Pramāṇa · Search · About · API

Bhagavadgita 3.45

Arthaprakāśikā 3.45

Language
Sanskrit

3.45

traiguṇyeti | he arjuna ! puṇyapāpamiśrakarmatatphalahetūnāṃ sattvādayastrayo guṇā eva traiguṇyamādyantavatsaṃsāra eva viṣayo yeṣāṃ vedānāṃ te traiguṇyaviṣayāḥ kāmiviṣayāḥ karmakāṇḍabhāgā vedāḥ, puṇyapāpatanmiśrakarmatatphalaprakāśakatvāt | tadanurodhena phalārthināṃ kāmināṃ tattatkāmocitakarmānuṣṭhānadvārā tatphalabhūtasya jananamaraṇatmakasya saṃsārasya dhrauvyāt , teṣāṃ vyavasāyātmikā buddhiḥ viralatāpadameva bhajedityarthaḥ | tarhi saṃsāranivartakavyavasāyātmakabuddhisiddhaye kiṃ kartavyamiti tatrāha-nistraiguṇyo bhaveti | nityasattvastho bhaveti vākyaśeṣavirodhaḥ syādityapekṣāyāṃ karmaphalaviṣayakakāmasaṃkalparāhityameva nistraiguṇyaśabdena vivakṣyate | manaḥsaṃkalpatatkāryakāmatatkāryakarmaṇāṃ traiguṇyaprabhavatvāt na guṇatrayātītatvaṃ yena vākyaśeṣavirodhaḥ syāt | parasparavirodhitvena vidyamānadvaṃdvākrāntasya karmaphalaviṣayakakāmasaṃkalpavaikalyalakṣaṇā nistraiguṇyatā kathamiti tatrāha — nirdvaṃdva iti | śītoṣṇasukhaduḥkhādidvaṃdvaśūnyo bhava | tatra harṣaviṣādau mā kurvityarthaḥ | rajastamoguṇābhyāmākrāntavivekasya nirdvaṃdvatā kuta iti tatrāha — nityasattvastha iti | nityaṃ sarvadā rajastamoguṇasaṃbandhāspṛṣṭaviśuddhasattvaguṇāśrito bhava | yogakṣemāsaktacetaso nityasattvasthatā kathaṃ syādityata āha — niryogakṣema iti | aprāptaprāptiyogaḥ, prāptasya rakṣaṇaṃ kṣemaḥ, tayoḥ yogakṣemayoḥ vyāpṛtacitto mā bhavetyarthaḥ | yogakṣemāsaktacetasaḥ śreyaḥpratibandhakatvānmithohetuhetumadbhāvānistraiguṇyādicaturvidhasādhanānāṃ pramādabāhulyāt kathamuktārthasiddhiriti tatrāha — ātmavāniti | parasparahetuhetumattvenokte nistraiguṇyādiparyāyacatuṣṭaye 'pramattatā khalvātmavattā, tadvānbhavetyarthaḥ | evamuktarītyā svadharmamanutiṣṭhatastava mumukṣoreṣa eva paramopadeśa iti bhāvaḥ |
evaṃ tvadvihitena paramopadeśena vedoktakarmaphale 'napekṣite yadi tadā ‘prakṣālanāddhi paṅkasya dūrādasparśanaṃ varam’ iti nyāyānurodhena karmaṇāṃ niṣphalātmakatvenākiṃcitkaratvāttāni buddhimatā na kartavyānyeveti tatrāha—

Linked texts (1)