Bhagavadgita 2.27
Gūḍhārthadīpikā 2.27
- Language
- Sanskrit
2.27
4 madhusūdanīvyākhyā | sakṛcchravaṇe'pyavadhāraṇāsāmarthyānmaduktapakṣānaṅgīkāreṇa pakṣāntaramabhyupaiṣi, tatrāpyanityatvapakṣamevāśritya yadyenamātmānaṃ nityajātaṃ nityamṛtaṃ vā manyase | vāśabdaścārthe | kṣaṇikatvapakṣe nityaṃ pratikṣaṇaṃ, pakṣāntare āvaśyakatvātnityaṃ niyataṃ jāto'yaṃ mṛto'yamiti laukikapratyayavaśena yadi kalpayasi, tathāpi he mahābāho puruṣadhaureyeti sopahāsam | kumatābhyupagamāttvanmatādṛśī kudṛṣṭirna saṃbhavatīti sānukampaṃ vā | evaṃ ‘aho bata mahatpāpaṃ kartuṃ vyavasitā vayam’ ityādi yathā śocasi evaṃprakāramanuśokaṃ kartuṃ svayamapi tvaṃ tādṛśa eva sannārhasi yogyo na bhavasi kṣaṇikatvapakṣe, dehātmavādapakṣe dehena saha janmādināśapakṣe ca janmāntarābhāvena pāpabhayāsaṃbhavāt, pāpabhayenaiva khalu tvamanuśocasi taccaitādṛśe darśane na saṃbhavatītyarthaḥ | kṣaṇikatvapakṣe ca dṛṣṭamapi duḥkhaṃ na saṃbhavati bandhuvināśadarśilābhāvādityadhikam | pakṣāntare dṛṣṭaduḥkhanimittaṃ śokamabhyanujñātumevakāraḥ | dṛṣṭaduḥkhanimittaśokasaṃbhave'pyadṛṣṭaduḥkhanimittaḥ śokaḥ sarvathā nocita ityarthaḥ prathamaślokasya |
4 madhusūdanīvyākhyā| śoko nocita iti bhāvaḥ | evamadṛṣṭaduḥkhanimitte'pi śoke 'tasmādaparihārye'rthe' ityevottaram | yuddhākhyaṃ hi karma kṣatriyasya niyatamagnihotrādivat | tacca 'yuddhaṃ saṃprahāre' ityādyuktorniṣpannaṃ śatrutrāṇopayogānukūlaśastraprahārarūpaṃ vihitatvādabhīṣomīyādihiṃsāvanna pratyavāyajanakam | tathāca gautamaḥ smarati 'na doṣo hiṃsāyāmāhave'nyatra vyaśvāsārathyanāyudhakṛtāñjaliprakīrṇakeśaparāṅmukhopaviṣṭasthalavṛkṣārūḍhadūtagobrāhmaṇavādibhyaḥ' iti | brāhmaṇagrahaṇaṃ cātrāyoddhṛbrāhmaṇaviṣayam | gavāditrāyapāṭhāditi sthitam | etacca sarvaṃ 'svadharmamapi cāvekṣya' ityatra spaṣṭīkariṣyate | tathāca yuddhalakṣaṇe'rthe'gnihotrādibadvihitatvādaparihārye parihartumaśakye tadakaraṇe pratyavāyaprasaṅgāt tvamadṛṣṭaduḥkhabhayena śocituṃ nārhasīti pūrvavat | yadi tu yuddhākhyaṃ karma kāmyameva 'ya āhaveṣu yudhyante bhūmyarthamaparāṅmukhāḥ | akūṭairāyudhairyyānti te svargaṃ yogino yathā ||' iti yājñavalkyavacanāt, 'hato vā prāpsyasi svargaṃ jitvā vā bhokṣyase mahīm' iti bhagavadvacanācca, tadāpi prārabdhasya kāmyasyāpyavaśyaparisamāpanīyatvena nityatulyatvāt, layācca yuddhasya ārabdhatvādaparihāryatvaṃ tulyameva | athavā ātmanityatvapakṣa eva ślokadvayaṃ arjunasya paramāstikasya vedabāhyamatābhyupagamāsaṃbhavāt | akṣarayojanā tu nityaścāsau dehendriyādisaṃbandhavaśājjātaśceti | nityajātastamenamātmānaṃ nityamapi santaṃ jātaṃ cenmanyase tathā nityamapi santaṃ mṛtaṃ cenmanyase tathāpi tvaṃ nānuśocitumarhasīti pratijñāya hetumāha-jātasya hītyādinā | nityasya jātatvaṃ mṛtatvaṃ ca prāgvyākhyātam | spaṣṭamanyat | bhāṣyamapyasminpakṣe yojanīyam |
tadevaṃ sarvaprakāreṇātmano'śocyatvamupapāditam | athedānīmātmano'śocyatve'pi
Linked texts (1)
- Bhagavadgītā — Vyāsa, Sanskrit