Bhagavadgita 8
Sārārthavarṣiṇī 8
- Language
- Sanskrit
8.1
sā. va. prakāśikā vṛtti—isa adhyāyake prathama do ślokoṃmeṃ arjunane kula sāta praśna kie haiṃ| pūrva adhyāyake antameṃ varṇita brahma, adhibhūta, adhidaiva aura adhiyajña—ina chaḥ śabdoṃkā yathārtha tātparya aura prayāṇakālameṃ niyatātma puruṣagaṇa āpako kisa prakāra jānate haiṃ—ye sāta praśna kie haiṃ| bhagavān śrīkṛṣṇane isa pūre adhyāyameṃ inhīṃ tattvoṃkā viśada vivecana karate hue arjunake samasta praśnoṃkā uttara diyā hai|
8.2
śrīviśvanātha— pārthapraśnottaraṃ yogaṃ miśrāṃ bhaktiṃ prasaṅgataḥ| śuddhāñca bhaktiṃ provāca dve gatī api cāṣṭame|| pūrvādhyāyānte brahmādisaptapadārthānāṃ jñānaṃ bhagavatoktam| atra teṣāṃ tattvaṃ jijñāsuḥ pṛcchati dvābhyām-atra dehe ko'dhiyajño yajñādhiṣṭhātā sa cāsmin dehe kathaṃ jñeya ityuttarasyānuṣaṅgī||1-2||
bhāvānuvāda—aṣṭama adhyāyameṃ śrībhagavānne pārthake praśnoṃkā uttara dete hue yoga evaṃ prasaṅgavaśataḥ yogamiśrā bhakti evaṃ śuddhā bhakti—ina donoṃke sambandhameṃ batāyā hai| pichale adhyāyake antameṃ śrībhagavānne brahmādi sāta padārthoṃke viṣayameṃ batāyā| isa adhyāyameṃ una tattvoṃkī jijñāsāse arjuna 'kintad' ityādi hai||1-2||
8.3
śrīviśvanātha—uttaramāha—akṣaramiti| na kṣaratītyakṣaraṃ; nityaṃ yat paramaṃ tadbrahma-“etadvai tadakṣaraṃ gārgi brāhmaṇā abhivadanti” iti śruteḥ| svabhāvaḥ svamātmānaṃ dehādhyāsavaśādbhāvayati janayatīti svabhāvo jīvaḥ, yadvā, svaṃ bhāvayati paramātmānaṃ prāpayatīti| ‘svabhāvaḥ’ śuddhajīvo'dhyātmamucyateadhyātma-śabdavācya ityarthaḥ| bhūtaireva bhāvānāṃ manuṣyādidehānāmudbhavaṃ karotīti| sa visargo jīvasya saṃsāraḥ karmajanyatvāt karmasaṃjñaḥ karmaśabdena jīvasya saṃsāra ucyate ityarthaḥ|
bhāvānuvāda—arjunake praśnoṃkā uttara dete hue śrībhagavān kahate haiṃ— ‘svabhāva:’—jo dehādhyāsavaśa ‘svaṃ’ arthāt ātmāko ‘bhāvayati’ arthāt sṛṣṭa kara paramātmāko prāpta karate haiṃ, ve haiṃ—svabhāva arthāt jīva| ‘svabhāva:’ arthāt śuddha jīva adhyātma kahalātā hai| ‘bhūtodbhavakara:’—bhūtagaṇake dvārā
sā. va. prakāśikā vṛtti— una nitya, vināśarahita tathā avasthāntaraśūnya akṣara tattvako hī ‘parabrahma’ kahate haiṃ| yahām̐ cit-saviśeṣamaya bhagavatsvarūpa śrīkṛṣṇako hī parabrahma samajhanā cāhie| yadyapi akṣara tattvase brahma, paramātmā tathā svayaṃ bhagavān—tīnoṃkā huā hai—‘yanmitraṃ paramānandaṃ pūrṇaṃ brahma sanātanam’ arthāt paramānandasvarūpa, sanātana evaṃ pūrṇabrahma śrīkṛṣṇa jinake mitra haiṃ| paraṃ brahma’ arthāt maiṃ una nandamahārājakī nitya vandanā karatā hūm̐, jinake ām̐ganameṃ parabrahma nandanandanake rūpameṃ krīr̤ā kara rahe haiṃ| adhyātma—adhyātma śabdase ‘svabhāva’ arthāt sva-bhāvameṃ pratiṣṭhita dvārā (dehātmabuddhike kāraṇa) sthūla śarīrameṃ ‘maiṃ’ kī bhāvanā karanevālā hī svabhāva hai| athavā, ‘sva bhāvayati’ arthāt bhagavānkī bhaktikā anuśīlana ..’ arthāt jīvātmā sambandhī bhāvako svabhāva kahate haiṃ| vahī jīvātmā dehakā āśrayakara apaneko viṣayoṃkā bhoktā samajhatā hai, isalie visarga—devatāoṃke uddeśyase dravya-dānādirūpa yajña, jisase sthūla-sūkṣma bhūtoṃ dvārā jīvake manuṣya ityādi sthūla śarīra nirmāṇarūpa saṃsārakī sṛṣṭi
8.4
śrīviśvanātha—kṣaro naśvaro bhāvaḥ padārtho ghaṭapaṭādiradhibhūtamadhibhūtaśabdavācyaḥ, puruṣaḥ samaṣṭi-virāṭa, adhidaivatamadhidaivataśabdavācyaḥ- “adhikṛtya varttamānāni sūryādidaivatāni yatra” iti tannirukteḥ| atra dehe'dhiyajño yajñādikarmapravarttako'ntaryāmyahaṃ madaṃśakatvādahamevetyevakāreṇa kathaṃ jñeya ityasyottaramantaryāmitve'hameva, madabhinnatve naiva jñeyaḥ, na tvadhyātmādiriva madbhinnatvenetyarthaḥ| dehe dehabhṛtāṃ vareti tvantu sākṣānmatsakhatvāt sarvaśreṣṭha eva bhavasīti bhāvaḥ |
sā. va. prakāśikā vṛtti—yahām̐ śrībhagavān arjunake tīna praśnoṃkā uttara adhibhūta—kṣaṇa-kṣaṇa parivarttanaśīla evaṃ vināśī sthūla dehasamūha prāṇiyoṃkā avalambanakara varttamāna rahate haiṃ, isalie ghaṭa-paṭa ādi naśvara padārthoṃko ‘adhibhūta’ kahate haiṃ|| adhidaiva—samaṣṭisvarūpa virāṭa puruṣa āditya ādi devatāoṃpara adhiyajña—jīvoṃke śarīrameṃ antaryāmī rūpameṃ yajñādi karmapravarttaka aura usake phalapradātāke rūpameṃ avasthita puruṣa hī adhiyajña haiṃ| ye antaryāmī 'dvā suparṇā sayujā sakhāyā samānaṃ vṛkṣaṃ pariṣaṣvajāte| tayoranyaḥ pippalaṃ svādvatyanaśnannanyo'bhicākaśīti||' (śve. u. 4/6) arthāt paramātmā una phaloṃkā bhoga na kara sākṣīsvarūpa kevala dekha rahe haiṃ| haiṃ— 'kecit svadehāntarhṛdayāvakāśe prādeśamātraṃ puruṣaṃ vasantam' arthāt koī koī yogī puruṣa apane antaḥkaraṇarūpa guhāmeṃ virājita prādeśamātra puruṣako smaraṇa karate haiṃ| 'prādeśamātra' śabdakā artha śrīdharasvāmīne 'am̐gūṭhese tarjanīkī acintya śakti dvārā pandraha varṣīya kiśorake rūpameṃ avasthita haiṃ| punaḥ tiṣṭhati'| sādhāraṇa jīvoṃke hṛdayameṃ aṅguṣṭhamātra pradeśameṃ sthita haiṃ, kintu viśeṣa bhaktoṃke bilvamaṅgalake hṛdayameṃ sthita antaryāmī puruṣa divya kiśorāvasthāvāle śrīkṛṣṇa hī haiṃ— 'cintāmaṇirjayati somagirirgururme śikṣāguruśca bhagavān śikhipiccha mauliḥ' (kṛ. ka. 1) arthāt, sarvābhīṣṭapradātā gururūpā cintāmaṇi evaṃ somagiri nāmaka guru jayayukta hoṃ tathā mere hṛdayameṃ virājamāna śikṣāguru mayūrapicchadhārī bhagavān śrīkṛṣṇa jayayukta hoṃ| arjunake hṛdayasthita antaryāmī puruṣa unake rathameṃ virājamāna svayaṃ kiśora kṛṣṇa haiṃ|
8.5
śrīviśvanātha—prayāṇakāle kathaṃ jñeyo'sītyasyottaramāha—antakāle ceti| māmeva smaranniti matsmaraṇameva majjñānam, na tu ghaṭapaṭādirivāhaṃ kenāpi tattvato jñātuṃ śakya iti bhāvaḥ| smaraṇarūpajñānasya prakārastu caturthaśloke vakṣyate|
bhāvānuvāda—āpa prayāṇakālameṃ kisa prakāra jñeya hote haiṃ? arjunake jāegā|
8.6
śrīviśvanātha—māmeva smaranmāṃ prāpnotītivanmadanyamapi smaranmadanyameva prāpnotītyāha—yaṃ yamiti| tasya bhāvena bhāvanenānucintanena bhāvito vāsitastanmayībhūtaḥ|
sā. va. prakāśikā vṛtti—jisa prakāra mṛtyuke samaya bhagavat-smaraṇase mṛgaśāvakakā cintana karaneke kāraṇa agale janmameṃ mṛgakā śarīra prāpta kiyā| isalie mṛtyukālameṃ dūsare viṣayoṃkā smaraṇa na ho, kevala bhagavānkā bhāvāvasthā prāpta ucca koṭike bhakta the tathāpi bhagavat-icchāse lokaśikṣāke lie ve mṛga-śiśuke rūpameṃ paidā hue| ve jātasmara honeke kāraṇa dūsare aura tīsare janmoṃmeṃ viṣayī logoṃkā saṅga na kara bhaktike anuśīlanameṃ hī tatpara rahe| karmaphalabādhya sādhāraṇa jīvoṃko bharata mahārājake dṛṣṭāntase śikṣā grahaṇa karanī cāhie tathā unheṃ bhī apane samāna karmaphalabādhya mānakara unake caraṇoṃmeṃ aparādha nahīṃ karanā cāhie| śrīmadbhāgavatake purañjana strīkī cintā karate-karate strīyoniko prāpta hue| yahī nahīṃ hamaloga jīvanabhara śrīharināma aura śuddhabhaktikā hī anuśīlana karanā cāhie, jisase antima samayameṃ bhagavat-smṛti prabala hokara hamāre kalyāṇakā mārga praśasta karegī|
8.7
śrīviśvanātha—manaḥ saṅkalpātmakam, buddhivyavasāyātmikā|
sā. va. prakāśikā vṛtti—ataeva tuma sarvadā hī mere parabrahma bhāvakā smaraṇa karate hue apanā svabhāvavihita kārya arthāt yuddha karo| isase tumhārā saṅkalpātmaka mana aura vyavasāyātmikā buddhi mujhameṃ arpita hogīṃ aura tuma mujhe hī prāpta karoge|
8.8
śrīviśvanātha—tasmāt smaraṇābhyāsina evāntakāle svataeva matsmaraṇaṃ bhavati, tena ca māṃ prāpnotītyataścetaso matsmaraṇameva paramo yoga ityāha— abhyāsayoga iti| abhyāso matsmaraṇasya punaḥ punarāvṛttireva yogastadyuktena cetasā, ataeva nānyaṃ viṣayaṃ gantuṃ śīlaṃ yasya tena smaraṇābhyāsena cittasya svabhāvavijayo'pi bhavatīti bhāvaḥ|
sā. va. prakāśikā. vṛtti—avicchinna tailadhārāvat nirantara bhajanakī abhyāsayogake dvārā anyānya viṣayoṃse pratyāhārapūrvaka (haṭākara) cittako bhagavat-smaraṇameṃ niyukta karanā cāhie| aisā honese vikṣipta cittako jītakara nirantara bhagavat-smaraṇake dvārā antima samayameṃ anāyāsa hī hai—‘abhyāsenātmano yogī dhārayedacalaṃ manaḥ’ arthāt abhyāsa dvārā yogīpuruṣa
8.10
śrīviśvanātha—yogābhyāsaṃ vinā manaso viṣayagrāmānnivṛttirdurghaṭā, yacca vinā sātatyena bhagavatsmaraṇamapi durghaṭamiti yuktam| kenacit yogābhyāsena sahitaiva bhaktiḥ kriyate iti tāṃ yogamiśrāṃ bhaktimāha—kavimiti pañcabhiḥ| kaviṃ sarvajñaṃ sarvajño'pyanyaḥ sanakādiḥ sārvakāliko na bhavatyata āha—purāṇamanādiṃ sarvajño'nādirapyantaryāmī sa bhaktyupadeṣṭā na bhavatyata āha—anuśāsitāram, kṛpayā svabhaktiśikṣakaṃ kṛṣṇarāmādisvarūpamityarthaḥ| tādṛśakṛpālurapi sudurvijñeyatattva eva ityāha—aṇoḥ sakāśādapyaṇīyāṃsam| tarhi sa kiṃ jīva iva paramāṇupramāṇastatrāha—sarvasya dhātāraṃ sarvavastumātradhārakatvena sarvavyāpakatvāt paraṃ mahāparimāṇamapītyarthaḥ, ataevācintyarūpam| puruṣavidhatvena madhyamaparimāṇamapi tasyānanyaprakāśayatvamāha ādityavarṇamādityavat svaparaprakāśako varṇaḥ svarūpaṃ yasya tathā tamasaḥ prakṛteḥ parastāt varttamānaṃ māyāśaktimantamapi māyātītasvarūpamityarthaḥ| prayāṇakāle'ntakāle'calena niścalena manasā yā satatasmaraṇamayī bhaktistayā yuktaḥ| kathaṃ manaso naiścalyam? ata āha—yogasya yogābhyāsasya balena| yogaprakāraṃ darśayati—bhruvormadhye ājñācakre||9-10||
sā. va. prakāśikā vṛtti—pūrva ślokameṃ antakālameṃ jisa bhagavat-smaraṇakī bāta kahī gaī hai, usakī vidhi varttamāna ślokameṃ batā rahe haiṃ| “parama puruṣakā dhyāna batā rahā hūm̐, śravaṇa karo—ve sarvajña, sanātana, niyantā, atisūkṣma, sabhīke vidhātā, jar̤abuddhike lie acintyasvarūpa nitya-madhyamākāra, tathāpi svaprakāśavaśataḥ ādityavat svarūpa-prakāśaka varṇaviśiṣṭa evaṃ jar̤ā prakṛtike atīta tattva haiṃ| maraṇakālameṃ niścala manavālā hokara bhaktisahita pūrva yogābhyāsavaśataḥ donoṃ bhṛkuṭiyoṃke madhyameṃ prāṇako sthitakara, usa divya puruṣake samīpa prayāṇa karanā cāhie| jisase ki maraṇa-kleśa dvārā citta-vikṣepa na ho, usake upāyasvarūpa yaha yoga upadiṣṭa huā hai|”—śrībhaktivinoda ṭhākura||9-10||
8.11
śrīviśvanātha—nanu bhruvormadhye prāṇamāveśya ityetāvanmātroktyā yogo na jñāyate, tasmāt tatra yoge prakāraḥ kaḥ, kiṃ japyam, kiṃ vā dhyeyam, kiṃ vā prāpyamityapi saṃkṣepeṇa brūhītyapekṣāyāmāha—yaditi tribhiḥ| yadevākṣaraṃ omityekākṣaravācyaṃ brahmavācakaṃ vedajñā vadanti| yadeva omityekākṣaravācyaṃ brahma yatayo viśanti, tatpadaṃ padyate gamyate iti padaṃ prāpyaṃ samyaktayā gṛhyate'neneti saṃgrahastadupāyastena saha pravakṣye śṛṇu|
bhāvānuvāda—'ājñācakrameṃ (bhrūdvayake madhyameṃ) prāṇako āviṣṭakara' kyā kevala itanā hī kahanese yoga dvārā use jānā jā sakatā hai? ataḥ karo|
8.13
śrīviśvanātha—uktamarthaṃ vadan yoge prakāramāha—sarvāṇi cakṣurādīndriyadvārāṇi saṃyamya bāhyaviṣayebhyaḥ pratyāhṛtya manaśca hṛdyeva nirudhya viṣayāntareṣvasaṅkalpya mūrddhina bhruvormadhye eva prāṇamādhāya yogadhāraṇāmānakhaśikha-sanmūrttibhāvanāśritaḥ san omityekamevākṣaraṃ brahmasvarūpaṃ vyāharanuccārayan; tadvācyaṃ māmanusmaran anudhyāyan paramāṃ gatiṃ matsālokyam||12-13||
sā. va. prakāśikā vṛtti—oṃkāra brahmakā akṣarātmaka svarūpa hai| brahmākṣaraṃ param' arthāt 'a'-kāra, 'ū'-kāra tathā 'ma'-kāra—tīna akṣaroṃke dvārā grathita śuddha brahmākṣara praṇavakā mana-hī-mana abhyāsa aura āvṛtti 'praṇava ye mahāvākya īśvarera mūrtti| praṇava haite sarvaveda, jagat utpatti|| praṇava se mahāvākya vedera nidāna| īśvarasvarūpa praṇava sarvaviśvadhāma||'
8.14
śrīviśvanātha—tadevaṃ ‘ārttaḥ’ ityādinā karmamiśrām, ‘jarāmaraṇamokṣāya’ ityanenāpi karmamiśrām, “kaviṃ purāṇam” ityādibhiryogamiśrāñca saparikarāṃ pradhānībhūtāṃ bhaktimuktvā sarvaśreṣṭhaṣṭhāṃ nirguṇāṃ kevalāṃ bhaktimāha—ananyacetā iti| na vidyate'nyasmin karmaṇi jñānayoge vā anuṣṭheyatvena, tathā devatāntareva ārādhyatvena, tathā svargāpavargādāvapi prāpyatvena ceto yasya| satataṃ sadeti kāladeśapātraśuddhyādyanapekṣatayaiva nityaśaḥ pratidinameva yo māṃ smarati, tasya tena bhaktenāhaṃ sulabhaḥ sukhena labhyaḥ| yogajñānābhyāsādiduḥkhamiśraṇābhāvāditi bhāvaḥ| nityayuktasya nitya-madyogakāṅkṣiṇaḥ āśaṃsāyāṃ bhūtavacceti bhāvinyapi yoge āśaṃsite kta-pratyayaḥ| yogino bhaktiyogavataḥ, yadvā, yogasambandhaḥ dāsyasakhyādistadvataḥ|
sā. va. prakāśikā vṛtti—"ārtta, jijñāsu, arthārthī aura jñānīke sambandhameṃ vicāra ārambhakara jarā-maraṇa-mokṣataka tumheṃ karmaśikṣā dī arthāt karmapradhānībhūtā bhaktike svarūpakī vyākhyā kī tathā 'kaviṃ purāṇam' ityādi ślokase ārambhakara abataka yogamiśrā arthāt yogapradhānībhūtā bhaktike svarūpakī vyākhyā kī| inake bīca-bīcameṃ kevalā bhaktikā anubhava batā rahā hūm̐, śravaṇa karo—jo ananyacitta hokara kevala merā hī smaraṇa bhaktise mujhe prāpta karanā durlabha hai—aisā jāno|"—śrībhaktivinoda ṭhākura|
8.15
śrīviśvanātha—tvāṃ prāptavatastasya kiṃ syādityāha—māmiti| duḥkhālayaṃ duḥkhapūrṇaṃ aśāśvatam anityañca janma nāpnuvanti, kintu sukhapūrṇaṃ nityabhūtaṃ janma majjanmatulyaṃ prāpnuvanti, “śāśvatastu dhruvo nityaḥ sadātanaḥ sanātanaḥ” ityamaraḥ| yadā vasudeva gṛhe sukhapūrṇaṃ nityabhūtam aprākṛtaṃ majjanma bhavettadeva teṣāṃ madbhaktānāmapi mannityasaṅgināṃ janma syānnānyadā iti bhāvaḥ| paramāmiti anye bhaktāḥ saṃsiddhiṃ prāpnuvanti ananyacetasastu paramāṃ saṃsiddhiṃ mallīlāparikaratāmityarthaḥ| tenoktalakṣaṇebhyaḥ sarvabhaktebhyo dṛśya-śreṣṭhyaṃ dyotitam|
prāpta karate haiṃ, kintu ananya cittavāle ‘paramā saṃsiddhi’ arthāt mere līlā parikaratvako prāpta karate haiṃ| isase ananyacetā puruṣakī pūrvokta bhaktoṃkī apekṣā śreṣṭhatā pratipādita huī hai|
sā. va. prakāśikā vṛtti-jo loga karma, jñāna, yogādise nirapekṣa hokara dūsare-dūsare devatāoṃkā āśraya na lekara ananyā bhaktike dvārā kevala duḥkhapūrṇa anitya janma grahaṇa nahīṃ karanā par̤atā| ve karmabandhana yā ‘na karmabandhanaṃ janma vaiṣṇavānāñca vidyate| viṣṇuranucaratvaṃ hi mokṣamāhurmanīṣiṇaḥ||’ (ha. bha. vi. 10/117 dhṛta pādmottara vākya) vyakti unheṃ muktibhājana kahate haiṃ| bhagavānke ananya bhakta kevalā arthāt rāgānugā bhaktikā anuśīlanakara parama saṃsiddhi lābha karate haiṃ arthāt ve svarūpasiddhi evaṃ vastusiddhike mādhyamase bhagavānke līlā-parikaroṃmeṃ parigaṇita hokara unakī sevāmeṃ niyukta hote haiṃ tathā avatāra kālameṃ
8.16
śrīviśvanātha-sarva eva jīvāḥ mahāsukṛtino'pi jāyante madbhaktāstu tadvanna jāyanta ityāha - ābrahmeti| brahmaṇo bhuvanaṃ satyalokāstamabhivyāpya|
sā. va. prakāśikā vṛtti—‘brahmaloka arthāt satyalokase ārambhakara samasta loka hī anitya haiṃ| una una lokoṃke jīvoṃkā punarjanma sambhava prakriyākā carama phala yā saṃsiddhi hai| ve kramaśaḥ kevalā bhakti prāptakara punarjanmase uddhāra pāte haiṃ|”—śrībhaktivinoda ṭhākura|
8.17
śrīviśvanātha—nanu “amṛtaṃ kṣemamabhayaṃ trimūrddhno'dhāyi mūrddhasu” iti (śrīmadbhā. 2/6/19) dvitīyaskandhoktyā, keṣāñcinmate brahmalokasya abhayatvaśravaṇāt, sannyāsibhirapi jigamiṣitatvāt tatratyānāṃ pāto na sambhāvyate? maivam, tallokasvāmino brahmaṇo'pi pātaḥ syāt kimutānyeṣām iti vyañjayannāha—sahasraṃ yugāni paryanto'vasānaṃ yasya tadbrahmaṇo'hardinaṃ yad ye śāstrābhijñā vidurjānanti, te'horātravido janāḥ rātrimapi tasyā yugasahasrāntāṃ viduḥ| tena tādṛśāhorātraiḥ pakṣamāsādikrameṇa varṣaśataṃ brahmaṇaḥ paramāyuriti| etadante tasyāpi pāto na kasyacidvaiṣṇavasya tasya brahmaṇo mokṣaśceti vyañjitam |
bhāvānuvāda—acchā, śrīmadbhāgavatake dvitīya skandhameṃ aisā kathita hai—“tīna lokoṃke upara ‘maharloka' usake ūpara jana, tapa, satya, ina tīna sā. va. prakāśikā vṛtti—"manuṣyakī gaṇanāke anusāra eka hajāra caturyuga hī aisī gati hai, to unake lokagata saṃnyāsiyoṃkā abhayatva kaise nitya
8.18
śrīviśvanātha—ye tu tato'rvācīnāstrilokasthāsteṣāntu tasyāhanyahanyapi pāta ityāha-avyaktāditi| "atra dainandinasṛṣṭipralayayorākāśādīnāṃ sattvādavyaktaśabdena svāpāparasthaḥ prajāpatirevocyate" iti madhusūdana sarasvatīpādāḥ tataśca avyaktāt svapāparasthāt prajāpateḥ sakāśādvyaktayaḥ śarīraviṣayādirūpā bhogabhūmayo bhavanti vyavahārakṣamāḥ syuḥ| rātryāgame tasya svāpakāle pralīyante tasminneva tirobhavanti|
8.19
śrīviśvanātha—evameva bhūtānāṃ carācaraprāṇināṃ grāmaḥ samūhaḥ|
8.20
śrīviśvanātha—tasmāduktalakṣaṇādavyaktāt prajāpaterhiraṇyagarbhāt sakāśāt paraḥ śreṣṭhaḥ| hiraṇyagarbhasyāpi kāraṇabhūto yo'nyaḥ khalvavyakto bhāvaḥ sanātanò'nādiḥ|
8.21
śrīviśvanātha—pūrvaślokoktamavyaktaśabdaṃ vyācaṣṭe—avyakta iti| na kṣaratītyakṣaro nārāyaṇaḥ “eko nārāyaṇa āsīnna brahmā na ca śaṅkaraḥ” iti śruteḥ, mama paramaṃ dhāma nityaṃ svarūpam; yadvā, akṣaraḥ paraṃ dhāma brahmaiva maddhāma mattejorūpam|
sā. va. prakāśikā vṛtti—carācara lokasamūhake anityatvakā varṇanakara varttamāna do ślokoṃmeṃ parameśvara-tattvakā nityatva dikhā rahe haiṃ| avyakta hiraṇyagarbhase śreṣṭha avāṅmanasogocara (mana aura indriyoṃse atīta) sanātana
8.22
śrīviśvanātha—sa ca madaṃśaḥ paramaḥ puruṣaḥ na vidyate'nyat karmajñānayogakāmanādikaṃ yasyāṃ tayaiva| ataeva pūrvaṃ mayoktaṃ “ananyacetāḥ satatam” iti bhāvaḥ|
sā. va. prakāśikā vṛtti—pūrvaślokameṃ varṇita avyakta avasthāmeṃ sthita puruṣa śrīkṛṣṇake svāṃśa-tattva haiṃ| samasta prāṇī inake hī bhītara avasthita haiṃ| kevala karma-jñāna-yogādise nirapekṣa ananyā bhaktise hī inako prāpta
8.23
śrīviśvanātha—nanu ‘yaṃ prāpya na nivarttante taddhāma paramaṃ mama’ iti tvaduktyā tvadbhaktāstvavāṃ prāpya na punarāvarttante ityuktaṃ, na tatra tvatprāptau kaścinmārganiyama ityuktaḥ, tvadbhaktānāñca guṇātītatvāttanmārgo'pi guṇātīta evāvasīyate, na tu sāttviko'rcirādiḥ, yastu mārgo yogino jñāninaḥ karmiṇaścāsti, tamahaṃ jijñāse ityapekṣāyāmāha—yatreti| prāṇotkramaṇānantaraṃ tatra kāle kālopalakṣite mārge prayātā anāvṛttimāvṛttiñca yānti taṃ kālaṃ mārgaṃ vakṣye ityanvayaḥ|
sā. va. prakāśikā vṛtti—bhagavānke ananya bhakta anāyāsa hī bhagavat-
8.24
śrīviśvanātha—atrānāvṛttimārgamāha—agniriti| agnijyotiḥśabdābhyāṃ “te'rciṣamabhisambhavanti” iti śrutyuktyā arcirabhimāninī devatopalakṣyate| aharityaharabhimāninī, śukla iti pakṣābhimāninī, uttarāyaṇarūpāḥ ṣaṇmāsā ityuttarāyaṇābhimāninī devatā, etadrūpo yo mārgastatra prayātā brahmavido jñānino brahma prāpnuvanti| tathā ca śrutiḥ “te'rciṣamabhisambhavantyarciṣo'haraha āpūryamāṇa pakṣamāpūryamāṇapakṣādyān ṣaṇmāsānnudaṅgāditya eti māsebhyo devalokam” iti|
sā. va. prakāśikā vṛtti—"brahmavid puruṣa agni, jyoti, śubhadina aura donoṃ śabdoṃse arci (prakāśa) ke abhimānī devatā, 'ahaḥ' śabdase dinake abhimānī devatā, 'śukla' śabdase pakṣake abhimānī devatā tathā 'uttarāyaṇa' śabdase uttarāyaṇake abhimānī devatāko samajhanā cāhie arthāt tattvavastu aura kālaprāpta mana ādi indriyoṃkī prasannatā hī yogīke brahma prāptikā
8.25
śrīviśvanātha—karmiṇāmāvṛttimārgamāha—dhūma iti| dhūmābhimāninī devatā, rātryādiśabdaiśca pūrvavadeva tattadabhimāninyastisro devatā lakṣyante| etābhirdevatābhirupalakṣito yo mārgastatra prayātaḥ karmayogī cāndramasaṃ jyotistadupalakṣitaṃ svargalokaṃ prāpya tatra karmaphalaṃ bhuktvā nivarttate punarāvarttate|
sā. va. prakāśikā vṛtti—dhūma, rātri, kṛṣṇapakṣa, dakṣiṇāyanarūpa chaḥ māsa karmayogigaṇa punarāvṛtti mārgako prāpta hote haiṃ|
8.26
śrīviśvanātha—uktau mārgāvupasaṃharati—śuklakṛṣṇe iti| śāśvate anādi saṃsārasyānāditvāt ekayā śuklayā'nāvṛttiṃ mokṣamanyayā kṛṣṇayā''varttate punaḥ punaratra jāyate|
sā. va. prakāśikā vṛtti—pūrvokta arcirādi mārga arthāt ‘devayāna’ dhūma ādi mārga ‘pitṛyāna’ andhakāramaya, tamomaya honeke kāraṇa kṛṣṇā gatike haiṃ| brahmavit yogī śuklā gatikā avalambanakara devayānameṃ arcirādi lokoṃse hokara kramapathase mokṣa lābha karate haiṃ, kintu iṣṭapūrttādi anuṣṭhānoṃko karanevāle yogī kṛṣṇā gatikā avalambanakara pitṛyānase dhūmādi devatāoṃkā
8.27
śrīviśvanātha—etanmārgadvayajñānaṃ vivekotpādakamatastadvantaṃ stauti—naite iti| yogayuktaḥ samāhitacitto bhava|
sā. va. prakāśikā vṛtti—‘ina donoṃ mārgoṃke tāttvika pārthakyase avagata jānakara ananya bhaktiyogakā avalambana karate haiṃ| he arjuna! tuma usī yogakā avalambana karo|”—śrībhaktivinoda ṭhākura|
8.28
śrīviśvanātha - etadadhyāyoktārthajñānaphalamāha-vedeṣviti| tat sarvamatyeti atikramya ca yogī bhaktamān, tato'pi śreṣṭhaṃ sthānamādyamaprākṛtaṃ nityaṃ prāpnoti |
bhaktānāṃ sarvataḥ śreṣṭhaṃ pūrvoktaṃ teṣvapi sphuṭam| ananyabhaktasyetyartho'trādhyāye vyañjito'bhavat|| iti sārārthavarṣiṇyāṃ harṣiṇyāṃ bhaktacetasām| śrīgītāsvaṣṭamo'dhyāyaḥ saṅgataḥ saṅgataḥ satām||
sā. va. prakāśikā vṛtti- "bhaktiyogakā avalambana karanese tuma kisī unheṃ bhaktiyoga dvārā prāptakara anādi aura parama (aprākṛta) sthānako prāpta hoo|”—śrībhaktivinoda ṭhākura 'yat karmabhiryattapasā jñānavairāgyataśca yat| yogena dānadharmeṇa śreyobhiritarairapi|| sarvaṃ madbhaktiyogena madbhakto labhate'ñjasā| svargāpavargaṃ maddhāma kathañcid yadi vāñchati||' (śrīmadbhā. 11/20/32-33) 'yā vai sādhanasampatti puruṣārtha catuṣṭaye| tayā vinā tadāpnoti naro nārāyaṇāśrayaḥ||' (mahābhārata mokṣadharmīya vākya) arthāt cāroṃ puruṣārthoṃse prāpta sampatiko bhagavānke āśrita bhaktajana una una kleśoṃke binā hī prāpta karate haiṃ| sādhanoṃke rūpameṃ nirṇīta hai| 'haribhakti mahādevyāḥ sarvā muktyādisiddhayaḥ| bhuktayaścādbhutāstasyāśceṭikāvadanuvratāḥ ||' (nā. pa. rā.) isī ślokake vidvat-rañjana bhāṣyameṃ śrībhaktivinoda ṭhākura likhate haiṃ—“jisa samaya ananya śraddhāke sātha sādhusaṅgameṃ merā bhajana karate-karate upāsyake sambandhameṃ cintāmala vartamāna rahate haiṃ| ye sādhusaṅgameṃ bhajana dūṣita bhāva—ye sabhī bhajana-tattvake anartha haiṃ| bhajana jitane parimāṇameṃ viśuddha tattva bhagavānkā āśraya karatī hai| yahī aṣṭama adhyāyakā tātparya hai||”28||
śrīmadbhaktivedānta nārāyaṇakṛta śrīmadbhagavadgītāke aṣṭama adhyāyakī sārārthavarṣiṇī-prakāśikā-vṛtti samāpta|
aṣṭama adhyāya samāpta|
Linked texts (1)
- Bhagavadgītā — Vyāsa, Sanskrit