Bhagavadgita 8.4

8.4

śrīviśvanātha—kṣaro naśvaro bhāvaḥ padārtho ghaṭapaṭādiradhibhūtamadhibhūtaśabdavācyaḥ, puruṣaḥ samaṣṭi-virāṭa, adhidaivatamadhidaivataśabdavācyaḥ- “adhikṛtya varttamānāni sūryādidaivatāni yatra” iti tannirukteḥ| atra dehe'dhiyajño yajñādikarmapravarttako'ntaryāmyahaṃ madaṃśakatvādahamevetyevakāreṇa kathaṃ jñeya ityasyottaramantaryāmitve'hameva, madabhinnatve naiva jñeyaḥ, na tvadhyātmādiriva madbhinnatvenetyarthaḥ| dehe dehabhṛtāṃ vareti tvantu sākṣānmatsakhatvāt sarvaśreṣṭha eva bhavasīti bhāvaḥ |
sā. va. prakāśikā vṛtti—yahām̐ śrībhagavān arjunake tīna praśnoṃkā uttara adhibhūta—kṣaṇa-kṣaṇa parivarttanaśīla evaṃ vināśī sthūla dehasamūha prāṇiyoṃkā avalambanakara varttamāna rahate haiṃ, isalie ghaṭa-paṭa ādi naśvara padārthoṃko ‘adhibhūta’ kahate haiṃ|| adhidaiva—samaṣṭisvarūpa virāṭa puruṣa āditya ādi devatāoṃpara adhiyajña—jīvoṃke śarīrameṃ antaryāmī rūpameṃ yajñādi karmapravarttaka aura usake phalapradātāke rūpameṃ avasthita puruṣa hī adhiyajña haiṃ| ye antaryāmī 'dvā suparṇā sayujā sakhāyā samānaṃ vṛkṣaṃ pariṣaṣvajāte| tayoranyaḥ pippalaṃ svādvatyanaśnannanyo'bhicākaśīti||' (śve. u. 4/6) arthāt paramātmā una phaloṃkā bhoga na kara sākṣīsvarūpa kevala dekha rahe haiṃ| haiṃ— 'kecit svadehāntarhṛdayāvakāśe prādeśamātraṃ puruṣaṃ vasantam' arthāt koī koī yogī puruṣa apane antaḥkaraṇarūpa guhāmeṃ virājita prādeśamātra puruṣako smaraṇa karate haiṃ| 'prādeśamātra' śabdakā artha śrīdharasvāmīne 'am̐gūṭhese tarjanīkī acintya śakti dvārā pandraha varṣīya kiśorake rūpameṃ avasthita haiṃ| punaḥ tiṣṭhati'| sādhāraṇa jīvoṃke hṛdayameṃ aṅguṣṭhamātra pradeśameṃ sthita haiṃ, kintu viśeṣa bhaktoṃke bilvamaṅgalake hṛdayameṃ sthita antaryāmī puruṣa divya kiśorāvasthāvāle śrīkṛṣṇa hī haiṃ— 'cintāmaṇirjayati somagirirgururme śikṣāguruśca bhagavān śikhipiccha mauliḥ' (kṛ. ka. 1) arthāt, sarvābhīṣṭapradātā gururūpā cintāmaṇi evaṃ somagiri nāmaka guru jayayukta hoṃ tathā mere hṛdayameṃ virājamāna śikṣāguru mayūrapicchadhārī bhagavān śrīkṛṣṇa jayayukta hoṃ| arjunake hṛdayasthita antaryāmī puruṣa unake rathameṃ virājamāna svayaṃ kiśora kṛṣṇa haiṃ|