Pramāṇa · Search · About · API

Bhagavadgita 4.6

Sārārthavarṣiṇī 4.6

Language
Sanskrit

4.6

śrīviśvanātha—svasya janmaprakāramāha—ajo'pi janmarahito'pi san sambhavāmi, devamanuṣyatiryyagādiṣu āvirbhavāmi| nanu kimatra citram? jīvo'pi vastuto'ja eva sthūladehanāśānantaraṃ jāyata eva tatrāha—avyayātmā'naśvaraśarīraḥ| kiñca, jīvasya svadehabhinnasvasvarūpeṇājatvameva āvidyakena dehasambandhenaiva tasya janmavattvam, mam ṭvīśvaratvāt svadehābhinnasyājatvaṃ janmavattvamityubhayamapi svarūpasiddham| tacca durghaṭatvāt citramatarkyameva| ataḥ puṇyapāpādimato jīvasyeva sadasadyoniṣu na me janmāśaṅketyāha—bhūtānāmīśvaro'pi san karma-pāratantryarahito'pi bhūtvetyarthaḥ| nanu jīvo hi liṅgaśarīreṇa svabandhakena karmaprāpyān devādi-dehān prāpnoti| tvaṃ parameśvaro liṅgarahitaḥ sarvavyāpakaḥ karmakālādi-niyantā; “bahu syām” iti śruteḥ sarvajagadrūpo bhavasyeva| tadapi yadviśeṣata evambhūto'pyahaṃ sambhavāmīti brūṣe tanmanye sarvajagadvilakṣaṇān dehaviśeṣān nityāneva loke prakāśayituṃ tvajjanmetyavagamyate| tat khalu kathamityata āha—prakṛtiṃ svāmadhiṣṭhāyeti| atra prakṛtiśabdena yadi bahiraṅgā māyāśaktirucyate, tadā tadadhiṣṭhatā parameśvarastaddvārā jagadrūpo bhavatyeveti na viśeṣopalabdhiḥ| tasmāt “saṃsiddhiprakṛti tvime svarūpañca svabhāvaśca” ityabhidhānāt atra prakṛti-śabdena svarūpamevocyate| na tvaṃ svarūpabhūtā māyāśaktiḥ svarūpañca tasya saccidānanda eva; ataeva svāṃ śuddhasattvātmikāṃ prakṛtimiti śrīsvāmicaraṇāḥ| prakṛtiṃ svabhāvaṃ svameva svabhāvamadhiṣṭhāya svarūpeṇa svecchayā sambhavāmītyarthaḥ—iti śrīrāmānujācāryyacaraṇāḥ| prakṛtiṃ svabhāvaṃ saccidānandaghanaikarasaṃ; māyāṃ vyāvartayati svāmiti, nijasvarūpamityarthaḥ| “sa bhagavataḥ kasmin pratiṣṭhitaḥ svamahimni” iti śruteḥ| svasvarūpamadhiṣṭhāya svarūpāvasthita eva sambhavāmi dehadehibhāvamantareṇa eva dehivad vyavaharāmīti śrīmadhusūdanasarasvatīpādāḥ| nanu yadavyayātmā anaśvaramatsyakūrmādisvarūpa eva bhavasi tarhi tava prādurbhavatsvarūpaṃ pūrvaprādurbhūtasvarūpāṇi ca yugapadeva kiṃ nopalabhyante tatrāha—ātmabhūtā yā māyā, tayā| svasvarūpāvaraṇa-prakāśana-karma ca yayā cicchaktivṛttyā yogamāyayetyarthaḥ| tayā hi pūrvakālāvatīrṇasvarūpāṇi pūrvameva āvṛtya varttamānasvarūpaṃ prakāśya sambhavāmi| ātmamāyayā samyak pracyutajñāna balavīryādiśaktaiva bhavāmīti svāmicaraṇāḥ| ātmamāyayā ātmajñānena| māyā vayūnaṃ jñānamiti jñānaparyāyo'tra māyāśabdaḥ| tathācābhiyuktaprayogaḥ| māyayā satataṃ vetti prācīnānāṃ śubhāśubhamiti śrīrāmānujācāryacaraṇāḥ| mayi bhagavati vāsudeve dehadehibhāvaśūnye tadrūpeṇa pratītiḥ māyāmātramiti śrīmadhusūdanasarasvatīpādāḥ|
hotā- 'deha-dehi vibhāgaśca neśvare vidyate kvacit' | (kūrmapurāṇa) jīvake dehī arthāt jīvātmāse bhinna hote haiṃ| 'deha-dehīra, nāma-nāmīra kṛṣṇe nāhi 'bheda'| jīvera dharma-nāma-deha-svarūpe 'vibheda' ||' (cai. ca. ma. 17/132) (kha) bhagavān aja arthāt janmarahita haiṃ| ve svecchāvaśa apanī yogamāyārūpa cit-śaktikā āśraya lekara apane nitya śarīrako isa jagatmeṃ prakāśitakara sarala-sahajarūpameṃ aisī līlāem̐ karate haiṃ, māno ve sādhāraṇa bālaka hoṃ| tathāpi unakā saccidānandamaya śarīra sthūla aura liṅga śarīrake śaktike prabhāvake vaśībhūta hokara karmasaṃskārake anurūpa liṅga śarīra aura sthūla śarīra dhāraṇakara punarjanma prāpta karate haiṃ| aja arthāt ajanmā evaṃ avyayasvarūpa hūm̐| maiṃ apanī cit-śaktikā āśrayakara āvirbhūta hotā hūm̐, kintu samasta jīva merī māyā-śaktike vaśībhūta hūm̐| yadi kaho ki prapañcameṃ cit-tattvakā prakāśa kisa prakāra sambhava hai, to suno—merī śakti avitarka (tarkase pare) aura samasta cintāoṃse atīta yukti dvārā usakā nirṇaya nahīṃ kara sakate ho| sahaja jñānake dvārā kevala itanā jāna lenā hī tumhārā karttavya hai ki avicintya śaktisampanna bhagavān vaikuṇṭhatattva anāyāsa hī viśuddharūpameṃ isa jar̤a-jagatmeṃ prakāśita ho sakate haiṃ athavā ve samasta jar̤ako parivarttitakara citsvarūpa pradāna kara sakate jaba maiṃ 'apanī prakṛti' kahūm̐, to isase cit-śaktiko hī samajhanā cāhie| jīvoṃke nikaṭa māyā-śakti hai evaṃ nānā prakārake prabhāvoṃse yukta hai|”—śrībhaktivinoda ṭhākura|

Linked texts (1)