Bhagavadgita 4

Sārārthavarṣiṇī 4

Language: Sanskrit

4.1

śrīviśvanātha— turye svāvirbhāvahetornityatvaṃ janmakarmaṇoḥ| svasyoktaṃ brahmayajñādijñānotkarṣaprapañcanam||1 adhyāyadvayenoktaṃ niṣkāmakarmasādhyaṃ jñānayogaṃ stauti—imamiti|
sā. va. prakāśikā vṛtti—pratyeka manvantarameṃ svāyambhuvādi manukā dhārāke dvārā viṣayakā gurutva, prācīnatva aura mahattva viśeṣa rūpameṃ pramāṇita pradāna karanevālī guru-paramparākī dhārāko āmnāya athavā sampradāya kahate haiṃ| sampradāyavihīna mantra niṣphala hote haiṃ, isalie kalikālameṃ cāra vaiṣṇava sthāna śrīkṛṣṇa haiṃ| ina śrīkṛṣṇase hī bhagavat-tattvakī dhārā jagatmeṃ pravāhita
bhagavān śrīkṛṣṇane sarvaprathama vivasvāna (sūrya) ko gītāmeṃ ullikhita divya jñānakā saṃdeśa diyā| ataḥ yaha prācīna evaṃ viśvasanīya dhārā yā śrībaladeva vidyābhūṣaṇādi mahābhāgavatoṃne isa divyajñānakī anubhūtikara isa dhārāmeṃ abhiṣikta hue binā jar̤a-vidyāmeṃ pāraṅgata vyakti bhī gītāśāstrakā yathārtha tātparya kadāpi anubhava nahīṃ kara sakatā, isalie aise svayambhū vyākhyātāoṃse bacanekī ceṣṭā karanī cāhie, anyathā gītāke yathārtha tattvakī upalabdhi nahīṃ ho sakatī| jisa prakāra dūdha pavitra evaṃ puṣṭikāraka honepara harikathā jagatko paramapavitra karanevālī honepara bhī dehātma abhimānayukta evaṃ māyāvādī ādi avaiṣṇavoṃke mukhase uccarita honepara vināśakā hī hai-‘māyāvādī bhāṣya sunile haya sarvanāśa’|

4.3

śrīviśvanātha—tvāṃ pratyevāsya proktatve hetuḥ—bhakto dāsaḥ sakhā ceti bhāvadvayamanyantvarvācīnaṃ pratyevāvaktavyatve hetuḥ rahasyamiti|
sā. va. prakāśikā vṛtti—sadguru apane snigdha, śaraṇāgata aura sevāparāyaṇa śiṣyako hī rahasyayukta tattvajñāna aura bhaktitattva ādikā upadeśa sakhā ho, ataḥ maiṃ tumheṃ karmayogake isa gūr̤ha rahasyako batā rahā hūm̐|

4.4

śrīviśvanātha—uktamarthamasambhavaṃ pṛcchati| aparamidānīntanam, paraṃ purātanam ataḥ kathametat pratyemīti bhāvaḥ|
sā. va. prakāśikā vṛtti—arjuna bhagavān‌ke parama bhakta (sevaka) aura ‘paraṃ brahma paraṃ dhāma pavitraṃ paramaṃ bhavān| puruṣaṃ śāśvataṃ divyamādidevamajaṃ vibhum||’ (gītā 10/12) isa ślokake viparīta ve śrībhagavān‌ko parama brahma, parama dhāma (aprākṛta rūpasampanna) parama pavitra, śāśvata puruṣa, divya aiśvaryayukta, ādideva, ajanmā bhagavān svayaṃ apane mukhāravindase ina tattvoṃkā prakāśa kareṃ|

4.5

śrīviśvanātha—avatārāntareṇopadiṣṭavānityabhiprāyeṇāha—bahūnīti| tava ceti yadā yadaiva mamāvatārastadā matpārṣadatvāttavāpyāvirbhāvo'bhūdevetyarthaḥ| veda vedmi sarveśvaratvena sarvajñatvāt| tvaṃ na vettha mayaiva svalīlāsiddhyarthaṃ tvajjñānāvaraṇāditi bhāvaḥ| ataeva he parantapa, sāmpratika kuntīputratvābhimānamātreṇaiva parān śatrūṃstāpayasi|
bhī śrīkṛṣṇake nāmakaraṇake samaya kṛṣṇake bahutase nāma, rūpa tathā līlāoṃkī ‘bahūni santi nāmāni rūpāṇi ca sutasya te| guṇakarmānurūpāṇi tānyahaṃ veda no janāḥ||' (śrīmadbhā. 10/8/15) ‘janmakarmānidhānāni santi me'ṅga sahasraśaḥ|' (śrīmadbhā. 10/51/36) he priya mucukunda! mere nāma, janma-karmādi ananta prakārake haiṃ|

4.6

śrīviśvanātha—svasya janmaprakāramāha—ajo'pi janmarahito'pi san sambhavāmi, devamanuṣyatiryyagādiṣu āvirbhavāmi| nanu kimatra citram? jīvo'pi vastuto'ja eva sthūladehanāśānantaraṃ jāyata eva tatrāha—avyayātmā'naśvaraśarīraḥ| kiñca, jīvasya svadehabhinnasvasvarūpeṇājatvameva āvidyakena dehasambandhenaiva tasya janmavattvam, mam ṭvīśvaratvāt svadehābhinnasyājatvaṃ janmavattvamityubhayamapi svarūpasiddham| tacca durghaṭatvāt citramatarkyameva| ataḥ puṇyapāpādimato jīvasyeva sadasadyoniṣu na me janmāśaṅketyāha—bhūtānāmīśvaro'pi san karma-pāratantryarahito'pi bhūtvetyarthaḥ| nanu jīvo hi liṅgaśarīreṇa svabandhakena karmaprāpyān devādi-dehān prāpnoti| tvaṃ parameśvaro liṅgarahitaḥ sarvavyāpakaḥ karmakālādi-niyantā; “bahu syām” iti śruteḥ sarvajagadrūpo bhavasyeva| tadapi yadviśeṣata evambhūto'pyahaṃ sambhavāmīti brūṣe tanmanye sarvajagadvilakṣaṇān dehaviśeṣān nityāneva loke prakāśayituṃ tvajjanmetyavagamyate| tat khalu kathamityata āha—prakṛtiṃ svāmadhiṣṭhāyeti| atra prakṛtiśabdena yadi bahiraṅgā māyāśaktirucyate, tadā tadadhiṣṭhatā parameśvarastaddvārā jagadrūpo bhavatyeveti na viśeṣopalabdhiḥ| tasmāt “saṃsiddhiprakṛti tvime svarūpañca svabhāvaśca” ityabhidhānāt atra prakṛti-śabdena svarūpamevocyate| na tvaṃ svarūpabhūtā māyāśaktiḥ svarūpañca tasya saccidānanda eva; ataeva svāṃ śuddhasattvātmikāṃ prakṛtimiti śrīsvāmicaraṇāḥ| prakṛtiṃ svabhāvaṃ svameva svabhāvamadhiṣṭhāya svarūpeṇa svecchayā sambhavāmītyarthaḥ—iti śrīrāmānujācāryyacaraṇāḥ| prakṛtiṃ svabhāvaṃ saccidānandaghanaikarasaṃ; māyāṃ vyāvartayati svāmiti, nijasvarūpamityarthaḥ| “sa bhagavataḥ kasmin pratiṣṭhitaḥ svamahimni” iti śruteḥ| svasvarūpamadhiṣṭhāya svarūpāvasthita eva sambhavāmi dehadehibhāvamantareṇa eva dehivad vyavaharāmīti śrīmadhusūdanasarasvatīpādāḥ| nanu yadavyayātmā anaśvaramatsyakūrmādisvarūpa eva bhavasi tarhi tava prādurbhavatsvarūpaṃ pūrvaprādurbhūtasvarūpāṇi ca yugapadeva kiṃ nopalabhyante tatrāha—ātmabhūtā yā māyā, tayā| svasvarūpāvaraṇa-prakāśana-karma ca yayā cicchaktivṛttyā yogamāyayetyarthaḥ| tayā hi pūrvakālāvatīrṇasvarūpāṇi pūrvameva āvṛtya varttamānasvarūpaṃ prakāśya sambhavāmi| ātmamāyayā samyak pracyutajñāna balavīryādiśaktaiva bhavāmīti svāmicaraṇāḥ| ātmamāyayā ātmajñānena| māyā vayūnaṃ jñānamiti jñānaparyāyo'tra māyāśabdaḥ| tathācābhiyuktaprayogaḥ| māyayā satataṃ vetti prācīnānāṃ śubhāśubhamiti śrīrāmānujācāryacaraṇāḥ| mayi bhagavati vāsudeve dehadehibhāvaśūnye tadrūpeṇa pratītiḥ māyāmātramiti śrīmadhusūdanasarasvatīpādāḥ|
hotā- 'deha-dehi vibhāgaśca neśvare vidyate kvacit' | (kūrmapurāṇa) jīvake dehī arthāt jīvātmāse bhinna hote haiṃ| 'deha-dehīra, nāma-nāmīra kṛṣṇe nāhi 'bheda'| jīvera dharma-nāma-deha-svarūpe 'vibheda' ||' (cai. ca. ma. 17/132) (kha) bhagavān aja arthāt janmarahita haiṃ| ve svecchāvaśa apanī yogamāyārūpa cit-śaktikā āśraya lekara apane nitya śarīrako isa jagatmeṃ prakāśitakara sarala-sahajarūpameṃ aisī līlāem̐ karate haiṃ, māno ve sādhāraṇa bālaka hoṃ| tathāpi unakā saccidānandamaya śarīra sthūla aura liṅga śarīrake śaktike prabhāvake vaśībhūta hokara karmasaṃskārake anurūpa liṅga śarīra aura sthūla śarīra dhāraṇakara punarjanma prāpta karate haiṃ| aja arthāt ajanmā evaṃ avyayasvarūpa hūm̐| maiṃ apanī cit-śaktikā āśrayakara āvirbhūta hotā hūm̐, kintu samasta jīva merī māyā-śaktike vaśībhūta hūm̐| yadi kaho ki prapañcameṃ cit-tattvakā prakāśa kisa prakāra sambhava hai, to suno—merī śakti avitarka (tarkase pare) aura samasta cintāoṃse atīta yukti dvārā usakā nirṇaya nahīṃ kara sakate ho| sahaja jñānake dvārā kevala itanā jāna lenā hī tumhārā karttavya hai ki avicintya śaktisampanna bhagavān vaikuṇṭhatattva anāyāsa hī viśuddharūpameṃ isa jar̤a-jagatmeṃ prakāśita ho sakate haiṃ athavā ve samasta jar̤ako parivarttitakara citsvarūpa pradāna kara sakate jaba maiṃ 'apanī prakṛti' kahūm̐, to isase cit-śaktiko hī samajhanā cāhie| jīvoṃke nikaṭa māyā-śakti hai evaṃ nānā prakārake prabhāvoṃse yukta hai|”—śrībhaktivinoda ṭhākura|

4.7

śrīviśvanātha—kadā sambhavāmityapekṣāyāmāha-yadeti| dharmasya glānirhāniradharmasyābhyutthānaṃ vṛddhiste dve soḍhumaśaknuvan tayorvaiparītyaṃ kartumiti bhāvaḥ| “ātmānaṃ dehaṃ sṛjāmi, nityasiddhameva taṃ sṛṣṭamiva darśayāmi māyayā” iti śrīmūsūdana sarasvatīpādāḥ |
sā. va. prakāśikā vṛtti—karmaphalabādhya jīva pratyeka janmameṃ nayā jar̤a-deha prāpta karatā hai, kintu bhagavān apane nitya siddha śarīrako svecchāpūrvaka asuramohinī māyāke dvārā sṛṣṭa padārthakī bhām̐ti pradarśita karate 'yadā yadā hi dharmasya kṣayo vṛddhiśca pāpmanaḥ| tadā tu bhagavānīśa ātmānaṃ sṛjate hariḥ ||' (śrīmadbhā. 9/24/56) yahām̐ ukta ślokameṃ vibhinna ācāryoṃne 'dharma' padakī vibhinna rūpoṃmeṃ vyākhyā

4.8

śrīviśvanātha—nanu tvadbhaktā rājarṣayo brahmarṣayo'pi vā dharmahānyadharmavṛddhī dūrīkarttuṃ śaknuvantyeva etāvadarthameva kiṃ tavāvatāreṇa iti cet satyam| anyadapi anyaduṣkaraṃ karma karttuṃ sambhavāmītyāha—parīti| sādhūnāṃ paritrāṇāya madekāntabhaktānāṃ maddarśanotkaṇṭhāsphuṭacittānāṃ yadvaigryarūpaṃ duḥkham, tasmāt trāṇāya| tathā duṣkṛtaṃ madbhaktalokaduḥkhadāyināṃ madanyairavadhyānāṃ rāvaṇakaṃsakeśyādīnāṃ vināśāya tathā dharmasaṃsthāpanārthāya madīyadhyānayajanaparicaryāsaṅkīrttanalakṣaṇaṃ paramadharmaṃ madanyaiḥ pravarttayitumaśakyaṃ samyak prakāreṇa sthāpayitumityarthaḥ| yuge yuge pratiyugaṃ pratikalpaṃ vā| na caivaṃ duṣṭanigrahakṛto bhagavato vaiṣamyamāśaṅkanīyam, duṣṭanāmapyasurāṇāṃ svakarttṛkavadhena vividhaduṣkṛta-phalānnakarasahapraṇipātāt saṃsārācca paritrāṇatastasya sa khalu nigraho'pyanugraha eva nirṇītaḥ|
sā. va. prakāśikā vṛtti—śrībhagavān rājarṣi aura brahmarṣi pramukha bhaktoṃke hṛdayameṃ śakti saṃcaritakara varṇāśrama dharmakī sthāpanā karate haiṃ, kintu viraha-kātara bhaktoṃkī virahavedanāko śānta karaneke lie, dūsaroṃke lie avadhya sādhu-drohī kaṃsādi asuroṃkā vināśa karaneke lie evaṃ śuddhā bhaktikā śrījīva gosvāmīpādane 'avatāra' śabdakī paribhāṣā dete hue kahā hai-'avatāraśca prākṛtavaibhave'vataraṇamiti' arthāt prākṛta vaibhavameṃ bhagavānkā prapañce'vataraṇaṃ khalvavatāraḥ' arthāt aprakaṭa nityadhāmase bhagavānke isa prāpañcika jagatmeṃ avataraṇako hī avatāra kahate haiṃ| śrīkṛṣṇa asaṃkhya avatāroṃke mūla avatārī haiṃ, isalie inheṃ puruṣāvatāra, (2) guṇāvatāra, (3) līlāvatāra, (4) manvanttarāvatāra, (5) yugāvatāra aura (6) śaktyāveśāvatāra| (cai. ca. ma. 20 pa.) 'kṛtaṃ tretā dvāparaṃ ca kalirityeṣu keśavaḥ| nānāvarṇābhidhākāro nāneva vidhinejyate||' (śrīmadbhā. 11/5/20) kalpa-brahmākī āyukā eka dina kalpa kahalātā hai| eka kalpameṃ caudaha manvantara hote haiṃ| brahmāke eka dinameṃ 1000 caturyuga hote haiṃ| brahmākā eka dina mānava sauravarṣakī gaṇanāke anusāra 4,32,00,00,000 hai tathā aise 100 varṣoṃkī brahmākī āyu hai| 'ajasya janmotpathanāśanāya|' (śrīmadbhā. 3/1/44) isa ślokakī ṭīkāmaṃ āvirbhūta hote haiṃ| yathārbhake| tadvadeva maheśasya niyanturguṇadoṣayoḥ||' arthāt jisa prakāra śiśuke saṃcārakara varṇāśrama dharmakī saṃsthāpanā karatā hūm̐| kintu, paramabhakta sādhuoṃkī yugāvatārake rūpameṃ maiṃ sādhuoṃkī rakṣā karatā hūm̐, asādhuoṃko pṛthak‌kara nāśya-dharma vyavasthāpita karatā hūm̐ evaṃ śravaṇa-kīrttanādi bhaktikā pracārakara jīvoṃke nityadharmakī saṃsthāpanā karatā hūm̐| maiṃ yuga-yugameṃ avatīrṇa hotā duṣkṛtivān logoṃke duṣkṛti-vināśake atirikta asura-vināśādi kārya

4.9

śrīviśvanātha—uktalakṣaṇasya majjanmanastathā janmānantaraṃ matkarmaṇaśca tattvato jñānamātreṇaiva kṛtārthaḥ syādityāha—janmeti| “divyamaprākṛtam” iti śrīrāmānujācāryacaraṇāḥ śrīmatsudūrnasarasvatīpādāśca| “divyamalaukikam” iti śrīsvāmicaraṇāḥ| lokānāṃ prakṛtisṛṣṭatvādalaukika-śabdasyāprākṛtatvamevārthasteṣāmapyabhipretaḥ| ataevāprākṛtatvena guṇātītatvādbhagavajjanmakarmaṇornityatvam| tacca bhagavatsandarbhe—“na vidyate yasya ca janma karma vā” ityatra śloke śrījīva-gosvāmicaraṇairupapāditam; yadvā, yuktyānupapannamapi śrutismṛtivākyabalādatarkyamevedaṃ mantavyam| tatra pippalādaśākhāyāṃ puruṣabodhanī śrutiḥ— “eko devo nityalīlānukto bhaktavyāpī bhaktahṛdyantarātmā”iti| tathā janmakarmaṇornityatvaṃ śrībhāgavatāmṛte bahuśa eva prapañcitam| evaṃ ‘yo vetti tattvata’ iti, ‘ajo'pi sannavyayātmā’ ityasmiṃstathā ‘janma karma ca me divyam’ ityasmiṃśca madvākye evāstikatayā majjanmakarmaṇornityatvameva yo jānāti, na tu tayornityatve kāñcidyuktimapyapekṣamāṇo bhavatītyarthaḥ; yadvā, tattvataḥ ‘oṃ tat saditi nirdeśo brahmaṇastrividhaḥ smṛtaḥ’ ityagrimoktestacchabdena brahmocyate| tasya bhāvastattvaṃ tena brahmasvarūpatvena yo vettītyarthaḥ| sa varttamānaṃ dehaṃ tyaktvā punarjanma naiti, kintu māmevaiti| atra dehaṃ tyaktvetyasyādhikyādevaṃ vyācakṣate sma| sa dehaṃ tyaktvā punarjanma naiti kintu dehamatyaktvaiva māmeti| “madīyadivyajanmaceṣṭitayāthārthyajñānena vidhvastasamastamatsamāśrayaṇavirodhipāpmā asminneva janmani mamāśritya madekapriyo māmeva prāpnoti” iti śrīrāmānujācāryacaraṇāḥ|
upalabdha karate haiṃ ki bhagavān apanī acintya śaktike dvārā aprākṛta śaktikī kṛpāse bhagavānakī nityasevā prāpta kara lete haiṃ| kintu, isake avidyāke vaśībhūta hokara saṃsāra-cakrameṃ bhramaṇa karate hue tritāpoṃke dvārā dagdha hote rahate haiṃ| 'na vidyate yasya ca janma karma vā, na nāma rūpe guṇadoṣa eva vā| tathāpi lokāpyayasambhavāya yaḥ svamāyayā tānyanukālamṛcchati||' (śrīmadbhā. 8/3/8) śrutiyoṃmeṃ jo bhagavān‌ko niṣphala, niṣkriya, nirañjana, nirākāra, śrīmadbhāgavatameṃ dekhā jātā hai'yo'nugrahārthaṃ bhajatāṃ pādamūlamanāmarūpo bhagavānanantaḥ| nāmāni rūpāṇi ca janmakarmabhirbhaje sa mahyaṃ paramaḥ prasīdatu||' (śrīmadbhā. 6/4/33) upāsanā karanevāloṃke prati anugraha karaneke lie avatārasamūha dvārā viśuddhasattva aneka rūpa evaṃ karmoṃ dvārā aneka nāma grahaṇa karate haiṃ, jinakā aiśvarya acintya hai, ve ananta parameśvara mere prati prasanna hoveṃ| bhaktagaṇa jīvita daśāmeṃ hī bhagavān‌ko prāpta karate haiṃ- 'yānti māmeva nirguṇāḥ' (śrīmadbhā. 11/25/22) arthāt nirguṇa vyaktigaṇa mujhe prāpta karate haiṃ| śrīla viśvanātha cakravartī ṭhākurane isakī ṭīkāmaṃ likhā hai-'laya' śabda bhaktagaṇa nirguṇa honepara mujhe prāpta hote haiṃ|

4.10

śrīviśvanātha—na kevalameka evādhunika eva, majjanmakarmatattvajñānamātreṇaiva māṃ prāpnotyapi tu prāktanā api pūrvapūrvakalpāvatīrṇasya mama janmakarmatattvajñānavanto māmāpurevetyāha—vīteti| “jñānamuktalakṣaṇaṃ majjanmakarmaṇostattvato'nubhavarūpameva tapastena pūtāḥ” iti śrīrāmānujācāryacaraṇāḥ| yadvā, jñāne majjanmakarmaṇornityatvaniścayānubhave yannānākumatakutarkakuyuktisarpī-viṣadāhasahanarūpaṃ tapastena pūtāḥ| tathā ca śrīrāmānujabhāṣyadhṛtā śrutiḥ— “tasya dhīrāḥ parijānanti yonim” iti| dhīrā dhīmanta eva tasya yoniṃ janmaprakāraṃ jānantītyarthaḥ| vītāstyaktāḥ kumataprajalpiteṣu janeṣu rāgādyā yaistena teṣu rāgaḥ prītirnāpi tebhyo bhayaṃ nāpi teṣu krodhā madbhaktānāmityarthaḥ| kuto manmayā majjanmakarmānudhyānamananaśravaṇakīrttanādipracurāḥ| madbhāvaṃ mayi premāṇam|
sā. va. prakāśikā vṛtti—"mūrkha vyakti mere janma, karma aura śarīrake cinmayatva tathā viśuddhatvake vicārake sambandhameṃ tīna pravṛttiyoṃse paricālita jar̤ako hī nitya kāraṇa batākara ise cit-tattvake janakake rūpameṃ nirdiṣṭa karate haiṃ| ye samasta jar̤avādī, svabhāvavādī yā caitanyahīna vidhivādigaṇa anya (vastumeṃ) rāgase paricālita hokara paramatattvarūpa cit-rāgase śanaiḥ śanaiḥ vañcita ho jāte haiṃ| koī koī vicāraka cit-tattvako eka nitya padārthake rūpameṃ svīkāra to karate haiṃ, kintu sahaja jñānakā parityāgakara parityāgakara asphuṭa, jar̤a-viparītake nāmase eka anirdeśya brahmakī kalpanā

4.11

śrīviśvanātha—nanu tvadekāntabhaktāḥ kila tvajjanmakarmaṇornityatvaṃ manyanta eva, kecittu jñānādisiddhyarthaṃ tvāṃ prapannāḥ jñāniprabhṛtayastvajjanmakarmaṇornityatvaṃ nāpi manyanta iti tatrāha—ya iti| yathā yena prakāreṇa māṃ prapadyante bhajante ahamapi tāṃstenaiva prakāreṇa bhajāmi, bhajanaphalaṃ dadāmi| ayamarthaḥ—ye matprabhorjanmakarmaṇī nitye eveti manasi kurvāṇāstattallīlāyāmeva kṛtamanorathaviśeṣā māṃ bhajantaḥ sukhayantyahamapīśvaratvāt kartumakartumanyathākartumapi samarthasteṣāmapi janmakarmaṇornityatvaṃ kartuṃ tān svapārṣadīkṛtya taiḥ sārddhameva yathāsamayamavatarannantarddhānaśca tān pratikṣaṇamanugṛhṇanneva tadbhajanaphalaṃ premāṇameva dadāmi| ye jñānaprabhṛtayo majjanmakarmaṇoraniśvaratvaṃ madvigrahasya māyāmayatvañca manyamānāḥ māṃ prapadyante ahamapi tān punaḥ punarnaśvarajanmakarmavato māyāpāśapatitāneva kurvāṇastatpratiphalaṃ janmamṛtyuduḥkhameva dadāmi| ye tu majjanmakarmaṇornityatvaṃ madvigrahasya ca saccidānandatvaṃ manyamānā jñāninaḥ svajñānasiddhayarthaṃ māṃ prapadyante, teṣāṃ svadehadvayabhaṅgamevecchatāṃ mumukṣūṇāmanaśvaraṃ brahmānandameva sampādayan bhajanaphalamāvidyakajanmamṛtyudhvaṃsameva dadāmi| tasmānna kevalaṃ madbhaktā eva māṃ prapadyante, api tu sarvaśaḥ sarve'pi manuṣyāḥ jñāninaḥ karmiṇo yoginaśca devatāntaropāsakāśca mama vartmānuvarttante—mama sarvasvarūpatvāt jñānakarmādikaṃ sarvaṃ māmekameva vartmeti bhāvaḥ|
bhāvānuvāda—yadi praśna ho ki āpake ekānta bhaktagaṇa hī āpake janma-karmako nitya samajhate haiṃ| kintu, jñānī ādi koī koī jñāna ādikī śrībhagavān kahate haiṃ—'ye yathā' ityādi arthāt jisa prakāra merā āśraya karatā hūm̐ arthāt bhajanaphala pradāna karatā hūm̐| maiṃ prabhu hūm̐ aura merā janma-karma karane, na karane tathā anyathā karanemeṃ samartha īśvara honeke kāraṇa unake yathāsamaya unake sātha avatīrṇa hokara evaṃ antardhāna hokara anukṣaṇa unake prati anugraha karate hue premake rūpameṃ unake bhajana (sevā) kā phala pradāna naśvara, janma-karmaśīla māyāke jālameṃ patitakara janma-mṛtyurūpa duḥkha pradāna saccidānanda jānakara apane jñānakī siddhike lie merā āśraya grahaṇa karate pradānakara avidyāse utpanna janma-mṛtyukā nāśa bhajanaphalake rūpameṃ detā karate haiṃ, apitu jñānī, karmī, yogī, tyāgī, devatopāsaka—sabhī śreṇīke loga mere pathakā anusaraṇa karate haiṃ| maiṃ sarvasvarūpa hūm̐, ataḥ jñāna-karmādi sabhī mere hī patha haiṃ|
sā. va. prakāśikā vṛtti— 'tāṃstān kāmān harirdadyād yān yān kāmayate janaḥ| ārādhito yathaivaiṣa tathā puṃsāṃ phalodayaḥ||' (śrīmadbhā. 4/13/34)
uddeśyase bhagavān śrīharikā āśraya grahaṇa karate haiṃ arthāt upāsanā karate bhaktagaṇa bhagavānke saccidānanda vigrahakī nitya-sevā prāptike lie bhagavatārādhanā karate haiṃ, bhagavān aise premī bhaktoṃko apanā nitya parikara banākara unako abhilaṣita premamayī sevā pradāna karate haiṃ| nirviśeṣavādī jñāniyoṃko bhagavān unakī kāmanāke anusāra apane nirviśeṣa āvirbhāvaviśeṣa nirviśeṣa brahmameṃ nirvāṇarūpā mukti pradāna karate haiṃ| sakāma karmiyoṃke nikaṭa bhagavān karmaphala pradātā īśvarake rūpameṃ prāpta hote haiṃ| yogiyoṃko ve īśvarake rūpameṃ vibhūti athavā kaivalya pradāna karate haiṃ| kintu, sabhī prakārakī prāptiyoṃmeṃ goloka-vrajameṃ vrajendranandana śrīkṛṣṇakī sevā-prāpti hī sarvaśreṣṭha hai|
'yānti devavratā devān pitṝn yānti pitṛvratāḥ| bhūtāni yānti bhūtejyā yānti madyājino'pi mām||' (gītā 9/25)
“jo vyakti jisa bhāvase mere prati prapatti svīkāra karate haiṃ, maiṃ unakā usī bhāvase bhajana karatā hūm̐| sabhī matoṃkā carama uddeśyasvarūpa maiṃ, sabako

4.12

śrīviśvanātha-tatrāpi manuṣyeṣu madhye kāminastu mama sākṣādbhūtamapi bhaktimārgaṃ parihāya śīghraphalasādhakaṃ karmavartma evānuvarttanta ityāha-kāṅkṣanta iti| karmajā siddhiḥ svargādimayī |
kāmya| vedavihita sandhyā ādi karma nitya karma haiṃ| pitṛśrāddha ādiko naimittika karma kahate haiṃ tathā phalakī kāmanāse kie gae karmoṃko kāmya

4.13

śrīviśvanātha—nanu bhaktijñānamārgau mocakau karmamārgastu bandhaka iti sarvamārgasraṣṭari tvayi parameśvare vaiṣamyaṃ prasaktam, tatra nahi nahītyāha—cāturvarṇyamiti| catvāro varṇā eva cāturvarṇyam—svārthe ṣyañ| atra sattvapradhānāḥ brāhmaṇāsteṣāṃ śamadamādīni karmāṇi; rajaḥsattvapradhānāḥ kṣatriyāsteṣāṃ śauryayuddhādīni karmāṇi, tamorajaḥpradhānā vaiśyāsteṣāṃ kṛṣigorakṣādīni karmāṇi, tamaḥpradhānāḥ śūdrāsteṣāṃ paricaryātmakaṃ karmetyevaṃ guṇakarmavibhāgaśo guṇānāṃ karmaṇāñca vibhāgaiścatvāro varṇā mayā karmamārgāśritatvena sṛṣṭāḥ| kintu teṣāṃ karttāraṃ sraṣṭāramapi māmakarttāramasraṣṭārameva viddhi, teṣāṃ prakṛtiguṇasṛṣṭatvāt prakṛteśca macchaktitvāt, sraṣṭāramapi māṃ vastutastvasraṣṭāraṃ, mama prakṛtiguṇātītasvarūpatvāditi bhāvaḥ| ataevāvyayam—sraṣṭṛtve'pi na me sāmyaṃ kiñcidvyetītyarthaḥ|
sā. va. prakāśikā vṛtti—śrībhagavān hī viśvake sraṣṭā evaṃ karttā haiṃ| jīva nitya kṛṣṇadāsa hai| bhagavānne use svatantratārūpī amūlya sampatti śarīrase ācchāditakara saṃsāra cakrameṃ pheṃka detī hai| śrībhagavān ahaituka kṛpālu honeke kāraṇa aise jīvoṃke uddhārake lie māyā-śakti dvārā cit-śaktike sātha nitya vilāsa-parāyaṇa hote haiṃ| cāroṃ varṇa aura unake varṇavibhāgake sambandhameṃ gītāmeṃ (18/41-44) evaṃ śrīmadbhāgavatameṃ (7/11/21-24) tathā (11/17/16-19) śloka draṣṭavya haiṃ|

4.14

śrīviśvanātha—nanvetāvadāstām, samprati tvaṃ kṣatriyakule'vatīrṇaḥ kṣatriyajātyucitāni karmāṇi pratyahaṃ karoṣyeva, tatra kā vārttetyata āha—na māmiti| na limpanti jīvamiva na liptīkurvanti, nāpi jīvasyeva karmaphale svargādau spṛhā, parameśvaratvena svānandapūrṇattve'pi lokapravarttanārthameva me karmādikaraṇamiti bhāvaḥ| iti—māmiti, yastu na jānāti sa karmabhirbadhyate iti bhāvaḥ|
sā. va. prakāśikā vṛtti—bhagavān saccidānanda pūrṇa tattva haiṃ, jīva nitya-svarūpagata dharma hai|
ṣaḍaiśvaryapūrṇa bhagavān hūm̐, ataḥ ye atituccha karmaphala mere lie nitānta haiṃ|”—śrībhaktivinoda ṭhākura|

4.15

śrīviśvanātha—evam evambhūtameva māṃ jñātvā pūrvairjanakādibhirapi lokapravarttanārthameva karma kṛtam|

4.16

śrīviśvanātha—kiñca, karmāpi na gatānugatikanyāyenaiva kevalaṃ vivekinā karttavyam, kintu tasya prakāraviśeṣaṃ jñātvaivetyatastasya prathamaṃ durjñeyatvamāha|
sā. va. prakāśikā vṛtti—śrīla viśvanātha cakravarttī ṭhākurakī ṭīkāmaṃ uddhṛta ‘gatānugatika nyāya’ kā tātparya hai—viṣayako yathārtha rūpameṃ samajhanekī ceṣṭā kie binā dūsaroṃkī dekhā-dekhī kārya karanā|

4.17

śrīviśvanātha—niṣiddhācaraṇaṃ durgatiprāpakamiti tattvam, tathā akarmaṇaḥ karmākaraṇasyāpi saṃnyāsinaḥ kīdṛśaṃ karmākaraṇaṃ śubhadamiti anyathā niḥśreyasaṃ kathaṃ hastagataṃ syāditi bhāvaḥ| karmaṇa ityupalakṣaṇaṃ karmākarmavikarmaṇāṃ, gatistattvam, gahanā durgamā|
sā. va. prakāśikā vṛtti—karmakā tattva durgama hai| śāstravihita karma hī mokṣakā kāraṇa hai| isake viparīta niṣiddha ācaraṇa hī vikarma hai| isake ceṣṭā karate haiṃ— 'tāvat karmāṇi kurvīta na nirveda yāvatā| matkathāśravaṇādau vā śraddhā yāvanna jāyate||' (śrīmadbhā. 11/20/9) (3) jo loga harikathā śravaṇakara vihita karmoṃkā parityāgakara bhaktikā anuśīlana karate haiṃ| yahām̐ ślokagata 'karmaṇo gahanā gatiḥ' isa vākyake 'karmaṇo' śabdase

4.18

śrīviśvanātha—tatra karmākarmaṇostattvabodhamāha—karmaṇīti| śuddhāntaḥkaraṇasya jñānavattve'pi janakāderivākṛta-sanyāsasya karmaṇyanuṣṭhīyamāne niṣkāma-karmayoge akarma, karmedaṃ na bhavatīti yaḥ paśyet, tatkarmaṇobandhakatvābhāvāditi bhāvaḥ, tathā'śuddhāntaḥkaraṇasya jñānābhāve'pi śāstrajñatvāt jñānavāvadūkasya saṃnyāsino'karmaṇi, karmākaraṇe karma paśyet durgatiprāpakaṃ karmabandhamevopalabhyate, sa eva buddhimān, sa tu kṛtsnakarmāṇyeva karoti, na tu tasya jñānavāvadūkasya jñānimāninaḥ saṅgenāpi tadvacasāpi sanyāsaṃ karotīti bhāvaḥ| tathā ca bhagavadvākyam— “yastvasaṃyataṣaḍvargaḥ pracaṇḍendriyasārathiḥ| jñānavairāgyarahita-stridaṇḍamupajīvati|| surānātmānamātmasthaṃ nihnute māñca dharmahā| avipakva kaṣāyo'smādamuṣmācca vihīyate||” iti|
karānevāle karmabandhanakī upalabdhi karate haiṃ, ve buddhimān haiṃ| pahale prakārakā ṣaḍvarga evaṃ prabala indriyarūpa sārathike dvārā paricālita hokara kevala sā. va. prakāśikā vṛtti—niṣkāma karmayogīke sabhī karma 'karmasaṃnyāsa' loga nindanīya haiṃ|

4.19

śrīviśvanātha—uktamarthaṃ vivṛṇoti—yasyeti pañcabhiḥ| samyāgārabhyanta iti samārambhāḥ karmāṇi kāmaḥ phalaṃ tatsaṅkalpena varjitāḥ| jñānamevāgnistena dagdhāni karmāṇi kriyamāṇāni vihitāni niṣiddhāni ca yasya saḥ; etena vikarmaṇaśca boddhavyamityapi vivṛtam| etādṛśādhikāriṇi karma yathā akarma paśyet, tathaiva vikarmāpyakarmaiva paśyediti pūrvaślokasyaiva saṅgatiḥ| yadagre vakṣyate—"api cedasi pāpebhyaḥ sarvebhyaḥ pāpakṛttamaḥ| sarvaṃ jñānaplavenaiva vṛjinaṃ santariṣyasi|| yathaidhāṃsi samiddho'gnirbhasmasāt kurute'rjuna| jñānāgniḥ sarvakarmāṇi bhasmasāt kurute tathā"|
dekhanā ucita hai| yahī pūrvaślokakī saṅgati hai| ise bādake ślokoṃ (gītā 4/36-37) meṃ batāyā jāegā|
sā. va. prakāśikā vṛtti—jo loga phalākāṃkṣāse rahita hokara sāre karmoṃkā anuṣṭhāna karate haiṃ, ve niṣkāma karmayogase udita jñānāgnike dvārā śāstravihita 'jñānāgnidagdhakarmā' kahā jātā hai|

4.20

śrīviśvanātha—'nityatṛpto' nityaṃ nijānandena tṛptaḥ| nirāśrayaḥ svayogakṣemārthaṃ na kamapyāśrayate|
sā. va. prakāśikā vṛtti—ṭīkāmeṃ uddhṛta 'yoga' śabdakā tātparya hai—aprāpta vastukā lābha tathā 'kṣema' kā tātparya hai—prāpta vastuoṃkī rakṣā|

4.21

śrīviśvanātha—'ātmā'—sthūladehaḥ| śārīraṃ śarīranirvāhārthaṃ karmāsatpratigrahādikam| kurvannapi kilbiṣaṃ pāpaṃ nāpnotītyetadapi vikarmaṇaśca boddhavyamityasya vivaraṇam|
sā. va. prakāśikā vṛtti—'nirāśīḥ' arthāt kāmanarahita vyakti mana aura sthūla dehako vaśībhūta karaneke kāraṇa saba prakārake bhogoṃke upakaraṇake saṃgrahakī ceṣṭāse rahita hokara kevala jīvana-nirvāhake lie asat dānādi puṇyake bhāgī nahīṃ hote|

4.23

śrīviśvanātha—yajño vakṣyamāṇalakṣaṇastadarthaṃ karmācaratastat karma pravilīyate— akarmabhāvamāpadyata ityarthaḥ|
sā. va. prakāśikā vṛtti—‘yajñārtha’ arthāt bhagavat-prītike lie anuṣṭhita karmasamūha saṃsāra-bandhanakā kāraṇa nahīṃ ho sakate| isīko yahām̐ ‘akarma bhāvakī prāpti’ batāyā gayā| vedavihita karmarūpa dharmakārya athavā vedaniṣiddha karmarūpa pāpakārya kovidagaṇa (pūrva mīmāṃsākā siddhānta grahaṇa karanevāle) karmase utpanna ‘apūrva’ janma-janmāntarameṃ phalako pradāna karatā hai| kintu niṣkāma karmayogīke

4.24

śrīviśvanātha—‘yajñāyācarataḥ’ ityuktam, sa yajña eva kīdṛśaḥ ? ityapekṣāyāmāha—brahmeti| arpyate anenetyarpaṇam; juhvādi tadapi brahmaiva; arppamāṇaṃ havirapi brahmaiva, brahmāgnāviti haivanādhikaraṇamagnirapi, brahmaiva brahmaṇeti havanakarttāpi brahmaiva evaṃ vivekavatā puṃsā brahmaiva gantavyaṃ prāptavyam, na tu phalāntaram| kutaḥ? brahmātmakaṃ yat karma tatraiva samādhiścittaikāgryaṃ yasya tena|
sā. va. prakāśikā vṛtti—yajñakāryameṃ jisa pātrase agnimeṃ ghṛta ādi kahate haiṃ|
yajña jitane prakārake hote haiṃ, use bādameṃ batā rahā hūm̐, abhī yajñake mūlatattvake viṣayameṃ batā rahā hūm̐, śravaṇa karo| jar̤abaddha jīvake lie jar̤akārya anivārya hai, use bhalībhām̐ti karanekā nāma 'yajña' hai| jar̤ameṃ cidbhāvake āvirbhūta cit-tattva samasta jar̤a-jagatse vilakṣaṇa hai| jaba arpaṇa, haviḥ, agni, hai| karmako brahmasvarūpa banāte hue karmameṃ hī jinakī ekāgracittarūpī samādhi

4.25

śrīviśvanātha—yajñāḥ khalu bhedenānye'pi bahavo varttante, tāṃstvaṃ śṛṇvityāha—daivamevetyaṣṭabhiḥ| devā indravaruṇādaya ijyante yasmin taṃ daivamiti| indrādiṣu brahmabuddhirāhityaṃ darśitam— “sāsya devatetyaṇ”| yoginaḥ karmayoginaḥ, apare jñānayoginastu brahma paramātmaivāgnistasmiṃstat-padārthe yajñaṃ haviḥ sthānīyaṃ tvaṃ-padārthaṃ jīvaṃ yajñena praṇavarūpeṇa mantreṇaiva juhvati| ayameva jñānayajño'gre stoṣyate| atra ‘yajñaṃ’ ‘yajñena’ iti śabdau karmakaraṇa sādhanau prathamātiśayoktyā śuddhajīvapraṇavāvāhatuḥ|
āṭha ślokoṃkī avatāraṇā kara rahe haiṃ| jisameṃ indra-varuṇādi devatāoṃkā haviḥ sthānīya ‘tvaṃ’ padārtha arthāt jīvako praṇava mantra dvārā homa karate karanese samasta yajña hī karmayajña yā dravyamayayajña evaṃ jñānayajña yā cit-ālocanārūpa yajña—ina do bhāgoṃmeṃ vibhakta hote haiṃ, ise bādameṃ batāūm̐gā| abhī kucha-eka prakārake yajñoṃke viṣayameṃ batā rahā hūm̐, śravaṇa karo| karmayogigaṇa devayajñakī upāsanā karate haiṃ, usameṃ indra-varuṇādi rūpameṃ rūpa mantrake dvārā 'tattvamasi' mahāvākya avalambanapūrvaka 'brahma', jo ki śreṣṭhatā bādameṃ kahī jāegī|"—śrībhaktivinoda ṭhākura|

4.26

śrīviśvanātha—anye naiṣṭhikāḥ śrotrādīnīndriyāṇi, saṃyamaḥ saṃyataṃ mana evāgnayasteṣu juhvati, śuddhe manasīndriyāṇi pravilāpayantītyarthaḥ| anye tato nyūnā brahmacāriṇaḥ śabdādīn viṣayānindriyāgniṣvindriyāṇyevāgnayasteṣu juhvati-śabdādīnīndriyeṣu pravilāpayantītyarthaḥ|
bhāvānuvāda—anya naiṣṭhika (brahmacārigaṇa) kāna ādi indriyoṃko saṃyata manarūpa agnimeṃ havana karate haiṃ, śuddha manameṃ indriyoṃko pravilāpita (bhalībhām̐ti līna) karate haiṃ| unakī apekṣā tuccha brahmacārigaṇa śabdādi viṣayoṃko indriyarūpa agnimeṃ pravilāpita karate haiṃ|

4.27

śrīviśvanātha—apare—śuddha-tvaṃpadārthavijñāḥ| sarvāṇīndriyāṇi tatkarmāṇi śravaṇadarśanādīni ca, prāṇakarmāṇi daśaprāṇāstatkarmāṇi ca, prāṇasya bahirgamanamapānasyādhogamanam samānasya bhuktapītādīnāṃ samīkaraṇam, udānasyorddhvanayanam, vyānasya viśvaknayanam— “udgāre nāga ākhyātaḥ kūrma unmīlane smṛtaḥ| kṛkaraḥ kṣutkaro jñeyo devadatto vijṛmbhaṇe| na jahāti mṛtañcāpi sarvavyāpī dhanañjayaḥ” ityevaṃ daśa prāṇāstatkarmāṇi| ātmanastvaṃpadārthasya saṃyamaḥ śuddhirevāgnistasmin juhvati—manobuddhyādīndriyāṇi daśaprāṇāṃśca pravilāpayanti| ekaḥ pratyagātmaivāsti nānye mana ādaya iti bhāvayantītyarthaḥ|
bhāvānuvāda—'apare' arthāt śuddha 'tvaṃ' padārthake jñātā samasta indriyoṃ aura indriyoṃke śravaṇa-darśanādi karmoṃko, daśa prakārake prāṇoṃ aura prāṇoṃke karmoṃko ātmasaṃyama arthāt 'tvaṃ' padārthake saṃyama (śuddhi) rūpa agnimeṃ homa daśa prakārake prāṇa evaṃ unake karma nimnalikhita haiṃ— nāma karma (1) prāṇa bahirgamana (2) apāna adhogamana (3) samāna khāye-pīye padārthoṃkā samīkaraṇa (4) udāna upara le jānā (5) vyāna sarvatra ghūmanā (6) nāga ḍakāsā (udgāra) (7) kūrma ām̐kheṃ kholanā (8) kṛkara khām̐sanā (9) devadatta jambhāī lenā (10) dhanañjaya mṛtyoparānta bhī śarīrameṃ rahanā |

4.28

śrīviśvanātha—dravyadānameva yajño yeṣāṃ te ‘dravyayajñāḥ' tapaḥ kṛcchracāndrāyaṇādi eva yajño yeṣāṃ te tapoyajñāḥ, yoga'ṣṭāṅga eva yajño yeṣāṃ te ‘yogayajñāḥ', svādhyāyo vedasya pāṭhastadarthasya jñānañca yajño yeṣāṃ te, yatayo yatnaparāḥ—sarva ete samyak śitaṃ tīkṣṇīkṛtaṃ vrataṃ yeṣāṃ te|
sā. va. prakāśikā vṛtti—yahām̐ śrīkṛṣṇa vibhinna prakārake yajñoṃkā varṇana dravya yajña hai| ve smṛti śāstrameṃ kathita sarovara-kūpa-tar̤āgādi khudavānā, deva mandiroṃkī pratiṣṭhā karanā, annadāna karanā, bāga-bagīcā lagānā prabhṛti pūrta karma karate haiṃ| koī koī śaraṇāgatoṃkī rakṣā, prāṇimātrake prati ahiṃsā ādi karmaparāyaṇa hote haiṃ| inake ye karma dattakarma kahalāte haiṃ| koī koī manusaṃhitāmeṃ ina vratoṃkā varṇana pāyā jātā hai|

4.29

śrīviśvanātha—apare prāṇāyāmaniṣṭhāḥ—apāne'dhovṛttau prāṇamūrddhvavṛttaṃ juhvati pūraka-kāle prāṇamapānenaikīkurvvanti; tathā recaka-kāle'pānaṃ prāṇe juhvati; kumbhaka-kāle prāṇāpānayorgatī ruddhvā prāṇāyāmaparāyaṇā bhavanti| apare indriyajayakāmāḥ, niyatāhārāḥ alpāhārāḥ, prāṇeṣvāhārasaṅkocanenaiva jīvyamāneṣu prāṇānindriyāṇi juhvati| indriyāṇāṃ prāṇādhīnavṛttitvāt prāṇadaurbalye sati svayameva sva-sva-viṣayagrahaṇāsamarthānīndriyāṇi prāṇeṣvevālpīyanta ityarthaḥ|
batāyā jā rahā hai—aise yogī prāṇāyāmake dvārā adhogāmī āpāna vāyumeṃ ūrddhvagāmī prāṇavāyuko pūraka dvārā homa karate haiṃ arthāt pūraka kālameṃ prāṇake sahita apānako eka karate haiṃ| isī taraha recaka kālameṃ prāṇameṃ banda kara dete haiṃ| prāṇa (vāyuviśeṣa) kā āyāma (vistāra) hī prāṇāyāma kahalātā hai| yahām̐ vistṛtikā tātparya hai—nakhase śikha taka usakā nirodha karanā| garur̤a karanā hī prāṇāyāma kahalātā hai|

4.30

śrīviśvanātha—sarve'pyete yajñavida uktalakṣaṇān yajñān vindamānāḥ santaḥ jñānadvārā brahma yānti| atrānanusaṃhitaṃ phalamāha—yajñaśiṣṭaṃ yajñāvaśiṣṭaṃ yadamṛtaṃ bhogaiśvaryyasiddhyādikaṃ tadbhuñjīta iti| tathā anusaṃhitaṃ phalamāha—brahma yāntīti|
sā. va. prakāśikā vṛtti—yajñakā mukhyaphala brahmakī prāpti evaṃ gauṇaphala bhoga tathā aṇimā ityādi siddhiyoṃkī prāpti hai|

4.31

śrīviśvanātha—tadakaraṇe pratyavāyamāha—nāyamiti| ayamalpasukho manuṣyaloko'pi nāsti, kuto'nyo devādilokastena prāptavya ityarthaḥ|
sā. va. prakāśikā vṛtti—“ataeva he kuruśreṣṭha arjuna! yajña na karaneprakāra sambhava hogī? ataeva yajña hī karttavya karma hai| isase yahī samajhanā cāhie ki smārtta-varṇāśrama, aṣṭāṅgayoga evaṃ vaidika yogādi sabhī ‘yajña’

4.32

śrīviśvanātha—brahmaṇo vedasya mukhena vedena svamukhenaiva spaṣṭamuktā ityarthaḥ| karmajān vāṅmanaḥkāyakarmajanitān |
sā. va. prakāśikā vṛtti—vedamaṃ kathita yajñasamūha tana, mana aura vacanake karmoṃse anuṣṭhita hote haiṃ| ataeva inakā ātmasvarūpase koī sambandha

4.33

śrīviśvanātha—teṣvapi madhye brahmārpaṇaṃ brahmahaviriti lakṣaṇādapi dravyamayād yajñād brahmāgnāvityanenokto jñānayajñaḥ śreyān; kutaḥ? jñāne sati sarvaṃ karmākhilamavyarthaṃ satparisamāpyate samāptībhavati—jñānānantaraṃ karma na tiṣṭhatītyarthaḥ |
sā. va. prakāśikā vṛtti—"yadyapi ina samasta yajñoṃse kramaśaḥ jñānakī prāpti aura bādameṃ śāntikī prāpti evaṃ antameṃ mukti-lābharūpī jīvoṃkā hai, vahī jñātavya hai| niṣṭhāke bhedase ukta yajña samudāyameṃ kabhī kevala dravyamaya apekṣā atyanta śreṣṭha hai| he pārtha! samasta karma hī jñānameṃ parisamāpti lābha karate haiṃ| jaba anuṣṭhita hote-hote samasta yajña cidālocanāse rahita ho jāte haiṃ, tabhī samasta vyāpāra kevala dravyamaya hote haiṃ| jaba cinmaya athavā jñānamaya ho jāte haiṃ| yajñake kevala dravyamaya avasthāko ‘karmakāṇḍa’ kahā jātā hai| yajña kāryake anuṣṭhānameṃ isase viśeṣa satarka rahanā par̤atā hai|”—śrībhaktivinoda ṭhākura hī śreṣṭha hai| koṭi-koṭi aśvamedha yajñake phalako eka kṛṣṇanāmake barābara mānanevāle loga pāṣaṇḍī haiṃ| yamarāja aise pāṣaṇḍiyoṃko nānā prakārakī yātanāoṃ dvārā dagdha karate haiṃ— ‘saṃkīrttana pravarttaka śrīkṛṣṇacaitanya| saṃkīrttana-yajñe tām̐re bhaje seī dhanya|| sei ta’ sumedhā, āra kubuddhi saṃsāra| sarva-yajña haite kṛṣṇanāmayajña-sāra|| koṭi aśvamedha eka kṛṣṇanāma sama| jeī kahe, se pāṣaṇḍī, daṇḍe tāre yama||’ (cai. ca. ā. 3/76-78) ‘kṛṣṇamantra haite habe saṃsāramocana| kṛṣṇanāma haite pābe kṛṣṇera caraṇa|| nāma binā kaliqāle nāhi āra dharma| sarvamantra sāra,—nāma-ei śāstramarma||’ (cai. ca. ā. 7/73-74) |

4.34

śrīviśvanātha—tajjñānaprāptaye prakāramāha—taditi| praṇipātena jñānopadeṣṭari gurau daṇḍavannamaskāreṇa, “bhagavan! kuto'yaṃ me saṃsāraḥ, kathaṃ nivarttiṣyate” iti paripraśnena ca, sevayā tatparicaryyayā ca, “tadvijñānārthaṃ sa gurumevābhigacchet samitpāṇiḥ śrotriyaṃ brahmaniṣṭham” iti śruteḥ|
sā. va. prakāśikā vṛtti—yahām̐ śrīkṛṣṇane bhagavat-tattva-jñānako parama mahāpuruṣoṃkī kṛpāse hī jānā jā sakatā hai| isalie niṣkapaṭa sādhakoṃko aise mahāpuruṣoṃke prati praṇipāta, paripraśna aura sevāke dvārā unako prasannakara isa tattvase avagata honā cāhie| ahaṅkārakā tyāgakara namana karaneko hī praṇāma yā namaskāra kahate haiṃ| varṇita jñānako adhyayana ityādike dvārā jānanevāleko jñānī kahate haiṃ| kintu, tattvake sākṣāt anubhūtisampanna mahāpuruṣoṃko tattvadarśī kahate haiṃ|

4.35

śrīviśvanātha—jñānasya phalamāha—yajjñātveti sārddhaistribhiḥ| yajjñānaṃ dehādatirikta evātmeti lakṣaṇaṃ jñātvā evaṃ mohamantaḥkaraṇadharmaṃ na prāpsyasi yena ca moha-vigamena svābhāvikanityasiddhātmajñānalābhādaśeṣāṇi bhūtāni manuṣyatiryagādīnyātmani jīvātmanyupādhitvena sthitāni pṛthak drakṣyasi| atho mayi paramakāraṇe ca kāryatvena sthitāni drakṣyasi|
sā. va. prakāśikā vṛtti—“abhī tuma mohake kāraṇa yuddharūpa svadharmako tyāganekī ceṣṭā kara rahe ho| guruke dvārā upadiṣṭa tattvajñāna prāpta karaneke tuma yaha jāna pāoge ki manuṣya-paśu-pakṣī ityādi samasta bhūta eka jīvātmarūpa tattvameṃ avasthita haiṃ, upādhi dvārā unakā jar̤īya tāratamya ghaṭita huā hai| ve jīvasamudāya parama kāraṇarūpa bhagavat-svarūpa mujhameṃ śaktikāryake rūpameṃ rahate haiṃ|”—śrībhaktivinoda ṭhākura|

4.36

śrīviśvanātha—jñānasya māhātmyamāha—api cediti| pāpibhyaḥ pāpakṛdbhyo'pi sakāśāt yadyapyatiśayena pāpakārī tvamasi, tathāpi atraitāvatpāpasattve kathamantaḥkaraṇaśuddhiḥ ? tadabhāve ca kathaṃ jñānotpattiḥ ? nāpyutpannajñānasyaitaddurācāratvaṃ sambhavedato'tra vyākhyā śrīmatsūdanasarasvatīpādānām—“api cedityasambhāvitābhyupagamapradarśanārthau nipātau| yadyapyayamartho na sambhavatyeva, tathāpi jñānaphalakathanāyābhyupetyocyate” ityeṣā|

4.37

śrīviśvanātha—śuddhāntaḥkaraṇasyotpannaṃ jñānaṃ tu prārabdhabhinnaṃ karmamātraṃ vināśayatīti sadṛṣṭāntamāha—yatheti| samiddhaḥ prajvalitaḥ|
sā. va. prakāśikā vṛtti—jñānake dvārā prārabdha karmoṃke phalako chor̤akara nitya, naimittika, kāmya, vikarma tathā saṃcita aprārabdhādi samasta karmoṃke phala naṣṭa ho jāte haiṃ| 'tadadhigama uttara pūrvāghayoraśleṣa vināśau tadvyapadeśāt|' (bra. sū. 1/4/13) kintu, śrīla rūpagosvāmīke anusāra nāmakā āśraya grahaṇa karanevāle vyaktike, śuddha nāmakī to bāta dūra rahe, nāmābhāsase hī sañcita, aprārabdha, kūṭa ādike sātha-sātha prārabdha karmoṃke phala naṣṭa ho jāte 'yadbrahmasākṣātkṛtiniṣṭhayāpi, vināśamāyāti bināna bhogaiḥ| apaiti nāma! sphuraṇena tatte, prārabdhakarmeti virauti vedaḥ||' arthāt, he nāma! brahmakī avicchinna tailadhārāvat brahma-cintāke dvārā vaha prārabdha karmaphala āpake sphūrtimātrase arthāt bhaktoṃkī jihvāpara sphuraṇa kahate haiṃ|

4.38

śrīviśvanātha—iha tapāyogādiyukteṣu madhye jñānena sadṛśaṃ pavitraṃ kimapi nāsti| tajjñānaṃ na sarvasulabhaṃ; kintu yogena niṣkāmakarmayogena samyak siddha eva, na tvaparipakvaḥ, so'pi kālenaiva, na tu sadyaḥ| ātmani svasmin svayaṃ prāptaṃ vindati, na tu saṃnyāsagrahaṇamātreṇaiveti bhāvaḥ|

4.39

śrīviśvanātha—tarhi kīdṛśaḥ san kadā prāpnotītyata āha—'śraddhā' niṣkāmakarmaṇaivāntaḥkaraṇaśuddhayaiva jñānaṃ syāditi śāstrārthe āstikyabuddhistadvāneva; tatparastadanuṣṭhānaniṣṭhaḥ, tādṛśo'pi yadā saṃyatendriyaḥ syāttadā parāṃ śānti saṃsāra-nāśam|
sā. va. prakāśikā vṛtti—mūla ślokameṃ likhita 'acireṇa' padakā tātparya jāneke sātha-hī-sātha bahuta dinoṃse andhakārapūrṇa gṛhake andhakārako bhī ajñānako dūra kara detā hai|

4.40

śrīviśvanātha—jñānādhikāriṇamuktvā tadviparītādhikāriṇamāha—‘ajñaḥ’ paśvādivanmūḍhaḥ; aśraddadhānā śāstrajñānavattve'pi nānāvādināṃ parasparavipratipattiṃ dṛṣṭvā na kvāpi viśvastaḥ; śraddhāvattve'pi saṃśayātmā—mamaitat sidhyennaveti sandehākrāntamatiḥ; teṣvapi madhye saṃśayātmānaṃ viśeṣato nindati—nāyamiti|
sā. va. prakāśikā vṛtti—jñānādhikārī aura usake phalakā varṇanakara yahām̐ isake viparīta ajñāna tathā isake kuphalakā varṇanakara rahe haiṃ—ajña, tātparya hai—‘śrīgurūdevake upadiṣṭa viṣayoṃmeṃ anabhijña’—śrīdhara athavā ‘paśuoṃkī bhām̐ti śāstrajñānarahita’—śrībaladeva| hari-guru-vaiṣṇava—ina tīnoṃke upadeśoṃpara jinako sarvatra sandeha vidyamāna

4.41

śrīviśvanātha—naiṣkarmyaṃ tvetādṛśasya syādityāha—yogānniṣkāma-karma yogānantarameva saṃnyastakarmāṇaṃ saṃnyāsena tyaktakarmāṇam, tataśca jñānābhyāsānantaraṃ chinnasaṃśayam ātmavantaṃ prāptaṃ pratyagātmānaṃ karmāṇi na nibadhnanti|
sā. va. prakāśikā vṛtti—ina antima do ślokoṃmeṃ śrīkṛṣṇa viṣayakā samasta karmoṃko bhagavān‌ke caraṇoṃmeṃ samarpitakara niṣkāma karmayogakā avalambana karate haiṃ, cittakī śuddhi honepara unake hṛdayameṃ jñānakā prakāśa ve karmabandhanase sarvathā chuṭakārā pāte haiṃ| ṭīkāmeṃ ullikhita ‘pratyak-ātmā’ kā tātparya viṣaya-bhogakā tyāga karanevāle bhagavat-unmukha jīvātmāse hai| isake viparīta bhagavat-vimukha

4.42

śrīviśvanātha—upasaṃharati—tasmāditi| hṛtsthaṃ hṛdgataṃ saṃśayaṃ chittvā yogaṃ niṣkāmakarmayogamātiṣṭhāśraya, uttiṣṭha yuddhaṃ karttumiti bhāvaḥ|
ukteṣu muktyupāyeṣu jñānamatra praśasyate| jñānopāyantu karmaivetyadhyāyārtho nirūpitaḥ|| iti sārārthavarṣiṇyāṃ harṣiṇyāṃ bhaktacetasām| gītānvayaṃ caturtho hi saṅgataḥ saṅgataḥ satām||
sā. va. prakāśikā vṛtti—“isa sanātana yogake do vibhāga haiṃ arthāt jar̤adravyamaya vibhāga aura ātmayāthātmarūpa cinmaya vibhāga| jar̤adravyamaya anuṣṭhāna karate haiṃ, ve hī yukta haiṃ| cinmaya vibhāgakā viśeṣapūrvaka vicāra karanese usake eka aṃśameṃ ‘jīva-tattva’ aura dūsare aṃśameṃ ‘bhagavat-tattva’ hai| bhagavat-tattva anubhava karanevāle puruṣa hī ātmayāthātmakā upādeyāṃśa upadeśaka haiṃ| jīvake apane buddhidoṣase jar̤abaddha honepara bhagavān citśaktikramase avatīrṇa hokara sva-tattvaśikṣā dekara jīvako apanī līlāke karate haiṃ, ve utane hī parimāṇameṃ mujhe prāpta karate haiṃ| karmayogiyoṃke samasta prakārake karma hī ‘yajña’ haiṃ| daivayajña, brahmacaryayajña, gṛhamedhayajña, saṃyamayajña, aṣṭāṅgayogayajña, tapoyajña, dravyayajña svādhyāyayajña, varṇāśramayajña ityādi jitane tattvajñānakā paramaśatru hai| śraddhāvān vyakti upayukta tattvavit puruṣake samīpa tattvakī śikṣākara ātmavān hokara saṃśayako dūrakara ātmayāthātma lābha karaneke lie taba taka karmayogakā avalambana kareṃge, jaba taka jar̤asambandhayukta haiṃ|”—śrībhaktivinoda ṭhākura|
śrīmadbhaktivedānta nārāyaṇa kṛta śrīmadbhagavadgītāke caturtha adhyāyakī sārārthavarṣiṇī-prakāśikā-vṛtti samāpta|
caturtha adhyāya samāpta|

Linked texts (1)

Bhagavadgītā — Vyāsa, Sanskrit