Bhagavadgita 2.45
Sārārthavarṣiṇī 2.45
- Language
- Sanskrit
2.45.1
śrīviśvanātha—tvaṃ tu caturvargasādhanebhyaḥ sarvebhyo virajya kevalaṃ bhaktiyogamevāśrayasvetyāha—traiguṇyeti| traiguṇyāstriguṇātmikāḥ karmajñānādyāḥ prakāśayatvena viṣayā yeṣāṃ te traiguṇyaviṣayā vedāḥ—svārthe ṣyañ, etacca “bhūmnā vyapadeśā bhavanti” iti nyāyenoktam| kintu “bhaktirevainaṃ nayati” iti, “yasya deve parā bhaktiryathā deve tathā gurau” ityādi-śrutayaḥ paṃcarātrādismṛtayaśca, gītopaniṣad-gopālatāpanyādyupaniṣadaśca nirguṇāṃ bhaktimapi viṣayīkurvantyeva, vedoktatvābhāve bhakteraprāmāṇyameva syāt| tataśca vedoktā ye triguṇamayā jñānakarmavidhayastebhya eva nirgato bhava—tān na kuru| ye tu vedoktā bhaktividhayastāṃstu sarvathaivānutiṣṭha| tadanuṣṭhāne “śrutismṛtipurāṇādipañcarātravidhiṃ vinā| aikāntikī harerbhaktirutpātāyaiva kalpate||” iti doṣo durvāra eva| tena saguṇānāṃ gunātītānāmapi vedānāṃ viṣayāstraiguṇyā nistraiguṇyāśca| tatra tvaṃ tu nistraiguṇyo bhava| nirguṇayā madbhaktyaiva triguṇātmakebhyastebhyo niṣkrānto bhava, tata eva nirdvandvo guṇamaya-mānāpamānādirahitaḥ| ataeva nityaiḥ sattvaiḥ prāṇibhirmadbhaktaireva saha tiṣṭhatīti tathā saḥ| nityaṃ sattvaguṇastho bhaveti vyākhyāyāṃ nistraiguṇyo bhaveti vyākhyāyāṃ virodhaḥ syāt| alabdhalābho yogaḥ, labdhasya rakṣaṇaṃ kṣemastadrahitaḥ| madbhaktirasāsvādavaśādeva tayorananusandhānāt, 'yogakṣemaṃ vahāmyaham' iti bhaktavatsalena mayaiva tadbhāravahanāt| ātmavān maddattabuddhiyuktaḥ| atra nistraiguṇya-traiguṇyayorvivecanam, yaduktamekādaśe—“madarpaṇaṃ niṣphalaṃ vā sāttvikaṃ nijakarma tat|
2.45.2
rājasaṃ phalasaṅkalpaṃ hiṃsāprāyādi tāmasam||” niṣphalaṃ veti naimittikaṃ nijakarmaphalākāṅkṣārahitamityarthaḥ| “kaivalyaṃ sāttvikaṃ jñānaṃ rajo vaikalpikañca yat| prākṛtaṃ tāmasaṃ jñānaṃ manniṣṭhaṃ nirguṇaṃ smṛtam|| vanantu sāttviko vāso grāmo rājasa ucyate| tāmasaṃ dyūtasadanaṃ manniketantu nirguṇam|| sāttvikaḥ kārako'saṅgī rāgāndho rājasaḥ smṛtaḥ| tāmasaḥ smṛtivibhraṣṭo nirguṇo madapāśrayaḥ|| sāttvikyādhyātmikī śraddhā karmaśraddhā tu rājasī| tāmasyadharme yā śraddhā matsevāyāntu nirguṇā|| pathyaṃ pūtamanāyastamāhāryaṃ sāttvikaṃ smṛtam| rājasaṃ cendriya-preṣṭhaṃ tāmasaṃ cārttidāśuci||” “ca-kārānmat niveditantu nirguṇam” iti śrīsvāmicaraṇānāṃ vyākhyānam| “sāttvikaṃ sukhamātmotthaṃ viṣayotthantu rājasam| tāmasaṃ moha-dainyotthaṃ nirguṇaṃ madapāśrayam||” ityantena granthena traiguṇyavastūnyapi pradarśya nirguṇasya samyaṅ nistraiguṇyatārthaṃ nirguṇayaiva bhaktyā svasmin kathañcit sthitasya traiguṇyasya nirjayo'pyuktastadanantarameva, yathā—“dravyaṃ deśastathā kālo jñānaṃ karma ca kārakaḥ| śraddhāvasthākṛtirniṣṭhā traiguṇyaḥ sarva eva hi|| sarve guṇamayā bhāvāḥ puruṣāvyaktadhiṣṭhitāḥ| dṛṣṭaṃ śrutamanudhyātaṃ buddhyā vā puruṣarṣabha|| etāḥ saṃsṛtayaḥ puṃso guṇakarmanibandhanāḥ| yeneme nirjitāḥ saumya guṇā jīvena cittajāḥ| bhaktiyogena manniṣṭho madbhāvāya prapadyate||” iti| tasmādbhaktyaiva nirguṇayā traiguṇyajayo nānyathā| atrāpyagre “kathaṃ caitāṃstrīn guṇānativarttate” iti praśne vakṣyate—“māñca yo'vyabhicāreṇa bhaktiyogena sevate|
2.45.3
sa guṇān samatītyaitān brahmabhūyāya kalpate||” iti| śrīsvāmicaraṇānāṃ vyākhyā ca—“ca-kāro'vadhāraṇārthaḥ, māmeva parameśvaramavyabhicāreṇa bhaktiyogena yaḥ sevate” ityeṣā| hai|” pañcarātrādi smṛtiyām̐, gītopaniṣad, gopālatāpanī upaniṣad—ina sabhīkā triguṇamaya jñāna-karmādikī vidhiyoṃse nirgata hoo, unheṃ mata karo, kintu merī nirguṇā bhaktike prabhāvase tuma ina tīnoṃ guṇoṃse dūra ho jāo| aisā honepara hī tuma nirdvandva arthāt māna-apamānase rahita ho pāoge| ataeva nityasattvasvarūpa mere bhaktoṃke sātha hī raho| yahām̐ ‘nitya-sattvaguṇameṃ sthita vastukī rakṣā karaneko ‘kṣema’ kahate haiṃ| ‘niryoga kṣema’ ke dvārā śrībhagavān āsvādanake vaśībhūta honepara yoga aura kṣema—donoṃke anusandhānakī kṣemako vahana karatā hūm̐|” uparokta kathanake dvārā śrībhagavān apanī tātparya hai—mere dvārā pradatta buddhivālā hoo| ‘madarpaṇaṃ niṣphalaṃ vā sāttvikaṃ nijakarma tat| rājasaṃ phalasaṅkalpaṃ hiṃsāprāyādi tāmasam||’ (śrīmadbhā. 11/25/23) arthāt, bhagavadarpita niṣkāma karmako sāttvika jānanā cāhie| phalake saṅkalpase yukta karmako rājasika jānanā cāhie aura hiṃsādise yukta karmako tāmasika jānanā cāhie| uparokta śloka (śrīmadbhā. 11/25/23) ‘kaivalyaṃ sāttvikaṃ jñānaṃ rajo vaikalpikañca yat| prākṛtaṃ tāmasaṃ jñānaṃ manniṣṭhaṃ nirguṇaṃ smṛtam|| vanantu sāttviko vāso grāmo rājasa ucyate| tāmasaṃ dyūtasadanaṃ manniketantu nirguṇam|| sāttvikaḥ kārako'saṅgī rāgāndho rājasaḥ smṛtaḥ| tāmasaḥ smṛtivibhraṣṭo nirguṇo madapāśrayaḥ|| sāttvikyādhyātmikī śraddhā karmaśraddhā tu rājasī|
2.45.4
tāmasyadharme yā śraddhā matsevāyāntu nirguṇā|| pathyaṃ pūtamanāyastamāhāryaṃ sāttvikaṃ smṛtam| rājasaṃ cendriyapreṣṭhaṃ tāmasaṃ cārttidāśuci||’ (śrīmadbhā. 11/25/24-28) viṣayase sambandhita jñāna nirguṇa hai| vanameṃ vāsa karanā sāttvika hai, gām̐vameṃ vāsa karanā rājasika hai, juāgharameṃ vāsa karanā tāmasika hai evaṃ jahām̐ maiṃ arthāt, jo vyakti aikāntika bhaktiyogake dvārā merī hī sevā karate ve sabhī guṇoṃpara vijaya prāpta karate haiṃ | sā. va. prakāśikā vṛttiupadeśita rahanepara bhī unameṃ anyānya sabhīko chor̤akara ekamātra viśuddhā 'bhaktyāhamekayā grāhyaḥ' (śrīmadbhā. 11/14/21) tathā 'na sādhayati māṃ yogo' (śrīmadbhā. 11/14/20) - ina donoṃ ślokoṃke anuśīlanase bhī yahī siddha vedasamūha nirguṇa-tattvako uddiṣṭake rūpameṃ lakṣya karate haiṃ| kyoṃki, nirguṇa rūpameṃ lakṣita nirguṇa tattvakā lābha karate hue triguṇātīta hoo| vedaśāstroṃmeṃ kahīṃ rajastamo-guṇātmaka karma, kahīṃ sattvaguṇātmaka jñāna aura viśeṣa-viśeṣa jagahoṃpara nirguṇā bhakti upadiṣṭa huī hai| guṇamaya māna-apamānādi dvandva bhāvoṃse rahita hokara nityasattva arthāt mere bhaktoṃkā saṅgakara jñāna-karmamārgake anusandheya yoga aura kṣemake anusandhānakā parityāgakara buddhiyogake dvārā nirguṇatā prāpta karo|”-śrībhaktivinoda ṭhākura|
Linked texts (1)
- Bhagavadgītā — Vyāsa, Sanskrit