Bhagavadgita 2.17

2.17

śrīviśvanātha—nābhāvo vidyate sata ityasyārthaṃ spaṣṭayati—avināśīti| tat jīvātmasvarūpaṃ yena sarvamidaṃ śarīraṃ tataṃ vyāptam| nanu śarīramātravyāpī caitanyatve jīvātmano madhyamaparimāṇatvenānityatvaprasaktiḥ? maivaṃ “sūkṣmāṇāmapyahaṃ jīvaḥ” iti bhagavadukteḥ, “eṣo'ṇurātmā cetasā veditavyo yasmin prāṇaṃ pañcadhā saṃviveśa” iti, “bālāgraśatabhāgasya śatadhā kalpitasya ca| bhāgo jīvaḥ sa vijñeyaḥ” iti| “ārāgramātro hyavaro'pi dṛṣṭaḥ” iti śrutibhyaśca tasya paramāṇuparimāṇatvameva| tadapi sampūrṇadehavyāpiśaktimatvaṃ jatujaṭitasya mahāmaṇermahauṣadhakhaṇḍasya vā śirasyūrasi vā dhṛtasya sampūrṇadehapuṣṭikaraṇaśaktimattvamiva nāsamañjasam| svarganaraka-nānāyoniṣu gamanañca tasyopādhipāravaśyādeva| taduktaṃ prāṇamadhikṛtya dattātreyena—“yena saṃsarate pumān” iti| ataevāsya sarvagatatvamapyagrima-śloke vakṣyamāṇaṃ nāsamañjasam| ataevāvyayasya nityasya—“nityo nityānāṃ cetanaścetanānāmeko bahūnāṃ yo vidadhāti kāmān,” iti śruteḥ, yadvā nanu deho jīvātmā paramātmetyetadvastutrikaṃ manuṣyatiryagādiṣu sarvatra dṛśyate, tatrādyayordehajīvayostattvaṃ “nāsato vidyate bhāvaḥ” ityanenoktam, tṛtīyasya paramātmavastunaḥ kiṃ tattvamityata āha—avināśi tviti| tu—bhinnopakrame, paramātmano māyājīvābhyāṃ svarūpataḥ pārthakyāt idaṃ jagat|
isakā pramāṇa hai—‘nityo nityānāṃ cetanaścetanānāmeko bahūnāṃ yo vidadhāti uttarameṃ śrībhagavān ‘avināśī’ ityādi kaha rahe haiṃ| ‘tu’ śabda bhinna upakramameṃ hai| svarūpataḥ māyā evaṃ jīvakā paramātmāse pārthakya honeke kāraṇa hī
sā. va. prakāśikā vṛtti—avināśī tattva do hai—eka aṇu caitanya jīvātmā aura dūsarā samasta jīvātmāoṃke prakāśaka evaṃ niyantā paramātmā| jar̤a-cetana samasta padārthoṃmeṃ eka hī paramātmā sākṣīrūpameṃ virājamāna rahate haiṃ| jīvātmāem̐ ananta haiṃ| eka-eka sthūla śarīrameṃ pṛthak-pṛthakrūpameṃ eka-eka ātmā sthita hai| pratyeka śarīrakā ātmā pṛthak-pṛthakrūpameṃ sukha-duḥkhādikā anubhava karatā hai| parabrahma paramātmā ina sabake sukha-duḥkhase jaise hari-candanakā eka būm̐da śarīrake eka sthānapara lagānese sāre śarīrameṃ puṣṭi huī hai— ‘aṇumātro'pyayaṃ jīvaḥ svadehevyāpya tiṣṭhati| yathā vyāpya śarīrāṇi haricandanavipruṣaḥ||’ arthāt, jisa prakāra haricandana-bindu śarīrake eka bhāgameṃ avasthita hai—‘guṇādvālokavat’(bra. sū. 2/3/24) arthāt jīva apane guṇase prakāśakī yukta honeke kāraṇa samasta śarīrameṃ vyāpta rahatā hai| jisa prakāra sūrya ākāśake eka bhāgameṃ sthita hokara bhī apane prakāśase sampūrṇa khagolameṃ