Bhagavadgita 2
Sārārthavarṣiṇī 2
- Language
- Sanskrit
Contents
2.2
śrīviśvanātha— ātmānātmavivekena śokamohatamo nudan| dvitīye kṛṣṇacandro'tra proce muktasya lakṣaṇam|| kaśmalaṃ mohaḥ| viṣame'tra saṃgrāmasaṅkaṭe, kuto hetoḥ| upasthitaṃ tvāṃ prāptamabhūt? anāryajuṣṭam supratiṣṭhitalokairasevitam asvargyamakīrttikaramiti pāratrikaihikasukha-pratikūlamityarthaḥ||1-2|| sā. va. prakāśikā vṛtti—dhṛtarāṣṭrako yaha jānakara bahuta hī ānanda huā ki yuddhake pūrva hī arjunake hṛdayameṃ sahasā dharma-pravṛtti jāga uṭhī sañjayane unakī bhāvanāko tār̤a liyā| unhoṃne bar̤ī kuśalatāpūrvaka andharājake anumāna evaṃ āśāko cūrṇa karate hue kahā—“arjunakī aisī arjunake hṛdayameṃ sañcāritakara āpake putroṃkā vadha karāveṃge| binā yuddhake hī rājya prāptikī āśākā poṣaṇa na kareṃ|” sañjaya punaḥ dhṛtarāṣṭrase śrīkṛṣṇakī uktiyoṃkā varṇana karane lage—“yuddha karanā kṣatriyoṃkā svadharma hai| aise yuddhake samaya tuma svadharmase kyoṃ vimukha samaya yuddhase tumhārā vairāgya honā anārya-juṣṭa arthāt muktikā virodhī, asvargya arthāt pāralaukika svargalābhakā virodhī tathā akīrttikara arthāt laukika sukha yā kīrttikā nāśa karanevālā hai||1-2||
2.3
śrīviśvanātha—klaibyaṃ klīvadharmaṃ kātaryam, he pārtheti tvaṃ pṛthāputraḥ san api gacchasi, tasmānmāsma gamaḥ, mā prāpnuhi, anyasmin kṣatrabandhau varamidamupapadyatām, tvayi matsakhau tu nopayujyate| nanvidaṃ śauryābhāvarūpaṃ klaibyaṃ mā śaṅkiṣṭhāḥ, kintu bhīṣmadroṇādiguruṣu dharmadṛṣṭyā viveko'yaṃ dhārtarāṣṭreṣu tu durbaleṣu madastrāghātamāsādya martumudyateṣu dayaiveyamiti tatrāha—kṣudramiti| naite tava vivekodaye, kintu śokamohāveva| tau ca manaso daurbalyavyañjakau| tasmāt hṛdayadaurbalyamidaṃ tyaktvā uttiṣṭha| he parantapa ! parān śatrūn tāpayan yudhyasva |
sā. va. prakāśikā vṛtti—śrībhagavānne kahā— “śūravīra aura svadharmameṃ pratiṣṭhita kṣatriyoṃko yuddhameṃ kāyaratā śobhā nahīṃ detī| tuma devarāja indrake aṃśase pṛthāke putra honeke kāraṇa indrake samāna hī tejasvī evaṃ balavāna ho| isake atirikta mujha mahāmaheśvarake sakhā honeke kāraṇa tuma ho rahā hai|”
sevā-suśrūṣāse prasanna hokara kuntīko āvāhana karanekā mantra dete hue varadāna diyā thā ki isase tuma jisa devatākā āvāhana karogī ve hī devatā tumheṃ darśana dekara tumhāre manorathako pūrṇa kareṃge| mahārāja pāṇḍuke ādeśase phalasvarūpa kramaśaḥ yudhiṣṭhira, bhīma aura arjunakā janma huā| pāṇḍukī dūsarī patnī mādrīke garbhase donoṃ aśvinīkumāroṃke dvārā nakula aura sahadevakā janma huā thā|
2.4
śrīviśvanātha—nanu “pratibadhnāti hi śreyaḥ pūjyapūjāvyatikramaḥ” iti dharmaśāstram, ato'haṃ yuddhānnivarta ityāha—kathamiti| pratiyotsyāmi pratiyotsye| nanvetau yudhyete, tarhyanayoḥ pratiyoddhā bhavituṃ tvaṃ kiṃ na śaknoṣi? satyaṃ, na śaknomyevetyāha—pūjārhāviti| anayoścaraṇeṣu bhaktyā kusumānyeva dātumarhāmi na tu krodhena tīkṣṇaśarāniti bhāvaḥ| bho vayasya kṛṣṇaḥ! tvamapi śatruneva yuddhe haṃsi, na tu sāndīpaniṃ svagurum, nāpi bandhūn yadūnityāha—he madhusūdaneti| nanu madhavo yadava eva? tatrāha—he arisūdana! madhurnāma daityo yastavāririti bravīmīti|
sā. va. prakāśikā vṛtti— sāndīpani muni—ye avanti (vartamāna ujjaina) deśameṃ rahanevāle kaśyapa gotrīya suvikhyāta muni haiṃ| jagadguru śrīkṛṣṇa evaṃ baladevane naravat līlā āśramameṃ cauṃsaṭha dinoṃmeṃ cauṃsaṭhoṃ kalāoṃkī śikṣā grahaṇa karanekā abhinaya guruke nikaṭa jānese ve śīghra hī svayaṃ bhagavān kṛṣṇako pahacāna lete jāna-būjhakara śaiva sāndīpani munike nikaṭa gae| ye vrajakī prasiddhā yogamāyā paurṇamāsījīke putra the| prasiddha kṛṣṇasakhā madhumaṅgala evaṃ nāndīmukhī ina sāndīpani munike hī putra evaṃ kanyā haiṃ|
2.5.1
śrīviśvanātha—nanvevaṃ te yadi svarājye'smin nāsti jighṛkṣā, tarhi kayā vṛttyā jīviṣyasītyatrāha—gurūn ahatvā guruvadhamakṛtvā bhaikṣyaṃ kṣatriyairvigītamapi bhikṣayā prāptamannamapi bhoktuṃ śreyaḥ| aihika duryaśolābhe'pi pāratrikamamaṅgalaṃ tu naiva syāditi bhāvaḥ| na cyete guravo'valiptāḥ kāryākāryamajānantaścādhārmikaduryodhanādyanugatāstyajyā eva, yaduktaṃ—“gurorapyavaliptasya kāryākāryamajānataḥ| utpathapratipannasya parityāgo vidhīyate||” iti vācyamityāha— mahānubhāvāniti| kālakāmādayo'pi yairvaśīkṛtāsteṣāṃ bhīṣmādīnāṃ kutastaddoṣasambhava iti bhāvaḥ| nanu “arthasya puruṣo dāso dāsastvartho na kasyacit| iti satyaṃ mahārāja baddho'smyarthena kauravaiḥ||” iti yudhiṣṭhiraṃ prati bhīṣmeṇaivoktamataḥ sāmpratamarthakāmatvādeteṣāṃ mahānubhāvatvaṃ prāktanaṃ vigalitam? satyam, tadapyetān hatavato mama duḥkhameva syādityāha,—arthakāmānarthalubdhānapyetān gurūn hatvā'haṃ bhogān bhuñjīya kintveteṣāṃ rudhireṇa pradigdhān praliptāneva| ayamarthaḥ— eteṣāmarthalubdhatve'pi madgurutvamastyeva, ataevaitadvadhe sati gurudrohiṇo mama khalu bhogo duṣkṛtimiśraḥ syāditi|
2.5.2
bhāvānuvāda—yadi āpa kaheṃ ki svarājya grahaṇa karanekī tumhārī icchā karttavya-akarttavyake vicārameṃ akṣama tathā adhārmika duryodhanādike anugata karttavya-akarttavya-vivekarahita, kupathagāmī gurukā parityāga karanā hī vidhi hai, to merā uttara hai—‘mahānubhāvān’ arthāt jinhoṃne kāla-kāmādiko vaśameṃ kara liyā hai, una bhīṣma-droṇādike prati ina doṣoṃkī sambhāvanā hī kahām̐ hai? punaḥ yadi kahā jāya ki puruṣa arthakā dāsa hai, parantu artha ‘arthakāmī’ śabdake dvārā inakā mahānubhāvatva to pahale hī naṣṭa ho cukā duḥkha hī hogā| isake lie maiṃ ‘arthakāmān’ ityādi śabdoṃko kaha rahā hūm̐ arthāt arthalubdha ina samasta kuruoṃkī hatyākara maiṃ bhogoṃkā upabhogakara sakatā hūm̐, kintu ve bhoga unake raktase rañjita hoṃge| isakā artha yaha hī varttamāna rahegā| ataḥ inake vadhase maiṃ gurudrohī banūm̐gā tathā ve samasta bhoga niścaya hī mere lie duṣkṛtimiśra hoṃge| sā. va. prakāśikā vṛtti—arjuna māno śoka aura mohake vaśībhūta hokara kṛṣṇake vacanoṃpara dhyāna na dekara punaḥ kahane lage—“svajana aura bandhu-bāndhavoṃkī bāta chor̤a dījie, yuddhake lie sāmane khar̤e guru droṇa, kṛpācārya evaṃ parama pūjya bhīṣma pitāmahakā vadha eka tuccha laukika rājyake lie karanā ghora amaṅgalajanaka pāpakarma samajhatā hūm̐|
2.5.3
aise gurujanakā bhikṣāse prāpta anna grahaṇakara bhī kisī prakāra jīvana-dhāraṇa karanā śreyaskara samajhatā hūm̐|” śāstroṃmeṃ veda-adhyāpaka, pitā, jyeṣṭha bhrātā, rājā, māmā, śvasura, rakṣākarttā, nānā-nānī, dādā-dādī, bandhu, āyumeṃ bar̤e evaṃ ‘upādhyāyaḥ pitā jyeṣṭhabhrātā caiva mahīpatiḥ| mātulaḥ śvasurastrātā mātāmaha pitāmahau| bandhurjyeṣṭhaḥ pitṛvyaśca puṃsyete guravaḥ smṛtāḥ||' (kūrmapurāṇa) śrīdroṇācārya evaṃ kṛpācārya ucca brāhmaṇakulameṃ paidā hue the| ye arjuna inako guruke rūpameṃ dekha rahe haiṃ| droṇācāryajīne arjunase pratijñā karavāī thī ki kisī kāraṇavaśa yadi maiṃ saṃgrāmameṃ tumhāre samakṣa yuddhake lie upasthita hoūm̐, to tuma avaśya hī mujhase yuddha karanā| droṇācāryane bhāvī mahābhārata saṃgrāmako jāna liyā thā| śrīmadbhāgavata (9/22/19) ke anusāra ye kṛṣṇabhakta, mahāparākramī, adhīna thī| ye bhagavadbhakta mahājanoṃmeṃ anyatama the| ‘svayambhūrnāradaḥ śambhuḥ kumāra kapilo manuḥ| prahlādo janako bhīṣmo balirvaiyāsakirvayam||' (śrīmadbhā. 6/3/20) ataeva aise tattvavettā jagadguru bhīṣma, droṇācārya ādi gurujanakī śreṇīmeṃ parigaṇita honepara bhī tathā unake sātha milakara kṛṣṇabhakta pāṇḍavoṃke saba kucha karanevāle kṛṣṇake parama priya bhakta haiṃ|
2.5.4
inakā ullekha jñānī karūm̐, maiṃ kauravoṃke arthase nintānta baddha hūm̐, ataḥ icchā na honepara bhī kauravoṃke pakṣase yuddha kara rahā hūm̐, kintu yuddhameṃ tumhārī vijaya ho-maiṃ aisā varadāna detā hūm̐|” yahām̐ bāhya dṛṣṭise bhīṣma pitāmaha arthalolupa aura śuddhā sarasvatīne isalie varttamāna ślokameṃ ‘hi mahānubhāvān' ina do padoṃko agnikī bhām̐ti sāmarthyavāle tejasvī puruṣa hī ‘himahānubhāvān' haiṃ| jaise bhaktikī hāni nahīṃ huī| yadi bhīṣma pitāmaha śrīkṛṣṇako prasanna karaneke badale unheṃ vadha karanekī icchāse tanika bhī virodhī vyavahāra karate, to bhakta-padase sarvadāke lie patita ho jāte| 'yudhi turagarajovidhūmraviṣvakkacalulitaśramavāryalaṅkṛtāsye| mama niśitaśarairvibhidyamānatvaci vilasatkavace'stu kṛṣṇa ātmā||' (śrīmadbhā. 1/9/34) isa ślokakī ṭīkāmeṃ śrīla cakravartī ṭhākurane bhīṣma pitāmahake śrīla cakravartī ṭhākura kahate haiṃ—jaise vrajameṃ gāyoṃke khurase utthita raja śrīkṛṣṇake praśasta mukha-maṇḍalako dhūla-dhūsarita kara unake saundarya- mādhuryakī abhivṛddhi hī karatī hai, vaise hī bhīṣmako yuddhameṃ turagaraja arthāt ghor̤oṃkī ṭāpoṃse utthita raja śrīkṛṣṇake saundarya-mādhuryakī abhivṛddhi karatī huī pratīta sundaratāmeṃ vṛddhi hī karatī hai| rathake pahiyeko lekara apane prati dhāvamāna śrīkṛṣṇake asta-vyasta keśakalāpako ve gocāraṇake paścāt rambhātī huī tīvra gatise apane vāsasthalakī ora dhāvita gauoṃke pīche dhāvamāna śrīkṛṣṇake bikhare keśa-kalāpakī bhām̐ti dekha rahe haiṃ|
2.5.5
'śramavāri' arthāt yuddhabhūmimeṃ vegapūrvaka bhīṣmake būm̐deṃ ṭapaka rahī haiṃ, ve bhīṣma pitāmahako śrīkṛṣṇake kandarpayuddhameṃ śramake kāraṇa utpanna śveta śramabinduoṃkī bhām̐ti gocara ho rahī haiṃ athavā isase bhīṣmake 'niśitaśaraiḥ' arthāt mere tīkṣṇa bāṇoṃse 'vibhidyamāna tvaca' arthāt chidrita āviṣṭa kāntake aṅgoṃmeṃ apanī pragalbha kāntāke dantāghātase utpanna cihnaviśeṣa haiṃ| jaise kisī kiśorī priyatamāke dvārā apane prāṇoṃse koṭi guṇā adhika isalie yahām̐ dekhā jā rahā hai ki ‘raso vai saḥ’ (tai. u. 2/7/41) arthāt akhila rasāmṛtamūrtti bhagavān śrīkṛṣṇako yuddharasa āsvādanakī icchā honepara inakī icchārūpī prītiko pūrṇa karaneke lie hī bhaktapravara bhīṣmane kauravoṃkā pakṣa grahaṇa kiyā tathā bhagavānke śrīaṅgoṃmeṃ śarāghāta kiyā| bhakta bhīṣmakī pratijñā thī ki kṛṣṇako maiṃ astradhāraṇa karāūm̐gā, anyathā maiṃ śāntanukā putra nahīṃ hūm̐| bhaktavatsala bhagavānne apanī pratijñāko bhaṅgakara ‘svanigamamapahāya matpratijñāmṛtamadhikakarttumavapluto rathasthaḥ|’ (śrīmadbhā. 1/9/37) arthāt bhīṣma pitāmaha kaha rahe haiṃ- “jo merī pratijñāko rakhaneke lie apanī pratijñā tor̤akara rathase kūda par̤e tathā bar̤e vegase rathake pahiyeko dhāraṇakara merī ora daur̤e, aise bhaktavatsala bhagavānko merā bārambāra praṇāma
2.5.6
sahāyaka hai| ataḥ unakā caritra durjñeya evaṃ atarkya hai, kintu yadi māyābaddha jīva bhīṣma pitāmahakā anukaraṇa karate hue guru bananekī chalanākara koī anyāya athavā aparādha kare, to use kadāpi guru nahīṃ kahā jā sakatā, kyoṃki bhagavān ṛṣabhadevane kahā hai‘gururna sa syāt svajano na sa syāt pitā na sa syājjananī na sā syāt| daivaṃ na tatsyānna patiśca sa syānna mocayedyaḥ samupetamṛtyum||' (śrīmadbhā. 5/5/18) arthāt, jo guru bhakti-upadeśake dvārā āsanna mṛtyusaṃsārase uddhāra anubhūtise yukta, saṃsārase virakta mahāpuruṣa hī guru haiṃ| isīlie bali cirakumāra bhīṣmane kāśirājakī ambā, ambikā, ambālikā—ina tīna kanyāoṃko svayaṃvara sabhāmeṃ jītakara ambikā evaṃ ambālikākā vivāha apane bhāī vicitravīryake sātha kiyā| prathama kanyā ambāne bhīṣma pitāmahase hī vivāha karanekī jida ṭhāna lī, kintu bhīṣma pitāmahane cirakaumārya vrata dhāraṇa karaneke kāraṇa use asvīkāra kara diyā| ambā koī anya upāya na dekhakara bhīṣmake astra-śastrake guru paraśurāmake samīpa gaī| paraśurāmajīne bhīṣmako bulākara ambāse vivāha karanekī ājñā dī, kintu bhīṣma apanī pratijñāpara aṭala rahe| isapara paraśurāmane vivāha karane aura ‘gurorapyavaliptasya kāryākāryamajānataḥ| utpathapratipannasya parityāgo vidhīyate||' (mahā. udyogaparva 179/25) yuddhameṃ bhīṣmakī pratijñāko ucita mānate hue apanī parājaya svīkāra kī|
2.6
śrīviśvanātha—kiñca, gurudrohe pravṛttasyāpi mama jayaḥ parājayo vā bhavedityapi na jñāyata ityāha—na caitaditi| tathāpi no'smākaṃ katarat jayaparājayormadhye kiṃ khalu garīyo'dhikataraṃ bhaviṣyati, etanna vidmaḥ, tadeva pakṣadvayaṃ darśayati—etān vayaṃ jayema, no'smān vā ete jayeyuḥ iti| kiñca jayo'pyasmākaṃ phalataḥ parājaya evetyāha—yāneveti|
2.7
śrīviśvanātha—nanu tarhi sopapattikaṃ śāstrārthaṃ tvameva bruvāṇaḥ kṣatriyo bhūtvā bhikṣāṭanaṃ niścinoṣi tarhyalaṃ maduktyeti tatrāha—kārpaṇyeti| svābhāvikasya śauryasya tyāga eva me kārpaṇyam| dharmasya sūkṣmā gatirityato dharmavyavasthāyāmapyahaṃ mūḍhabuddhirevāsmi, atastvameva niścitya śreyo brūhi| nanu madvācastvaṃ paṇḍitamānitvena khaṇḍayasi cet, kathaṃ brūyām? tatrāha— śiṣyaste'hamasmi, nātaḥ paraṃ vṛthā khaṇḍayāmīti bhāvaḥ|
hūm̐| ataḥ niścayakara āpa use batāveṃ jisase merā maṅgala ho| arjuna śrīkṛṣṇase kahate haiṃ—“yadi āpa kaheṃ ki paṇḍitābhimānī hokara tuma merī bātoṃkā khaṇḍana karate ho, to maiṃ kisa prakāra bolūm̐? to maiṃ yaha āśvāsana detā hūm̐ ki maiṃ āpakā śiṣya hūm̐, abase maiṃ āpakī bātoṃkā vyartha hī khaṇḍana nahīṃ karūm̐gā||”7||
2.8
śrīviśvanātha—nanu mayi tava sakhyabhāva eva, na tu gauravam, atastvāṃ kathamahaṃ śiṣyaṃ karomi, tasmād yatra tava gauravaṃ taṃ kamapi dvaipāyanādikaṃ prapadyasvetyata āha—na hīti| mama śokamanudyāt dūrīkuryādevaṃ janaṃ na prakarṣeṇa paśyāmi trijagatyekaṃ tvāṃ vinā| svasmādadhikabuddhimantaṃ bṛhaspatimapi na jānāmītyataḥ śokārtta eva khalu kaṃ prapadyeya iti bhāvaḥ| yad yataḥ śokādīndriyāṇāmucchoṣaṃ mahānidāghāt kṣudrasarasāmiva utkarṣeṇa śoṣo bhavati| nanu tarhi sāmprataṃ tvaṃ śokārtta eva khalu yudhyasva, tataścaitān jitvā rājyaṃ prāptavatastava rājyabhogābhiniveśenaiva śoko'payāsyatītyata āha—avāpyeti bhūmau niṣkaṇṭakaṃ rājyaṃ svarge surāṇāmādhipatyaṃ vā prāpyāpi sthitasya mamendriyāṇāmetaducchoṣaṇamevetyarthaḥ|
bhāvānuvāda—yadi śrīkṛṣṇa kaheṃ ki mere prati tumhārā gaurava bhāva nahīṃ apitu sakhya bhāva hai, ataeva maiṃ kisa prakāra tumheṃ apanā śiṣya banāūm̐gā| isalie jinake prati tumhārī gaurava buddhi hai, vaise dvaipāyanādi kisī vyaktikā tuma śaraṇa grahaṇa karo, to isake uttarameṃ arjuna kahate haiṃ—‘na hi’ arthāt jo merā śoka dūra kara sake| maiṃ svayaṃse adhika buddhimān bṛhaspatiko lūm̐| jisa prakāra grīṣma ṛtukā prakhara tāpa kṣudra puṣkariṇīkā viśeṣarūpase śoṣaṇa karatā hai, usī prakāra śoka ādi indriyoṃkā ucchoṣaṇa kara rahe bāda jīta jānepara rājyake sukhabhogameṃ abhiniviṣṭa honese tumhārā śoka dūra ho jāegā, to isake uttarameṃ arjuna 'avāpya' ityādi kaha rahe haiṃ arthāt pṛthvīke niṣkapaṭa rājya athavā svargameṃ devatāoṃke ādhipatyako
2.10
śrīviśvanātha—aho tavāpyetāvān khalvaviveka iti sakhyabhāvena taṃ prahasan anaucityaprakāśena lajjāmbudhau nimajjayan iveti tadānīṃ śiṣyabhāvaṃ prāpte tasmin hāsyamanucitamityadharoṣṭhanikuñcanena hāsyamāvṛṇvaṃścetyarthaḥ| hṛṣīkeśa iti pūrvaṃ premnaivārjuna vāṅniyamyo'pi sāmpratamarjunahitakāritvāt premnaivārjunamanoniyantāpi bhavatīti bhāvaḥ| senayorubhayormadhye ityarjunasya viṣādo bhagavatā prabodhaśca, ubhābhyāṃ senābhyāṃ sāmānyato dṛṣṭa eveti bhāvaḥ|
2.11
śrīviśvanātha—bho arjuna ! tavāyaṃ bandhuvadhahetukaḥ śoko bhramamūlaka eva, tathā kathaṃ bhīṣmamahaṃ saṃkhye ityādiko vivekaścāprajñāmūlaka evetyāha—aśocyān śokānarhāneva tvamanvaśoco'nuśocitavānasi| tathā tvāṃ prabodhayantaṃ māṃ prati prajñāvādān prajñāyāṃ satyāmeva ye vādāḥ “kathaṃ bhīṣmamahaṃ saṃkhye” ityādīni vākyāni tān bhāṣase, na tu tava kāpi prajñā varttate iti bhāvaḥ| yataḥ paṇḍitāḥ prajñāvanto gatāsūna gatā niḥsṛtā bhavantyasavo yebhyaḥ tān sthūladehān na śocanti, teṣāṃ naśvarabhāvatvāditi bhāvaḥ| agatāsūna aniḥsṛtaprāṇān sūkṣmadehānapi na śocanti, te hi mukteḥ pūrvamanaśvarā eva, ubhayeṣāmapi tathā tathā svabhāvasya duṣpariharatvāt| mūrkhāstvityādidehebhyaḥ prāṇeṣu niḥsṛteṣveva śocanti, sūkṣmadehāṃstu na, te prāyaḥ paricinvantyastairalam| aite hi sarve bhīṣmādayaḥ sthūlasūkṣmadehasahitā ātmāna eva ātmanāntu nityatvātteṣu śokapravṛttireva nāstītyatastvayā yatpūrvamarthaśāstrāt dharmaśāstraṃ balavadityuktaṃ, tatra mayā tu dharmaśāstrādapi jñānaśāstraṃ balavadityucyate iti bhāvaḥ|
sā. va. prakāśikā vṛtti—saccidānanda paratattvake kevala taṭasthā hai| isakā nitya evaṃ svābhāvika dharma bhagavat-sevā hai| jīva do prakārakā baddhajīva anādi kālase bhagavat-sevā bhūlakara prākṛta sthūla aura liṅga—ina do śarīroṃke dvārā ācchādita hokara isa māyika saṃsārameṃ daṇḍasvarūpa tritāpoṃkā bhoga kara rahe haiṃ| sthūla śarīra—baddha jīvoṃkā prākṛta-sthūla śarīra kṣiti, jala, pāvaka varṣoṃmeṃ prāṇimātrakī mṛtyu avaśyambhāvī hai— 'mṛtyurjanmavatāṃ vīra dehena saha jāyate| adya vābdaśatānte vā mṛtyurvai prāṇināṃ dhruvaḥ||' (śrīmadbhā. 10/1/38) 'jātasya hi dhruvo mṛtyu' sūkṣma athavā liṅga śarīra—jīvake śuddha svarūpako ācchādita karanevāle mana, buddhi, ahaṅkārātmaka jīva-upādhikā nāma sūkṣma śarīra hai| pratyeka kṛṣṇa-svarūpakī vismṛtike kāraṇa jīva-svarūpako ācchādita kie hue 'prītirna yāvanmayi vāsudeve na mucyate dehayogena tāvat' (śrīmadbhā. 5/5/6), 'sa liṅgena vimucyate' (śrīmadbhā. 4/29/83), 'bhayaṃ dvitīyābhiniveśataḥ' (śrīmadbhā. 11/2/37), 'yadā ratirbrahmaṇi............' (śrīmadbhā. 4/22/26), 'mām upetya tu kaunteya' (gītā 8/16) ityādi ślokoṃkā anuśīlana karanese
2.12
śrīviśvanātha—athavā sakhe? tvāmahamevaṃ pṛcchāmi, kiñca prītyāspadasya maraṇe dṛṣṭe sati śoko jāyate, tatreha prītyāspadamātmā deho vā| “sarveṣāmevabhūtānāṃ nṛpa svātmaiva vallabhaḥ” iti śukokterātmaiva prītyāspadamiti cettarhi jīveśvarabhedena dvividhasyaivātmano nityatvādeva maraṇābhāvādātmā śokasya viṣayo netyāha—na tvevāhamiti| ahaṃ paramātmā jātu kadācidapi pūrvaṃ nāsamiti na, api tvāsameva| tathā tvamapi jīvātmā āsīreva| tatheme janādhipā rājānaśca jīvātmāna āsanneva iti prāgabhāvābhāvo darśitaḥ| tathā sarve vayamahaṃ tvamime janādhipāśca ataḥparaṃ na bhaviṣyāmaḥ na sthāsyāmaḥ iti na, api tu sthāsyāma eveti dhvaṃsābhāvaśca darśitaḥ iti—parātmano jīvātmanāñca nityatvādātmā na śokaviṣaya iti sādhitam| atra śrutayaḥ “nityo nityānāṃ cetanaścetanānāmeko bahūnāṃ yo vidadhāti kāmān” ityādyāḥ|
sā. va. prakāśikā vṛtti—sthūla śarīrake sātha jīvātmākā saṃyoga hī janma tathā viyoga hī mṛtyu kahalātā hai| isalie sthūla śarīrameṃ ātmākī avasthiti rahanese loga paraspara prīti-vyavahāra karate haiṃ, kintu sthūla dehameṃ ātmabuddhi rakhanevāle ajñānī jīva isa tattvako na jānaneke kāraṇa śarīrase ātmāke antarddhāna honepara mṛta dehako lekara śokamagna ho jāte haiṃ| śrīmadbhāgavatameṃ bhī śrīla śukadeva gosvāmīne parīkṣita mahārājake praśna “he brahman ! dūsare mātā-pitāse utpanna śrīkṛṣṇake prati gvāla-bāloṃkā aisā abhūtapūrva prema kisa prakāra sambhava huā?”—isake uttarameṃ kahate haiṃ—“rājan ! dhanādi padārtha ātmāke priya honeke kāraṇa use gauṇarūpameṃ priya haiṃ| he rājendra ! pratyeka dehadhārīko apane-apane ātmāke prati jaisā sneha hotā śrīviśvanātha—nanu cātmasambandhena deho'pi prītyāspadaṃ syāt, dehasambandhena putrabhrātrādayo'pi, tatsambandhena naptrādayo'pi, atasteṣāṃ nāśe śokaḥ syādeveti cedata āha,—dehina iti| dehino jīvasyāsmin dehe kaumāraṃ kaumāraprāptirbhavati, tataḥ kaumāranāśānantaraṃ yauvanaprāptiryauvananāśānantaraṃ jarāprāptiryathā, tathā eva dehāntaraprāptiriti| tataścātmasambandhināṃ kaumārādīnāṃ prītyāspadānāṃ nāśe yathā śoko na kriyate, tathā dehasyāpyātmasambandhinaḥ prītyāspadasya nāśe śoko na karttavyaḥ| yauvanasya nāśe jarāprāptau śoko jāyata iti cet, kaumārasya nāśe yauvanaprāptau harṣo'pi jāyata iti| ato bhīṣmadroṇādīnāṃ jīrṇadehanāśe khalu navyadehāntaraprāptau tarhi harṣaḥ kriyatāmiti bhāvaḥ| yadvā ekasminnapi dehe kaumārādīnāṃ yathā prāptistathaikasyāpi dehino jīvasya nānādehānāṃ prāptiriti|
bhāvānuvāda—yadi praśna ho ki ātmāke sambandhase deha bhī prītikā pātra hogā, dehake sambandhase putra, bhāī ityādi evaṃ unake sambandhase pautra ādi bhī prītike pātra hoṃge, ataeva una logoṃkī mṛtyu honepara śoka hogā hī, to isake uttarameṃ kahate haiṃ—'dehinaḥ' ityādi| jisa prakāra jīvako śarīrake nāśa honepara naye dehako prāpta karaneke upalakṣyameṃ (tumako) harṣa yā ānanda honā cāhie athavā tumheṃ aisā samajhanā cāhie ki jisa prakāra ko aneka prakārake deha prāpta hote haiṃ|
2.14
śrīviśvanātha—nanu satyameva tattvaṃ, tadapyavivekino mama mana evānarthakārī vṛthaiva śokamohavyāptaṃ duḥkhayatīti, tatra na kevalaṃ ekaṃ mana eva, api tu manaso vṛttayo'pi sarvāstvagādīndriyarūpāḥ svaviṣayānubhāvyānarthakāriṇya ityāha—mātreti| mātrā indriyagrāhyaviṣayāsteṣāṃ sparśāḥ anubhavāḥ| śītoṣṇeti āgamāpāyina iti—yadeva śītalajalādikamuṣṇakāle sukhadaṃ, tadeva śītakāle duḥkhadamato'niyatatvādāgamāpāyitvācca, tān viṣayānubhavān titikṣasva sahasva, teṣāṃ sahanameva śāstravihito dharmaḥ| na hi māghe māsi jalasya duḥkhatvabuddhyaiva śāstre vihitaḥ snānarūpo dharmastyajyate| dharma eva kāle sarvānarthanivarttako bhavati, evameva ye putrabhrātrādyāḥ utpattikāle dhanādyupārjanakāle ca sukhadāsta eva mṛtyukāle duḥkhadā āgamāpāyino'nityāstānapi titikṣasva, na tu tadanurodhena yuddharūpaḥ śāstravihitaḥ svadharmastyājyaḥ| vihitadharmānācaraṇaṃ khalu kāle mahānarthakṛdeva iti bhāvaḥ|
bhāvānuvāda—yadi kaho ki ye bāteṃ to satya haiṃ, tathāpi vyarthameṃ śoka-mohādike dvārā vyāpta hokara mere jaise avivekīkā anarthakārī mana dvārā tvacā ādi indriyām̐ apane apane viṣayoṃkā anubhavakara anarthakārī ho jātī haiṃ, to suno—indriyagrāhya viṣayasamūha 'mātrā' haiṃ evaṃ unakā hī śītakālameṃ duḥkhada hote haiṃ| ataḥ anitya evaṃ āne-jānevālā jānakara ina viṣayoṃke anubhavako sahana karo| inako sahanā hī śāstravihita dharma janmake samaya evaṃ dhanādi upārjanake samaya sukhada hote haiṃ, ve hī mṛtyukālameṃ karo| inake anurodhapara yuddharūpa śāstravihita svadharma atyājya hai|
2.15
śrīviśvanātha—evaṃ vicāreṇa tattatsahanābhyāse sati te viṣayānubhavāḥ kāle kila nāpi duḥkhayanti| yadi ca na duḥkhayanti, tadātmamuktiḥ svapratyāsannaivetyāha—yamiti| amṛtatvāya mokṣāya |
bhāvānuvāda—isa prakāra vicārapūrvaka una viṣayoṃko sahanekā abhyāsa karanese unake anubhava kālameṃ duḥkha nahīṃ hogā| yadi ye viṣaya duḥkha yahām̐ 'yaṃ' ityādi kahā jā rahā hai| yahām̐ 'amṛtatvāya' kā artha hai—mokṣa|
2.16
śrīviśvanātha—etacca vivekadaśānadhirūḍhān prati uktam| vastutastu “asaṅgo hyayaṃ puruṣaḥ” iti śruterjīvātmanaśca sthūla-sūkṣma-dehābhyāṃ taddharmaiḥ śokamohādibhiśca sambandho nāstyeva| tatsambandhasyāvidyā-kalpitatvādityāha— neti| asato'nātmadharmatvādātmani jīve avarttamānasya śokamohādestadāśrayasya dehasya ca bhāvaḥ sattā nāsti| tathā sataḥ satyarūpasya jīvātmano'bhāvo nāśo nāsti| tasmādubhayoretayorasatsattoranto-nirṇayo'yaṃ dṛṣṭaḥ| tena bhīṣmādiṣu tvadādiṣu ca jīvātmasu satyatvādanaśvareṣu dehadaihika-vivekaśokamohādayo naiva santīti| kathaṃ bhīṣmādayo naṅkṣyanti kathaṃ vā tāṃ stvaṃ śocasīti bhāvaḥ|
ke anusāra sthūla aura sūkṣma donoṃ prakārake śarīra evaṃ śokamohādirūpa arthāt anātma dharmake kāraṇa ātma-tattva jīvameṃ varttamāna śoka-mohādi
2.17
śrīviśvanātha—nābhāvo vidyate sata ityasyārthaṃ spaṣṭayati—avināśīti| tat jīvātmasvarūpaṃ yena sarvamidaṃ śarīraṃ tataṃ vyāptam| nanu śarīramātravyāpī caitanyatve jīvātmano madhyamaparimāṇatvenānityatvaprasaktiḥ? maivaṃ “sūkṣmāṇāmapyahaṃ jīvaḥ” iti bhagavadukteḥ, “eṣo'ṇurātmā cetasā veditavyo yasmin prāṇaṃ pañcadhā saṃviveśa” iti, “bālāgraśatabhāgasya śatadhā kalpitasya ca| bhāgo jīvaḥ sa vijñeyaḥ” iti| “ārāgramātro hyavaro'pi dṛṣṭaḥ” iti śrutibhyaśca tasya paramāṇuparimāṇatvameva| tadapi sampūrṇadehavyāpiśaktimatvaṃ jatujaṭitasya mahāmaṇermahauṣadhakhaṇḍasya vā śirasyūrasi vā dhṛtasya sampūrṇadehapuṣṭikaraṇaśaktimattvamiva nāsamañjasam| svarganaraka-nānāyoniṣu gamanañca tasyopādhipāravaśyādeva| taduktaṃ prāṇamadhikṛtya dattātreyena—“yena saṃsarate pumān” iti| ataevāsya sarvagatatvamapyagrima-śloke vakṣyamāṇaṃ nāsamañjasam| ataevāvyayasya nityasya—“nityo nityānāṃ cetanaścetanānāmeko bahūnāṃ yo vidadhāti kāmān,” iti śruteḥ, yadvā nanu deho jīvātmā paramātmetyetadvastutrikaṃ manuṣyatiryagādiṣu sarvatra dṛśyate, tatrādyayordehajīvayostattvaṃ “nāsato vidyate bhāvaḥ” ityanenoktam, tṛtīyasya paramātmavastunaḥ kiṃ tattvamityata āha—avināśi tviti| tu—bhinnopakrame, paramātmano māyājīvābhyāṃ svarūpataḥ pārthakyāt idaṃ jagat|
isakā pramāṇa hai—‘nityo nityānāṃ cetanaścetanānāmeko bahūnāṃ yo vidadhāti uttarameṃ śrībhagavān ‘avināśī’ ityādi kaha rahe haiṃ| ‘tu’ śabda bhinna upakramameṃ hai| svarūpataḥ māyā evaṃ jīvakā paramātmāse pārthakya honeke kāraṇa hī
sā. va. prakāśikā vṛtti—avināśī tattva do hai—eka aṇu caitanya jīvātmā aura dūsarā samasta jīvātmāoṃke prakāśaka evaṃ niyantā paramātmā| jar̤a-cetana samasta padārthoṃmeṃ eka hī paramātmā sākṣīrūpameṃ virājamāna rahate haiṃ| jīvātmāem̐ ananta haiṃ| eka-eka sthūla śarīrameṃ pṛthak-pṛthakrūpameṃ eka-eka ātmā sthita hai| pratyeka śarīrakā ātmā pṛthak-pṛthakrūpameṃ sukha-duḥkhādikā anubhava karatā hai| parabrahma paramātmā ina sabake sukha-duḥkhase jaise hari-candanakā eka būm̐da śarīrake eka sthānapara lagānese sāre śarīrameṃ puṣṭi huī hai— ‘aṇumātro'pyayaṃ jīvaḥ svadehevyāpya tiṣṭhati| yathā vyāpya śarīrāṇi haricandanavipruṣaḥ||’ arthāt, jisa prakāra haricandana-bindu śarīrake eka bhāgameṃ avasthita hai—‘guṇādvālokavat’(bra. sū. 2/3/24) arthāt jīva apane guṇase prakāśakī yukta honeke kāraṇa samasta śarīrameṃ vyāpta rahatā hai| jisa prakāra sūrya ākāśake eka bhāgameṃ sthita hokara bhī apane prakāśase sampūrṇa khagolameṃ
2.18
śrīviśvanātha—‘‘nāsato vidyate bhāvaḥ’’ ityasyārthaṃ spaṣṭayati—antavanta iti| śarīriṇo jīvasya aprameyasya ati-sūkṣmatvādurjñeyasya| tasmād yudhyasveti śāstravihitasya svadharmasya tyāgo'nucita iti bhāvaḥ|
2.19
śrīviśvanātha—bho vayasya arjuna ! tvamātmā na hanteḥ karttā, nāpi hanteḥ karma ityāha—ya iti| enaṃ jīvātmānaṃ hantāraṃ vetti, bhīṣmādīnarjuno hantīti yo vettītyarthaḥ| hatamiti bhīṣmādibhirarjuno hanyata iti yo vetti, tāvubhāvapyajñāninau| ato'rjuno'yaṃ gurujanaṃ hantītyajñānilokagītād duryaśasaḥ kā te bhītiriti bhāvaḥ|
sā. va. prakāśikā vṛtti—śrīkṛṣṇa arjunako samajhā rahe haiṃ—arjuna ! tuma ātmā ho, ataḥ na to tuma hanana-kāryake karttā ho aura na hī hatyā karanevāle karttā nahīṃ ho athavā bhīṣmādi vipakṣī vīroṃke dvārā hata isa tattvako samajhakara dehātma-abhimāna chor̤akara apane ātma-svarūpameṃ rahanī cāhie|
2.20
śrīviśvanātha—jīvātmano nityatvaṃ spaṣṭatayā sādhayati—'na jāyate, mriyate' iti janmamaraṇayorvarttamānatva-niṣedhaḥ, 'nāyaṃ bhūtvā bhavitā' iti tayorbhūtatva-bhaviṣyatva-niṣedhaḥ| ataeva 'ajaḥ' iti kālatraye'pyajasya janmābhāvānnāsya prāgabhāvaḥ| śāśvataḥ śaśvat sarvakāla eva varttata iti nāsya kālatrayo'pi dhvaṃsaḥ, ataevāyaṃ nityaḥ| tarhi bahukālasthāyitvājjarāgrasto'yamiti cenna, purāṇaḥ purāpi navaḥ prācīnò'pyayaṃ navīna iveti ṣaḍabhāva-vikārābhāvāditi bhāvaḥ| nanu śarīrasya maraṇādaupacārikantu maraṇamasyāstu? tatrāha—neti| śarīreṇa saha sambandhābhāvānnopacāraḥ|
kaṭhopaniṣadameṃ bhī ṭhīka isī prakārake siddhāntase avagata huā jātā hai— 'na jāyate mriyate vā vipaścinnāyaṃ kutaścinna babhūva kaścit| ajo nityaḥ śāśvato'yaṃ purāṇo nahanyate hanyamāne śarīre||' (ka. u. 1/2/18) 'sa vā eṣa mahānaja ātmājaro'maro'mṛto'bhayaḥ' (bṛ. u. 4/4/25) arthāt, yaha ātmā niścitarūpase mahāna, ajanmā, ajara, amara, amṛta
2.21
śrīviśvanātha—ata evambhūtajñāne sati tvaṃ yudhyamāno'pyahaṃ yuddhe prerayannapi doṣabhājau naiva bhavāva ityāha—vedeti| nityamiti kriyāviśeṣaṇam, avināśinamiti, ajamiti, avyayamityetairvināśajanyā apakṣayā niṣiddhāḥ| sa puruṣo mallakṣaṇaḥ kaṃ ghātayati, kathaṃ vā ghātayati, tathā sa puruṣastvallakṣaṇaḥ kaṃ hanti, kathaṃ vā hanti ? |
2.22
śrīviśvanātha—nanu madīyayuddhād bhīṣmasaṃjñaka-śarīrantu jīvātmā tyakṣyatyevetyatastvañcāhañca tatra hetu bhavāva evetyata āha—vāsāṃsīti| navīnaṃ vastraṃ paridhāpayituṃ jīrṇavastrasya tyājane kaścit kiṃ doṣo bhavatīti bhāvaḥ| tathā śarīrāṇīti—bhīṣme jīrṇaśarīraṃ parityajya divyaṃ navyamanyaccharīraṃ prāpsyatīti kastava vā mama vā doṣo bhavatīti bhāvaḥ|
2.23
śrīviśvanātha—na ca yuddhe tvayā prayuktebhyaḥ śastrāstrebhyaḥ kāpyātmano vyathā sambhavedityāha—nainamiti| śastrāṇi khaḍgādīni, pāvakaḥ āgneyāstramapi yuṣmadādiprayuktam, āpaḥ pārjanyāstramapi, māruto vāyavyamastram|
bhāvānuvāda—he arjuna ! tumhāre dvārā yuddhameṃ prayukta śastrādike dvārā khaḍgādi, 'pāvakaḥ' kā artha hai—āgneyāstra, 'āpaḥ' kā artha hai—pārjanyāstra
2.25
śrīviśvanātha—tasmādātmāyamevamucyata ityāha—acchedya iti| atra prakaraṇe jīvātmano nityatvasya śabdato'rthataśca paunaruktyaṃ nirddhāraṇaprayojakaṃ sandigdhadhīṣu jñeyam| yathā kalāvasmin dharmo'sti dharmo'stīti tricaturddhāraprayogāt dharmo'styeveti niḥsaṃśayā pratītiḥ syāditi jñeyam| sarvagataḥ svakarmavaśāt devamanuṣyatiryagādi-sarvadehagataḥ, sthāṇuracala iti paunaruktyaṃ sthairyyanirddhāraṇārtham, atisūkṣmatvādavyaktastadapi dehavyāpicaitanyatvādacintyo'tarkyaḥ, janmādiṣaḍvikārānarhatvādavikāryaḥ||24-25||
sandigdha cittavāle vyaktike sandehako dūra karaneke lie yahām̐ jīvātmā śabdake nityatvakī śabdataḥ tathā arthataḥ punarukti jānanī cāhie| jisa prakāra pratīti niḥsandeha hogī ki kaliyugameṃ dharma hai| usī prakāra jīvātmākī tātparya hai—devatā, manuṣya, paśu-pakṣī ādi sabhī yoniyoṃmeṃ bhramaṇa karanevālā| ‘sthāṇuḥ’ evaṃ ‘acalaḥ’ śabdoṃkī punarukti ātmākī sthiratākā nirdhāraṇa karaneke
2.26
śrīviśvanātha—tadevaṃ śāstrīya-tattvadṛṣṭyā tvāmahaṃ prabodhayam, vyavahārikatattvadṛṣṭyāpi prabodhayāmyavadhehītyāha—atheti| nityajātaṃ dehe jāte satyeva nityaṃ niyataṃ jātaṃ manyase, tathā dehaeva mṛte mṛtaṃ nityaṃ manyase| ‘mahābāho’ iti parākramavataḥ kṣatriyasya tava tadapi yuddhamāvaśyakaṃ svadharmaḥ, yaduktam (śrīmadbhā. 10/54/40)—“kṣatriyāṇāmayaṃ dharmaḥ prajāpativinirmitaḥ| bhrātāpi bhrātaraṃ hanyādyena ghoratarastataḥ||” iti bhāvaḥ|
sā. va. prakāśikā vṛtti—yahām̐ bhagavān śrīkṛṣṇa śāstradṛṣṭiko chor̤akara vyavahārika dṛṣṭikā avalambanakara samajhā rahe haiṃ ki śruti ādi śāstroṃke anusāra ātmāko nitya samajhanese śokakī koī bāta hī nahīṃ, apitu
2.27
śrīviśvanātha—hi yasmāttasya svārambhaka-karmakṣaye mṛtyurdhruvo niścitaḥ| mṛtasya taddehakṛtena karmaṇā janmāpi dhruvameva? aparihārye'rtha iti mṛtyurjanma ca parihartumaśakyamevetyarthaḥ|
bhāvānuvāda—kyoṃki, jaba usake prārabdhakarma samāpta ho jāte haiṃ, to haiṃ|
2.28
śrīviśvanātha—tadevaṃ ‘jīvapakṣe’—“na jāyate na mriyate” ityādinā, ‘dehapakṣe’ ca “jātasya hi dhruvo mṛtyuḥ” ityanena śokaviṣayaṃ nirākṛtyedānīmubhayapakṣe'pi nirākaroti—avyakteti| bhūtāni-deva-manuṣya-tiryagādīni, avyaktāni na vyaktirādau janmapūrvakāle yeṣām, kintu tadānīmapi liṅgadehaḥ sthūladehaśca svārambhaka pṛthivyādidravyasattvāt kāraṇātmanā varttamāno'spaṣṭamāsīdevetyarthaḥ| vyaktaṃ vyaktirmadhye yeṣāṃ tāni, na vyaktirnidhanādanantaraṃ yeṣāṃ tāni| mahāpralaye'pi karmamātrādīnāṃ sattvāt sūkṣmarūpeṇa bhūtāni santyeva, tasmāt sarvabhūtānyādyantayoravyaktāni madhye vyaktānītyarthaḥ, yaduktaṃ śrutibhiḥ (śrīmadbhā. 10/87/29)—“sthiracarajātayaḥ syurajayotthanimittayujo” iti| kā paridevanā— kaḥ śokanimitto vilāpaḥ ? tathā coktaṃ nāradena (śrīmadbhā. 1/13/44)—“yanmanyase dhruvaṃ lokamadhruvaṃ vā na cobhayam| sarvathā hi na śocyāste snehādanyatra mohajāt||” iti|
sā. va. prakāśikā vṛtti—samasta prāṇī avyaktase utpanna hokara kucha dina vyakta rahate haiṃ tathā punaḥ avyaktameṃ hī sthita ho jāte haiṃ—ise 10/87/29) ślokakī ṭīkāmeṃ śrīla viśvanātha cakravarttī ṭhākura likhate haiṃ ki jīvasamūha parameśvarase utpanna honeke kāraṇa parameśvarake sthāvara-jaṅgātmaka dehadhārī jīva prakaṭa hote haiṃ| sarvatra hī ‘utpanna’ śabdakā athavā icchāśaktikī preraṇā dvārā) utthita karmasamūha, tadanantara liṅgaśarīrake yukta jīvakā isa jagatmeṃ vibhinna yoniyoṃmeṃ prakaṭa honā hī janma kahā jātā hai| ‘yathāgneḥ kṣudrā visphuliṅgā vyuccarantyevamevāsmādātmanaḥ sarve prāṇāḥ sarve lokāḥ sarve devāḥ sarvāṇi bhūtāni vyuccaranti|’ arthāt, jisa prakāra agnise sphuliṅga prakaṭita hote haiṃ, usī prakāra vāk ādi indriyām̐, sukha-duḥkha ādi karmaphala, sabhī devatā, brahmāse lekara cīṃṭī taka samasta prāṇī mujha paramātmāse prakaṭita hote haiṃ| ‘yatrāgatastatra gataṃ manuṣyam’ arthāt, jisa ajñāta sthānase manuṣya (prāṇimātra) kā udbhava hotā
2.29
śrīviśvanātha—nanu kimidaṃ āścaryaṃ brūṣe? kiñcaitadapyāścaryaṃ, yadeva prabodhyamānasyāpyaviveko nāpayātīti tatra satyamevamevetyāha—āścaryavaditi| enamātmānaṃ dehañca tadubhayarūpaṃ sarvalokam|
sā. va. prakāśikā vṛtti—ātmatattva durjñeya honeke kāraṇa ātmā, ātmāke upadeśaka, ātmā-sambandhī upadeśa tathā usake śrotā—ye sabhī āścarya-sadṛśa haiṃ arthāt koī virale mahāpuruṣa āścaryakī bhām̐ti ātmāko aise upadeśoṃko vaise tattvavid vyaktike dvārā śravaṇa karāye jānepara bhī 'śravaṇāyāpi bahubhiryo na labhyaḥ śṛṇvanto'pi bahavo yaṃ na vidyuḥ| āścaryo'sya vaktā kuśalo'sya labdhā āścaryo jñātā kuśalānuśiṣṭaḥ||' arthāt, adhikāṃśa logoṃke lie ātma-tattvakā upadeśa śravaṇa karanā pāte, kyoṃki ātma-tattvavid upadeśaka atyanta durlabha hote haiṃ| yadi atyanta durlabha haiṃ| isalie śrīcaitanya mahāprabhujīne kalikālake jīvoṃke lie śrīharināmacalate-phirate, uṭhate-baiṭhate, khāte-pīte, rote-ham̐sate—jisa kisī prakārase śuddha bhaktoṃkā saṅga lābhakara bhagavat-prema taka prāpta kara lete haiṃ tathā ‘madhura-madhurametanmaṅgalaṃ maṅgalānāṃ sakala nigamavallī satphalaṃ citsvarūpam| sakṛdapi parigītaṃ śraddhayā helayā vā bhṛguvara naramātraṃ tārayet kṛṣṇanāma||' 'sāṅketyaṃ parihāsyaṃ vā stobhaṃ helanameva vā| vaikuṇṭha nāmagrahaṇamaśeṣāghaharaṃ viduḥ||' (śrīmadbhā. 6/2/14) |
2.30
śrīviśvanātha—tarhi niścatya brūhi-kimahaṃ kuryāṃ kiṃvā na kuryāmiti, tatra śokaṃ mā kuru, yuddhaṃ tu kurvityāha—dehīti dvābhyām|
2.31
śrīviśvanātha—ātmano nāśābhāvādeva vadhādvikampituṃ bhetuṃ nārhasi, svadharmamapi cāvekṣya na vikampitumarhasīti sambandhaḥ|
2.32
śrīviśvanātha—kiñca, jetṛbhyaḥ sakāśādapi nyāyayuddhe mṛtānāmadhikaṃ sukhamato bhīṣmādīn hatvā tān pratyuta svato'pyadhikasukhinaḥ kurvityāha— yadṛcchayeti| svargasādhanaṃ karmayogamakṛtvāpītyarthaḥ| apāvṛtamapagatāvaraṇam|
thī ki he mādhava! bandhu-bāndhavoṃkī hatyā karanese kyā sukha prāpta hogā?
2.33
śrīviśvanātha—vipakṣe doṣānāha-atheti caturbhiḥ|
2.34
śrīviśvanātha—avyayāmanaśvarāma| sambhāvitasyātipratiṣṭhitasya|
2.35
śrīviśvanātha—yeṣāṃ tvaṃ bahumato'smacchatrurarjunastu mahāśūra iti bahusammānaviṣayo bhūtvā samprati yuddhāduparame sati lāghavaṃ yāsyasi, te duryodhanādayo mahārathāstvāṃ bhayādeva raṇāduparataṃ maṃsyanta ityanvayaḥ| kṣatriyāṇāṃ hi bhayaṃ vinā yuddhoparatiheturbandhusnehādiko nopapadyat iti matveti bhāvaḥ|
bhāvānuvāda—hamārā śatru arjuna mahāśūra (mahāparākramī) hai—aise sammānakā pātra hokara aba yadi tuma yuddhase vimukha hooge, to tuma tucchatāko prāpta karoge| duryodhanādi mahārathī tumheṃ bhayake kāraṇa hī yuddhakṣetrase bhāgā huā samajheṃge| kṣatriyoṃke lie binā yuddhake hī yuddhase vimukha honā aisā hī samajheṃge|
2.36
śrīviśvanātha—avācyavādān, klīva ityādi-kaṭūktiḥ |
2.37
śrīviśvanātha—nanu yuddhe mama jaya eva bhāvītyapi nāsti niścayaḥ, tataśca kathaṃ yuddhe pravarttitavyamityata āha—hata iti|
2.38
śrīviśvanātha—tasmāttava sarvathā yuddhameva dharmastadapi yadīmaṃ pāpakāraṇamāśaṅkase, tarhi mattaḥ pāpānutpattiprakāraṃ śikṣitvā yuddhasvetyāha—sukhaduḥkhe same kṛtvā taddhetu lābhālābho rājyalābha-rājyacyuto api, taddhetu jayājayāvapi samau kṛtvā vivekena tulyau vibhāvyetyarthaḥ| tataścaivambhūtasāmyalakṣaṇe jñānavatastava pāpaṃ naiva bhavet; yadvakṣyate—“lipyate na sa pāpena padmapatramivāmbhasāṃ” iti |
sā. va. prakāśikā vṛtti—inakā vadha karanese mujhe pāpa lagegā (gītā 1/36)—arjunake isa tarkako nirādhāra sābita karate hue śrībhagavān uparyukta ślokakī avatāraṇā kara rahe haiṃ| śrīkṛṣṇa kaha rahe haiṃ—apane vadha karanepara pāpa honekī sambhāvanā rahatī hai| maiṃ tumheṃ pāpase chuṭakārā pānekā upāya batā rahā hūm̐| sukha-duḥkha, lābha-hāni aura jaya-parājayako samāna samajhakara mere nirdeśānusāra svadharma pālana karaneke lie yuddha karanese tumheṃ pāpakā sparśa nahīṃ hogā| karmoṃke phalameṃ āsakti rahanese hī 'brahmaṇyādhāya karmāṇi saṅgaṃ tyaktvā karoti yaḥ| lipyate na sa pāpena padmapatrabhivāmbhasā||' (gītā 5/9) |
2.39
śrīviśvanātha—upadiṣṭaṃ jñānayogamupasaṃharati—eṣeti| samyak khyāyate prakāśyate vastutattvamaneneti sāṃkhyaṃ samyajñānam; tasmin karaṇīyā buddhireṣā kathitā| adhunā yoge bhaktiyoge imāṃ vakṣyamāṇāṃ buddhiṃ karaṇīyāṃ śṛṇuḥ, yayā bhaktiviṣayiṇyā buddhyā yuktaḥ sahitaḥ karmabandhaṃ saṃsāram|
sā. va. prakāśikā vṛtti—yahām̐ śrīkṛṣṇa sāṃkhyayogakā upasaṃhāra evaṃ buddhiyoga arthāt bhaktiyogakā ārambha kara rahe haiṃ| śrīla cakravartī ṭhākurane sāṃkhyayogakī paribhāṣā dete hue kahā hai—'samyak khyāyate prakāśyate vastutattvamaneneti sāṃkhyaṃ samyak jñānam' arthāt jisake dvārā vastu-tattvakā se lekara 'dehī nityam' (gītā 2/30) śloka takameṃ ātma-tattvake 2/31) se 'sukhaduḥkhe' (gītā 2/38) taka anātma-tattvakā svadharmake rūpameṃ karanese karmabandhana arthāt māyika saṃsāra-bandhana vinaṣṭa ho jātā hai| 'īśāvāsyamidaṃ sarvaṃ yatkiñca jagatyāṃ jagat| tena tyaktena bhuñjīthā mā gṛdhaḥ kasya sviddhanam|| kurvanneveha karmāṇi jijīviṣecchataṃ samāḥ| evaṃ tvayi nānyatheto'sti na karma lipyate nare||' (ī. u. 1-2) arthāt, yaha carācara sampūrṇa viśva parameśvarakā vyāpya athavā bhogya sevaka haiṃ| ye jīva ina jagat-rūpa upādānoṃse apane prabhu una parameśvarakī
2.40
śrīviśvanātha—atra yogo dvividhaḥ—śravaṇakīrttanādibhaktirūpaḥ, śrībhagavadarpitaniṣkāmakarmarūpaśca| tatra 'karmaṇyevādhikāraḥ' ityataḥ prāgbhaktiyoga eva nirūpyate; “nistraiguṇyo bhavārjuna” ityukterbhaktereva triguṇātītatvāt tayaiva puruṣo nistraiguṇyo bhavatītyekādaśaskandhe prasiddheḥ; jñāna karmaṇostu sāttvikatva-rājasatvābhyāṃ nistraiguṇyatvānupapatterbhagavadarpitalakṣaṇā bhaktistu karmaṇo vaiphalyābhāvamātraṃ pratipādayati, na tu svasya bhaktivyapadeśaṃ prādhānyābhāvādeva| yadi ca bhagavadarpitaṃ karmāpi bhaktireveti mataṃ tadā karma kiṃ syāt? yadbhagavadanarpitaṃ karma, tadeva karmeti cenna, “naiṣkarmyamapyacyutabhāva-varjitaṃ na śobhate jñānamalaṃ nirañjanam| kutaḥ punaḥ śaśvadabhadramīśvare na cārpitaṃ karma yadapyakāraṇam||” iti nāradoktyā tasya vaiyarthapratipādanāt| tasmādatra bhagavaccaraṇamādhuryaprāptisādhanībhūtā kevalaśravaṇakīrttanādilakṣaṇaivabhaktinirūpyate, yathā niṣkāmakarmayogo'pi nirūpayitavyaḥ| ubhāvapyetau buddhiyoga-śabdavācyau jñeyau—“dadāmi buddhiyogaṃ taṃ yena māmupayānti te” iti, “dūreṇa hyavaraṃ karma buddhiyogāddhanañjayaḥ” iti cokteḥ| atha nirguṇaśravaṇakīrttanādi-bhaktiyogasya māhātmyamāha—neheti| iha bhaktiyoge'bhikrame ārambhamātre kṛte'pyasya bhaktiyogasya nāśo nāsti, tataḥ pratyavāyaśca na syāt| yathā karmayoge ārambhaṃ kṛtvā karmānanuṣṭhitavataḥ karmanāśapratyavāyau syātāmiti bhāvaḥ| nanu tarhi tasya bhaktyanuṣṭhātuḥ kāmasya samucitabhaktyakaraṇāt bhaktiphalaṃ tu naiva syāt, tatrāha—svalpamiti| asya dharmasya svalpamapyārambhasamaye yā kiñcanmātrī bhaktirbhūt sāpītyarthaḥ, mahato bhayāt saṃsārāt trāyata eva| “yannāmasakṛcchravaṇāt, pukkaśo'pi vimucyate saṃsārāt” ityādi śravaṇāt, ajāmilādau tathā darśanācca| “na hyaṅgopakrame dhvaṃso maddharmasyoddhavāṇvapi| mayā vyavasitaḥ samyaṅ nirguṇatvādanāśiṣaḥ||” iti bhagavato vākyena saha asya vākyasyaikārthameva dṛśyate| kintu tatra nirguṇatvānna hi guṇātītaṃ vastu kadācit dhvastaṃ bhavatīti heturupanyastaḥ, sa cehāpi draṣṭavyaḥ| na ca niṣkāmakarmaṇo'pi bhagavadarpaṇamahimnā nirguṇatvameveti vācyam, “madarpaṇaṃ niṣphalaṃ vā sāttvikaṃ nijakarma tat” iti| vākyena tasya sāttvikatvokteḥ|
sā. va. prakāśikā vṛtti— yahām̐ buddhiyogako do prakārakā batāyā gayā hai—pahalā śravaṇa-kīrttanādirūpa bhaktiyoga evaṃ dūsarā bhagavadarpita niṣkāma
2.41
śrīviśvanātha—kiñca, sarvābhyo'pi buddhibhyo bhaktiyogaviṣayiṇyeva buddhirutkṛṣṭetyāha—vyavasāyeti| iha bhaktiyoge vyavasāyātmikā buddharekaiva| mama śrīmadgurūpadiṣṭaṃ bhagavatkīrttanasmaraṇacaraṇaparicaraṇādikametadeva mama sādhanametadeva mamasādhyametadeva mama jīvātuḥ sādhana-sādhyadaśayostyaktumaśakyametadeva me kāmyametadeva me kāryyametadanyat na me kāryyaṃ nāpyabhilaṣaṇīyaṃ svapne'pītyatrasukhamastu duḥkhaṃ vāstu, saṃsāro naśyatu, vā na naśyatu, tatra mama kāpi na kṣatirityevaṃ niścayātmikā buddhirrakaitava-bhaktāveva sambhavet, yaduktamam—“tato bhajeta māṃ bhaktyā śraddhālurdṛḍhaniścayaḥ” iti| tato'nyatra naiva buddhiriketyāha—bahviti bahavaḥ śākhā yāsāṃ tāḥ| tathā hi karmayoge kāmānāmānantyād buddhayo'nantāḥ, tatsādhanānāṃ karmaṇāmānantyāt tacchākhā apyanantāḥ| tathaiva jñānayoge prathamamantaḥkaraṇaśuddhyarthaṃ niṣkāmakarmaṇi buddhistatastasmin śuddhe sati karmasaṃnyāse buddhiḥ, tadā jñāne buddhiḥ, jñānavaiphalyābhāvārthaṃ bhaktau buddhiḥ—‘jñānañca mayi saṃnyaset’ iti bhagavadukterjñānasaṃnyāse ca buddhiriti buddhayo'nantāḥ| karmajñānabhaktīnāmavaśyānuṣṭheyatvāt tattacchākhā apyanantāḥ|
bhāvānuvāda—anya sabhī prakārakī buddhiyoṃkī apekṣā vaha buddhi utkṛṣṭa gurudevane śrībhagavānke śravaṇa, kīrttana, smaraṇa, caraṇa paricaryā ādikā jo upadeśa diyā hai, yahī merā sādhana hai, yahī merā sādhya hai evaṃ yahī merā asamartha hūm̐| yahī merī kāmanā hai evaṃ yahī merā kārya hai| isake atirikta sukha ho yā duḥkha ho, merā saṃsāra nāśa ho jāya athavā nahīṃ ho-usase bhajeta māṃ bhaktyā śraddhālurdṛḍhaniścayaḥ' arthāt usake bāda śraddhālu vyakti dṛr̤haniścayī hokara bhaktipūrvaka merā bhajana kareṃge| bhaktike atirikta anya karmayogameṃ ananta prakārakī kāmanāem̐ honeke kāraṇa usameṃ buddhi bhī ananta jñāna bhī mujhe hī arpita kareṃge| śrībhagavānke uparokta vacanānusāra jñānake karma, jñāna tathā bhakti avaśya anuṣṭheya honeke kāraṇa unakī śākhāem̐
sā. va. prakāśikā vṛtti-karma, jñāna evaṃ bhakti-ina trividha buddhiyogameṃ viśuddha bhaktiyoga viṣayiṇī buddhi hī sarvotkṛṣṭa hai| mukhya bhaktiyogakā lakṣya vastu ekamātra brajendranandana śrīkṛṣṇa haiṃ| isalie kevala bhagavatsambandhinī buddhi hī aikāntikī athavā ananyā kahalātī hai| aisī aikāntikī bhaktike anuṣṭhātā sādhakabhakta bhoga aura mokṣakī abhilāṣāse rahita tathā haiṃ ki bhajanameṃ koṭi-koṭi vighna upasthita hoveṃ to ho, prāṇa jāe to aisī dṛr̤hatākā hī nāma niścayātmikā buddhi hai|"- śrīla viśvanātha cakravarttī ṭhākura| (śrīmadbhā. 11/20/28) lābha-pūjā-pratiṣṭhā ādi aneka viṣaya honeke kāraṇa vaha vividha śākhāmayī vaiṣṇava ācāryoṃke anusāra advayajñāna-paratattva-vastu svayaṃ bhagavān śrīkṛṣṇa haiṃ| ve yugapat (eka-hī-sātha) sāttvika-rājasika-tāmasika samasta māyika guṇoṃse atīta evaṃ aiśvarya-mādhurya-dayā-bhaktavātsalyādi samasta aprākṛta guṇoṃse yukta honeke kāraṇa nirguṇa kahalāte haiṃ| kintu arvācīna, tattvajñānahīna evaṃ māyācchādita buddhivāle loga nirvikāra, nirviśeṣa, nirañjanādi mānakara brahmako nirguṇa mānate haiṃ evaṃ bhagavānke līlāvatāroṃko māyācchanna brahma samajhakara unake bhagavatsvarūpa evaṃ dayādi guṇoṃko apane yukta) brahmakī upāsanā dvārā kramaśaḥ cittakī śuddhi honepara hama nirguṇa brahmake sātha ekībhūta ho jāem̐ge| ina logoṃke dvārā isa prakārake siddhāntakā pratipādana karanā ākāśameṃ mukkā māraneke samāna vyartha hai, kyoṃki gītādi śāstroṃne sarvatra hī bhagavānke aprākṛta rūpa-guṇoṃkā varṇana karate hue isa nirguṇa brahmake prati śuddhā bhakti hī nirguṇā bhakti hai| bhaktiko eka hī prakārakī arthāt aikāntikī batāyā hai tathā śrīla śukadeva gosvāmīne śrīmadbhāgavata (3/29/7-10) meṃ sakāma bhaktiko nānā prakārakī jāgatika abhilāṣāoṃse yukta honeke kāraṇa tāmasika ādi ananta śākhāoṃvālī batāyā hai|
2.42
anvaya—pārtha (he pārtha!) (ye) avipaścitaḥ (jo mūrkha loga) yām imām puṣpitām vācam (jo sabhī āpāta manorama parantu pariṇāmameṃ viṣamamaya madhupuṣpita vākya haiṃ) pravadanti (use sabakī apekṣā prakṛṣṭa vedavākya kahate haiṃ) [te—ve] vedavādaratāḥ (vedake arthavādameṃ rata) anyat na asti (anya
śrīviśvanātha—tasmādavyavasāyinaḥ sakāmakarmmiṇastvatimandā ityāha— yāmimāmiti| puṣpitāṃ vācaṃ puṣpitāṃ viṣalatāmivāpātato ramaṇīyām, pravadanti prakarṣeṇa sarvataḥ prakṛṣṭā iyameva vedavāgiti ye vadanti, teṣāṃ tayā vācā apahṛtacetasāñca vyavasāyātmikā buddhirna vidhīyate iti tṛtīyenānvayaḥ| teṣu tasyā asambhavāt sā teṣu nopadiśyata ityarthaḥ| kimiti te tathā vadanti, yato'vipaścito mūrkhāḥ| tatra hetuḥ—vedeṣu ye'rthavādāḥ—‘‘akṣayaṃ vai cāturmāsyayājinaḥ sukṛtaṃ bhavati’’, ‘‘apāma somamamṛtā abhūmaḥ’’ ityādyāḥ| anyadīśvaratattvaṃ nāstīti prajalpinaḥ|
sā. va. prakāśikā vṛtti— vedavāda—vedakī mukhya pratipādya vastu ekamātra svayaṃ bhagavān śrīkṛṣṇa ‘tasmātkarmasu barhiṣmannajñānādarthakāśiṣu| mārthadṛṣṭiṃ kṛthāḥ śrotrasparśeṣvaspṛṣṭavastuṣu||’ (śrīmadbhā. 4/29/47) |
2.43
śrīviśvanātha—te kīdṛśīṃ vācaṃ pravadanti? janmakarmaphalapradāyinīṃ bhogaiśvaryagatiṃ prati ye kriyāviśeṣāstān bahu yathā syāt, tathā lāti dadāti pratipādayatīti tām|
2.44
śrīviśvanātha—tataśca bhogaiśvaryayoḥ prasaktānāṃ tayā puṣpitayā vācāpahṛtamākṛṣṭaṃ ceto yeṣāṃ te, tathā teṣāṃ samādhiścittaikāgryaṃ parameśvaraikonmukhatvaṃ tasmin niścayātmikā buddhirna vidhīyate—‘‘karmakarttari prayogo nopapadyate” iti svāmicaraṇāḥ|
2.45.1
śrīviśvanātha—tvaṃ tu caturvargasādhanebhyaḥ sarvebhyo virajya kevalaṃ bhaktiyogamevāśrayasvetyāha—traiguṇyeti| traiguṇyāstriguṇātmikāḥ karmajñānādyāḥ prakāśayatvena viṣayā yeṣāṃ te traiguṇyaviṣayā vedāḥ—svārthe ṣyañ, etacca “bhūmnā vyapadeśā bhavanti” iti nyāyenoktam| kintu “bhaktirevainaṃ nayati” iti, “yasya deve parā bhaktiryathā deve tathā gurau” ityādi-śrutayaḥ paṃcarātrādismṛtayaśca, gītopaniṣad-gopālatāpanyādyupaniṣadaśca nirguṇāṃ bhaktimapi viṣayīkurvantyeva, vedoktatvābhāve bhakteraprāmāṇyameva syāt| tataśca vedoktā ye triguṇamayā jñānakarmavidhayastebhya eva nirgato bhava—tān na kuru| ye tu vedoktā bhaktividhayastāṃstu sarvathaivānutiṣṭha| tadanuṣṭhāne “śrutismṛtipurāṇādipañcarātravidhiṃ vinā| aikāntikī harerbhaktirutpātāyaiva kalpate||” iti doṣo durvāra eva| tena saguṇānāṃ gunātītānāmapi vedānāṃ viṣayāstraiguṇyā nistraiguṇyāśca| tatra tvaṃ tu nistraiguṇyo bhava| nirguṇayā madbhaktyaiva triguṇātmakebhyastebhyo niṣkrānto bhava, tata eva nirdvandvo guṇamaya-mānāpamānādirahitaḥ| ataeva nityaiḥ sattvaiḥ prāṇibhirmadbhaktaireva saha tiṣṭhatīti tathā saḥ| nityaṃ sattvaguṇastho bhaveti vyākhyāyāṃ nistraiguṇyo bhaveti vyākhyāyāṃ virodhaḥ syāt| alabdhalābho yogaḥ, labdhasya rakṣaṇaṃ kṣemastadrahitaḥ| madbhaktirasāsvādavaśādeva tayorananusandhānāt, 'yogakṣemaṃ vahāmyaham' iti bhaktavatsalena mayaiva tadbhāravahanāt| ātmavān maddattabuddhiyuktaḥ| atra nistraiguṇya-traiguṇyayorvivecanam, yaduktamekādaśe—“madarpaṇaṃ niṣphalaṃ vā sāttvikaṃ nijakarma tat|
2.45.2
rājasaṃ phalasaṅkalpaṃ hiṃsāprāyādi tāmasam||” niṣphalaṃ veti naimittikaṃ nijakarmaphalākāṅkṣārahitamityarthaḥ| “kaivalyaṃ sāttvikaṃ jñānaṃ rajo vaikalpikañca yat| prākṛtaṃ tāmasaṃ jñānaṃ manniṣṭhaṃ nirguṇaṃ smṛtam|| vanantu sāttviko vāso grāmo rājasa ucyate| tāmasaṃ dyūtasadanaṃ manniketantu nirguṇam|| sāttvikaḥ kārako'saṅgī rāgāndho rājasaḥ smṛtaḥ| tāmasaḥ smṛtivibhraṣṭo nirguṇo madapāśrayaḥ|| sāttvikyādhyātmikī śraddhā karmaśraddhā tu rājasī| tāmasyadharme yā śraddhā matsevāyāntu nirguṇā|| pathyaṃ pūtamanāyastamāhāryaṃ sāttvikaṃ smṛtam| rājasaṃ cendriya-preṣṭhaṃ tāmasaṃ cārttidāśuci||” “ca-kārānmat niveditantu nirguṇam” iti śrīsvāmicaraṇānāṃ vyākhyānam| “sāttvikaṃ sukhamātmotthaṃ viṣayotthantu rājasam| tāmasaṃ moha-dainyotthaṃ nirguṇaṃ madapāśrayam||” ityantena granthena traiguṇyavastūnyapi pradarśya nirguṇasya samyaṅ nistraiguṇyatārthaṃ nirguṇayaiva bhaktyā svasmin kathañcit sthitasya traiguṇyasya nirjayo'pyuktastadanantarameva, yathā—“dravyaṃ deśastathā kālo jñānaṃ karma ca kārakaḥ| śraddhāvasthākṛtirniṣṭhā traiguṇyaḥ sarva eva hi|| sarve guṇamayā bhāvāḥ puruṣāvyaktadhiṣṭhitāḥ| dṛṣṭaṃ śrutamanudhyātaṃ buddhyā vā puruṣarṣabha|| etāḥ saṃsṛtayaḥ puṃso guṇakarmanibandhanāḥ| yeneme nirjitāḥ saumya guṇā jīvena cittajāḥ| bhaktiyogena manniṣṭho madbhāvāya prapadyate||” iti| tasmādbhaktyaiva nirguṇayā traiguṇyajayo nānyathā| atrāpyagre “kathaṃ caitāṃstrīn guṇānativarttate” iti praśne vakṣyate—“māñca yo'vyabhicāreṇa bhaktiyogena sevate|
2.45.3
sa guṇān samatītyaitān brahmabhūyāya kalpate||” iti| śrīsvāmicaraṇānāṃ vyākhyā ca—“ca-kāro'vadhāraṇārthaḥ, māmeva parameśvaramavyabhicāreṇa bhaktiyogena yaḥ sevate” ityeṣā| hai|” pañcarātrādi smṛtiyām̐, gītopaniṣad, gopālatāpanī upaniṣad—ina sabhīkā triguṇamaya jñāna-karmādikī vidhiyoṃse nirgata hoo, unheṃ mata karo, kintu merī nirguṇā bhaktike prabhāvase tuma ina tīnoṃ guṇoṃse dūra ho jāo| aisā honepara hī tuma nirdvandva arthāt māna-apamānase rahita ho pāoge| ataeva nityasattvasvarūpa mere bhaktoṃke sātha hī raho| yahām̐ ‘nitya-sattvaguṇameṃ sthita vastukī rakṣā karaneko ‘kṣema’ kahate haiṃ| ‘niryoga kṣema’ ke dvārā śrībhagavān āsvādanake vaśībhūta honepara yoga aura kṣema—donoṃke anusandhānakī kṣemako vahana karatā hūm̐|” uparokta kathanake dvārā śrībhagavān apanī tātparya hai—mere dvārā pradatta buddhivālā hoo| ‘madarpaṇaṃ niṣphalaṃ vā sāttvikaṃ nijakarma tat| rājasaṃ phalasaṅkalpaṃ hiṃsāprāyādi tāmasam||’ (śrīmadbhā. 11/25/23) arthāt, bhagavadarpita niṣkāma karmako sāttvika jānanā cāhie| phalake saṅkalpase yukta karmako rājasika jānanā cāhie aura hiṃsādise yukta karmako tāmasika jānanā cāhie| uparokta śloka (śrīmadbhā. 11/25/23) ‘kaivalyaṃ sāttvikaṃ jñānaṃ rajo vaikalpikañca yat| prākṛtaṃ tāmasaṃ jñānaṃ manniṣṭhaṃ nirguṇaṃ smṛtam|| vanantu sāttviko vāso grāmo rājasa ucyate| tāmasaṃ dyūtasadanaṃ manniketantu nirguṇam|| sāttvikaḥ kārako'saṅgī rāgāndho rājasaḥ smṛtaḥ| tāmasaḥ smṛtivibhraṣṭo nirguṇo madapāśrayaḥ|| sāttvikyādhyātmikī śraddhā karmaśraddhā tu rājasī|
2.45.4
tāmasyadharme yā śraddhā matsevāyāntu nirguṇā|| pathyaṃ pūtamanāyastamāhāryaṃ sāttvikaṃ smṛtam| rājasaṃ cendriyapreṣṭhaṃ tāmasaṃ cārttidāśuci||’ (śrīmadbhā. 11/25/24-28) viṣayase sambandhita jñāna nirguṇa hai| vanameṃ vāsa karanā sāttvika hai, gām̐vameṃ vāsa karanā rājasika hai, juāgharameṃ vāsa karanā tāmasika hai evaṃ jahām̐ maiṃ arthāt, jo vyakti aikāntika bhaktiyogake dvārā merī hī sevā karate ve sabhī guṇoṃpara vijaya prāpta karate haiṃ | sā. va. prakāśikā vṛttiupadeśita rahanepara bhī unameṃ anyānya sabhīko chor̤akara ekamātra viśuddhā 'bhaktyāhamekayā grāhyaḥ' (śrīmadbhā. 11/14/21) tathā 'na sādhayati māṃ yogo' (śrīmadbhā. 11/14/20) - ina donoṃ ślokoṃke anuśīlanase bhī yahī siddha vedasamūha nirguṇa-tattvako uddiṣṭake rūpameṃ lakṣya karate haiṃ| kyoṃki, nirguṇa rūpameṃ lakṣita nirguṇa tattvakā lābha karate hue triguṇātīta hoo| vedaśāstroṃmeṃ kahīṃ rajastamo-guṇātmaka karma, kahīṃ sattvaguṇātmaka jñāna aura viśeṣa-viśeṣa jagahoṃpara nirguṇā bhakti upadiṣṭa huī hai| guṇamaya māna-apamānādi dvandva bhāvoṃse rahita hokara nityasattva arthāt mere bhaktoṃkā saṅgakara jñāna-karmamārgake anusandheya yoga aura kṣemake anusandhānakā parityāgakara buddhiyogake dvārā nirguṇatā prāpta karo|”-śrībhaktivinoda ṭhākura|
2.46
śrīviśvanātha—hanta, kiṃ vaktavyaṃ niṣkāmasya nirguṇasya bhaktiyogasya māhātmyaṃ yasyaivārambhaṇamātre'pi nāśapratyavāyau na staḥ| svalpamātreṇāpi kṛtārthatetyekādaśe'pyuddhavāyāpi vakṣyate—“na hyaṅgopakrame dhvaṃso maddharmasyoddhavāṇvapi mayā vyavasitaḥ samyaṅnirguṇatvādanāśiṣaḥ||” iti| kintu sakāmo bhaktiyogo'pi vyavasāyātmikā buddhi śabdenocyate iti dṛṣṭāntena sādhayati— yāvāniti| udapāne iti jātyaikavacanam| udapāneṣu kūpeṣu, yāvānartha iti| kaścit kūpaḥ śaucakarmārthakaḥ, kaścit dantadhāvanārthakaḥ, kaścidvastradhāvanādyarthakaḥ, kaścit keśādimārjanārthakaḥ, kaścit snānārthakaḥ, kaścit pānārthakaḥ ityevaṃ sarvataḥ sarveṣūdapāneṣu yāvānarthaḥ yāvanti prayojanānītyarthaḥ| saṃplutodake mahājalāśaye sarovare'pi tāvānevārthaḥ, tasmin ekasminneva śaucādikarmasiddheḥ| kiñca, tattatkūpeṣu pṛthak pṛthak paribhramaṇaśrameṇa, sarovare tu taṃ vinaiva, tathā kūpeṣu virasa jalena, sarovare tu surasa-jalenaivetyapi viśeṣo draṣṭavyaḥ| evaṃ sarveṣu vedeṣu tattaddevatārādhanena yāvanto'rthāstāvanta ekasya bhagavadārādhanena vijānatā vijñasya| brāhmaṇasyeti brahma vedaṃ vettīti brāhmaṇastasya vijānataḥ| vedajñatve'pi vedatātparyaṃ bhaktiṃ viśeṣato jānataḥ, yathā dvitīya skandhe—“brahmavarcasa kāmastu yajeta brahmaṇaḥ patim| indramindriyakāmastu prajākāmaḥ prajāpatīn|| devīṃ māyāntu śrīkāmaḥ” ityādyuktvā “akāmaḥ sarvakāmo vā mokṣakāma udāradhīḥ| tīvreṇa bhaktiyogena yajeta puruṣaṃ param” iti| meghādyamiśrasya saurakiraṇasya tīvratvamiva bhaktiyogasya jñānakarmādyamiśratvaṃ tībratvaṃ jñeyam| atra bahubhyo bahukāmasiddhiriti sarvathā bahubuddhitvameva| ekāsmadbhagavata eva sarvakāmasiddhirityaṃśenaikabuddhitvādeka buddhitvameva viṣayasādguṇyājjñeyam|
sā. va. prakāśikā vṛtti-jisa prakāra choṭe-choṭe kūpaādi jalāśayoṃmeṃ pṛthak-pṛthak karma honepara bhī ve samasta karma eka bṛhat jalāśayarūpa sarovarameṃ siddha hote haiṃ, usī prakāra vedokta bhinna-bhinna devatāoṃkī ārādhanāse bhinna-bhinna kāmanāoṃkī pūrti honepara bhī ekamātra bhagavānse hī samasta kāmanāoṃkī siddhi ho jātī hai| nānā prakārakī kāmanāoṃse bharapūra hṛdayakī kāmanāoṃkī siddhike lie aneka devatāoṃkī upāsanāem̐ kahalātī hai| kintu, isake viparīta ekaniṣṭhā niścayātmikā buddhike dvārā puruṣa bhaktiko hī vedakā sāra-tātparya kahate haiṃ| ataeva bhaktiyoga hī vyavasāyātmikā buddhi hai|
First 50 of 78 passages. Read on
Linked texts (1)
- Bhagavadgītā — Vyāsa, Sanskrit