ anicchannapi anicchatīti anicchan balādiva balātkāreṇeva niyojitaḥ san nitarāṃ atiśayena yojitaḥ preritaḥ san pāpaṃ carati pāpācaraṇaṃ karoti | kathaṃbhūtaḥ pūruṣaḥ | kena hetunā prayuktaḥ preritaḥ |

3.36

thinau paritaḥ āsamaṃtādbhāge paṃthānaṃ mārgaṃ āvṛtya tiṣṭhataḥ tau paripaṃthinau śatrū kalyāṇamārgasya vighnakarttārau staḥ |
kāma eṣa iti | he pārtha ! eṣaḥ kāmaḥ viṣayābhilāṣaḥ eṣa eva

3.37

yathā vahniḥ prakāśātmakaḥ agniḥ dhūmena sahajena aprakāśātmakena āvriyate ācchādyate cetyaparaṃ yathā ādarśaḥ malena āgaṃtukena asahajena mriyate ācchādyate yathā ca garbhaḥ ulbena garbhaveṣṭanacarmaṇā āvṛtaḥ vyāptaḥ tathā prakāratrayeṇāpi tena kāmena idaṃ jñānaṃ āvṛtaṃ ācchāditam |

3.38

āvṛtaṃ jñānamiti | he kauṃteya he asmatkulotpanna ! etena kāmena aṃtaḥkaraṇe jñānaṃ vivekajñānaṃ āvṛtaṃ ācchāditam | kathaṃbhūtenaṃ kāmena | jñāninaḥ jñānamasyāstīti jñānī tasya nityavairiṇā nityaṃ vairī śatrurūpaḥ nityavairī tena ajñapuruṣaḥ viṣayabhogakāle kāmaṃ mitramiva paśyan san pariṇāmakāle duḥkhe prāpte sati śatruṃ jānāti | jñānī tu bhogakālepi śatrurūpaṃ jānāti | anena kāmena ahaṃ anarthe praveśitaḥ | ataḥ hetoḥ vivekī duḥkhī bhavati | punaḥ ka-

3.39

kāma eva krodhaḥ bhavati eṣa eva kāma eva kenacit hetunā pratihataḥ san kuṃṭhitaḥ san krodhatvena pariṇamate pariṇāmaṃ prāpnoti | tvaṃ enaṃ kāmaṃ iha mokṣamārge vairiṇaṃ śatruṃ viddhi jānīhi | kathaṃbhūtaḥ kāmaḥ | rajoguṇasamudbhavaḥ rajoguṇāt samudbhavatīti tathoktaḥ | punaḥ kathaṃbhūtaḥ kāmaḥ | mahāśanaḥ mahat aśanaṃ viṣayagrahaṇaṃ yasya saḥ duṣpūraḥ | punaḥ kathaṃbhūtaḥ kāmaḥ | mahāpāpmā mahat pāpaṃ yasmāt saḥ atyugraḥ |
iṃdriyāṇīti | iṃdriyāṇi śabdasparśarūparasagaṃdhagrāhakāṇi cetyaparaṃ manaḥ saṃkalpavikalpātmakaṃ ca . buddhiḥ adhyavasāyātmikā asya kāmasya adhiṣṭhānaṃ āśrayaḥ ucyate kathyate | eṣaḥ kāmaḥ etaiḥ iṃdriyādibhiḥ jñānaṃ vivekajñānaṃ āvṛtya ācchādya dehinaṃ deho'syāstīti dehī taṃ dehinaṃ dehābhimāninaṃ jīvaṃ vimohayati viśeṣeṇa mohayuktaṃ karoti |

3.40

tasmāttvamiti | he bharatarṣabha ! he mahāvaṃśaprasūta ! tvaṃ ādau vimohātpūrvameva tasmāt śreyaḥprāptihetoḥ iṃdriyāṇi śrotrādīni manobuddhirūpāṇi niyamya vaśīkṛtya pāpmānaṃ sarvapāpamūlabhūtaṃ enaṃ kāmaṃ vairiṇaṃ prajahi ghātaya tyajetyarthaḥ | hi iti niścayena | kathaṃbhūtaṃ enam | jñānavijñānanāśanaṃ jñānaṃ śāstrācāryopadeśajaṃ ca vijñānaṃ nididhyāsanaṃ jñānavijñāne jñānavijñāne nāśayatīti jñānavijñānanāśanaḥ tam |

3.41

thaṃbhūtena etena | kāmarūpeṇa kāma eva rūpaṃ icchākṛṣṇādi kāma eva rūpaṃ svarūpaṃ yasya saḥ kāmarūpaḥ tena | punaḥ kathaṃbhūtena etena | duṣpūreṇa duḥkhena kaṣṭena pūrituṃ pūrṇaṃ kartuṃ aśakyaḥ duṣpūraḥ tena | punaḥ kathaṃbhūtena etena | analena na vidyate alaṃ paryāptiḥ yasya saḥ analaḥ tena analena niraṃtarasaṃtāparūpeṇa |
iṃdriyāṇīti | budhāḥ paṃḍitāḥ iṃdriyāṇi karmeṃdriyebhyaḥ

3.42

evamiti | he mahābāho ! he śatrumāraṇasukara ! tvaṃ buddheḥ niścayātmikāyāḥ evaṃbhūtaṃ paraṃ paramātmānaṃ buddhvā sākṣātkṛtya ātmānaṃ manaḥ ātmanā niścayātmikayā buddhyā saṃstabhya sthirīkṛtya śatruṃ sarvapuruṣārthaghātakaṃ jahi māraya | kathaṃbhūtaṃ śatrum | kāmarūpaṃ kāma eva tṛṣṇā eva rūpaṃ svarūpaṃ yasya saḥ kāmarūpaḥ taṃ kāmarūpam | punaḥ kathaṃbhūtaṃ śatrum | durāsadaṃ duḥkhena kaṣṭena āsādituṃ vaśīkartuṃ ayogyaḥ durāsadaḥ taṃ durāsadam |

3.43

iti śrīmadbhagavadgītāsūpaniṣatsu0 karmayogo nāma tṛtīyo'dhyāyaḥ |
jñāneṃdriyāṇi parāṇi śreṣṭhāni āhuḥ vadaṃti | iṃdriyebhyaḥ jñāneṃdriyebhyaḥ paraṃ śreṣṭhaṃ manaḥ saṃkalpavikalpātmakaṃ āhuḥ vadaṃti sma | manasaḥ saṃkalpavikalpātmakāt buddhiḥ niścayātmikā buddhiḥ parā śreṣṭhā asti | yastu ātmā tu buddheḥ niścayātmikāyāḥ parataḥ buddhisākṣittvena avasthitaḥ tasthau | saḥ ātmā buddheḥ draṣṭā sarveṣāṃ iṃdriyāṇāṃ sākṣī varttate |
|| svadharmeṇa yamārādhya bhaktyā muktimitā budhāḥ | taṃ kṛṣṇaṃ paramānaṃdaṃ toṣayetsarvakarmabhiḥ |

Linked texts (1)