Bhagavadgita 9

Sārārthavarṣiṇī 9

Language: Sanskrit

9.2 — 4 parts
9.22 — 5 parts
9.27 — 5 parts
9.30 — 3 parts
9.31 — 4 parts

9.1

śrīviśvanātha— ārādhyatve prabhordāsairaiśvaryaṃ yadapekṣitam| tatśuddhabhakterutkarṣaścocyate navame sphuṭam|| karmajñānayogādibhyaḥ sakāśāt bhaktereva utkarṣaḥ| sā ca bhaktiḥ 'pradhānībhūtā' 'kevalā' ceti saptamāṣṭamayoroktam| tatrāpi kevalāyā atipravalāyā jñānavadantaḥkaraṇaśuddhyādyanapekṣiṇyā bhakteḥ spaṣṭatayā eva sarvotkarṣaḥ| tasyāmapekṣitamaiśvaryañca vaktuṃ navamo'yamadhyāya ārabhyate| sarvaśāstrasārabhūtasya gītā-śāstrasyāpi madhyamamadhyāyāṣṭakameva sāram, tasyāpi madhyamau navamadaśamāveva sārāvityato'tra nirūpayiṣyamāṇamarthaṃ stauti—idantviti tribhiḥ| dvitīyatṛtīyādhyāyādiṣu yaduktaṃ mokṣopayogijñānaṃ 'guhyam', saptamāṣṭamayormatprāptyupayogijñānaṃ—jñāyate'nena bhagavattattvamiti 'jñāna'—bhaktitattvaṃ—'guhyataraṃ', atra tu 'kevalaśuddhabhaktilakṣaṇaṃ jñānaṃ' 'guhyatamaṃ' prakarṣeṇaiva tubhyaṃ vakṣyāmi| atra tu jñāna-śabdena bhaktiravaśyaṃ vyākhyeyā, na tu prathamaṣaṭkoktaṃ prasiddhaṃ jñānam, paraśloke'vyayamanaśvaramiti viśeṣaṇadānādguṇātītatvalābhādguṇātītā bhaktireva, na tu jñānam, tasya sāttvikatvāt| 'aśraddadhānāḥ puruṣā dharmasyāsya' ityagrimaśloke dharmaśabdenāpi bhaktirevocyate| anasūyave'matsarāyetyanyo'pīdamamatsarāyaivopadiśediti vidhirvyajjitaḥ| vijñānasahitaṃ madaparokṣānubhavaparyantamityarthaḥ| aśubhāt saṃsārādbhaktipratibandhakādantarāyādvā|
sā. va. prakāśikā vṛtti—śrīkṛṣṇane sātaveṃ tathā āṭhaveṃ adhyāyoṃmeṃ dvitīya aura tṛtīya adhyāyameṃ mokṣake upayogī jisa ādhyātmika jñānakā vartamāna adhyāyameṃ kevalā bhakti-sambandhī jisa jñānakā upadeśa de rahe haiṃ, viṣayaka jñāna vilāsa athavā anubhūtike sahita viśeṣarūpameṃ jānanā hī vijñāna hai| bhagavānne brahmājīko kahā hai— 'jñānaṃ paramaguhyaṃ me yadvijñāna samanvitam| sarahasyaṃ tadaṅgaṃ ca gṛhāṇa gaditaṃ mayā||' (śrīmadbhā. 2/9/30) tuma ise samajha nahīṃ pāoge, merī kṛpāse isakī upalabdhi karo| jñāna merā svarūpa hai, vijñāna bhakti-sambandha hai, jīva merā rahasya hai, pradhāna merā jñānāṅga śaktikā pariṇāma hai| 'athaitat paramaṃ guhyaṃ śṛṇvato yadunandana| sugopyamapi vakṣyāmi tvaṃ me bhṛtyaḥ suhṛt sakhā||' (śrīmadbhā. 11/11/49) arthāt, he yadunandana! isa parama guhya jñānako suno| sugopanīya honepara śrīśaunakādi ṛṣiyoṃne sūta gosvāmīse vijñānamaya guhya tattvako varṇana 'vettha tvaṃ saumya tatsarvaṃ tattvatastadanugrahāt| brūyuḥ snigdhasya śiṣyasya guravo guhyamapyuta||' (śrīmadbhā. 1/1/8) arthāt, guruvarga snigdha svabhāvavāle śiṣyoṃko atyanta nigūr̤ha rahasyakā arthāt prakṛta tattvajña guru upayukta śiṣyako hī guhyatama jñānakā upadeśa upadeśa pradāna karatī hai— ‘vedānte paramaṃ guhyaṃ purākalpe pracoditam| nāpraśāntāya dātavyaṃ nāputrāyāśiṣyāya vā punaḥ|| yasya deve parā bhaktiryathā deve tathā gurau| tasyaite kathitā hyarthā prakāśante mahātmanaḥ||’ (śve. u. 6/22-23) hai| purā kālameṃ śvetāśvatara ṛṣikī ārādhanāse prasanna hokara śrībhagavānne jisa sādhakakī bhagavānmeṃ parābhakti hai tathā jaisī bhakti bhagavānmeṃ hai,

9.2.1

śrīviśvanātha—kiñca, idaṃ jñānaṃ rājavidyā vidyā upāsanā vividhā eva bhaktayaḥ, tāsāṃ rājā rājadantāditvāt paranipātaḥ| guhyānāṃ rājeti bhaktimātramevātiguhyaṃ tasya bahuvidhasyāpi rājetyatiguhyatamaṃ pavitramidamiti sarvapāpaprāyaścittatvāt| tvaṃ-padārthajñānācca sakāśādapi pavitrakaram| anekajanmasahasrasañcitānāṃ sarveṣāmapi pāpānāṃ sthūlasūkṣmāvasthānāṃ tatkāraṇasyājñānasya ca sadya evocchedakam, ataḥ sarvottamaṃ pāvanamidameveti madhusūdanasarasvatīpādāḥ| pratyakṣa evāvagamo'nubhavo yasya tat| “bhaktiḥ pareśānubhavo viraktiranyatra caiṣa trika ekakālaḥ| prapadyamānasya yathāśnataḥ syustuṣṭiḥ puṣṭiḥ kṣudapāyo'nughāsam||” ityekādaśokteḥ pratipadameva bhajanānurūpabhagavadanubhavalābhāt| dharmyaṃ dharmādanapetaṃ sarvadharmākaraṇe'pi sarvadharmasiddheḥ “yathā tarormūlaniṣecanena tṛpyanti tatskandhabhujopaśākhāḥ| prāṇopahārācca yathendriyāṇāṃ, tathaiva sarvārhaṇamacyutejyā||” iti nāradokteḥ| kartuṃ susukhamivi karmajñānādāviva nātra ko'pi kāyavāṅmānasakleśātiśayaḥ, śravaṇa-kīrttanādibhakteḥ śrotrādīndriyavyāpāramātratvādavyayaṃ karmajñānādivanna naśvaraṃ nirguṇatvāt| śākhā, praśākhā ityādi samasta hī tṛpta hote haiṃ, usī prakāra ekamātra bhagavān acyutakī ārādhanāse hī anyānya sabakī upāsanā ho jātī hai|” (śrīmadbhā. 4/31/14) ‘karttuṃ susukham’—karma-jñānādike samāna bhaktimeṃ kāya-mana-vākya indriyoṃkā kārya hai| nirguṇa honeke kāraṇa bhakti karma, jñāna ādike samāna sā. va.

9.2.2

prakāśikā vṛtti—isa naveṃ adhyāyameṃ nirguṇā, kevalā bhaktikā gopanīya, sarvāpekṣā pavitrakārī, pratyakṣa anubhavasvarūpa, sarvadharma-phalaprada, sukhasādhya tathā akṣaya phalayukta hai| kevalā bhaktiko rājavidyā tathā saba prakārake guhya viṣayoṃmeṃ śreṣṭhatama honeke pavitramidamuttamam—dāna, tarpaṇa, cāndrāyaṇa vrata ādi prāyaścittoṃke dvārā ki tapasyā ora brahmacaryādike dvārā pāpoṃkā kṣaya honepara bhī punaḥ pāpa-aṃkurake udgama honekī sambhāvanā rahatī hai| kintu, śrīmadbhāgavata ādi śāstroṃke anusāra kevalā bhaktike dvārā ātyantikarūpase pāpoṃkā dhvaṃsa ho jātā hai| yahām̐ taka ki kevalā bhaktike ānuṣaṅgika phalase hī pāpoṃkā samūla dhvaṃsa ho hyaghavān rājan pūyeta tapa ādibhiḥ’ (śrīmadbhā. 6/1/16)| śrībhaktirasāmṛtatātparya pāpa, pāpabīja, avidyā, prārabdha, aprārabdha—sabako sampūrṇarūpeṇa vināśa karanevālīse hai| ‘aprārabdhaṃ phalaṃ pāpaṃ kūṭaṃ bījaṃ phalonmukham| krameṇaiva pralīyate viṣṇubhaktiratātmanām||’ (padmapurāṇa) samprasīdati' (śrīmadbhā. 1/2/6)| bhakti ātmārāma, āptakāma puruṣoṃke bhī ātmārāmatva aura āptakāmatvakā tyāga karākara use kṛṣṇasevānandameṃ ākarṣita karatī hai—'ātmārāmaśca munayo' (śrīmadbhā. 1/7/10)| pratyakṣa anubhavasvarūpa— “jisa prakāra bhojanakārī vyaktiko pratyeka grāsake bhajana kālameṃ arthāt sādhana daśāmeṃ hī bhakti, iṣṭadevakī anubhūti aura viṣayoṃse virakti—ye samasta eka sātha anubhava hote haiṃ|” 'bhaktiḥ pareśānubhavo viraktiranyatra caiṣa trika ekakālaḥ|

9.2.3

prapadyamānasya yathāśnataḥ syustuṣṭiḥ puṣṭiḥ kṣudapāyo'nughāsam||' (śrīmadbhā. 11/2/42) bhaktike atirikta karma, yoga, jñānādi sādhakoṃko aisā pratyakṣa anubhava bhaktimeṃ itanā sāmarthya hai ki bhaktike prārambha karanemātrase apanā anubhava pradāna karatī hai| sarvadharma-phalaprada—bhaktikā anuṣṭhāna karanese samasta dharmoṃkā sampūrṇa phala tathā isake atirikta veda, upaniṣadādi śrutiyoṃke pratipādya bhagavat-premakī vraja'—isa ślokake anusāra samasta dharmoṃ arthāt varṇāśrama dharma, karma, jñāna, yogādi tathā śārīrika aura mānasika samasta pathoṃkā parityāgakara ekamātra kevalā bhaktikā āśrayakara śrīkṛṣṇakā bhajana karanese ukta samasta dharmoṃkā phala sarala sahajarūpameṃ sukhapūrvaka pāyā jātā hai| yathā—'saṃsiddhiḥ haritoṣaṇam' (śrīmadbhā. 1/2/13) aura 'sarvaṃ madbhaktiyogena madbhakto labhate'ñjasā' (śrīmadbhā. guru-śuśrūṣā ādi jīvakā svarūpagata dharma usameṃ vidyamāna rahatā hai| śrutimeṃ 'yathātarormūlaniṣecanena tṛpyanti tatskandhabhujopaśākhāḥ| prāṇopahārācca yathendriyāṇāṃ tathaiva sarvārhaṇamacyutejyā||' (śrīmadbhā. 4/31/14) arthāt, jisa prakāra vṛkṣake mūlameṃ bhalībhām̐ti jala-siṃcanase usake śrībhagavān‌kī pūjā karanese hī sabakī pūjā ho jātī hai|

9.2.4

sukha-sādhya—jñāna-yogādikī bhām̐ti kevalā bhaktike sādhanameṃ koī kleśa dvārā madhura harināma aura bhagavat-līlā-kathāoṃke sparśamātrase hī athavā tulasī-patra tathā eka gaṇḍuṣa jalādi upakaraṇake dvārā hī isa bhaktikā hyacyutaṃ prīṇayato bahvāyāso’ (śrīmadbhā. 7/6/19) arthāt bhagavān acyuta ślokakī ṭīkāmeṃ śrīla cakravarttī ṭhākurane kahā hai—‘‘kuṭumbake bharaṇa-poṣaṇa antaḥkaraṇameṃ antaryāmīke rūpameṃ sadā-sarvadā vidyamāna rahaneke kāraṇa unake saba prakārase, yahām̐ taka ki mānasa upacārake dvārā bhī, sevāke saṅkalpamātrase, śravaṇa-kīrttanādi kisī bhī eka bhakti-aṅgake pālanase bhagavān‌kī prīti (śrīmadbhā. 3/19/36) arthāt ananya śaraṇāgata, sarala cittavāle manuṣyamātrake ‘tulasīdalamātreṇa jalasya culukena vā| vikrīṇīte svamātmānaṃ bhaktebhyo bhaktavatsalaḥ||' akṣaya phalaprada—karma-jñāna-yogādi sādhana naśvara haiṃ arthāt siddhi ho jānepara

9.3

śrīviśvanātha—nanvevamasya dharmasyātisukaratve sati ko nāma saṃsārī syāt ? tatrāha—‘aśraddadhānāḥ’| asyeti karmaṇi ṣaṣṭhī ārṣī| imaṃ dharmamaśraddadhānāḥ śāstravākyaiḥ pratipāditaṃ bhakteḥ sarvotkarṣaṃ stutyarthavādameva manyamānā āstikyena na svīkurvanti| ye te upāyāntarairmatprāptaye kṛtaprayatnā api māmaprāpya mṛtyuvyāpte saṃsāravartmani nitarāmatiśayena varttante|
sā. va. prakāśikā vṛtti—jo loga bhaktikī aisī mahimā jāna-sunakara nahīṃ kara pāte—aise aśraddhālu loga bhagavadbhaktikā āśraya na kara punaḥ ‘śraddhāvān jana haya bhakti adhikārī|’ 'brahmāṇḍatra bhramite kona bhāgyavāna jīva| guru-kṛṣṇa prasāde pāya bhakti-latā bīja||' arthāt, brahmāṇḍameṃ bhramaṇa karate-karate koī viralā saubhāgyavān jīva śrīgurudevakī kṛpāse bhakti-latākā bīja prāpta karatā hai| śrīgurudeva jīvoṃke hṛdayameṃ kṛṣṇa-sevākī vāsanākā saṃcāra karate haiṃ| isī sevākī vāsanāse bhāgyahīna vyakti samasta śāstroṃmeṃ pratipādita bhakti-mārgakā āśraya nahīṃ grahaṇakara satkarma-jñāna-yoga-tapasyādi anyānya sādhanoṃke dvārā śrībhagavān‌ko loga śrīgurudevake caraṇakamaloṃkī paricaryā (bhakti-pathakā pradhāna āśraya) kā parityāgakara yogādi dvārā manakā damana karanā cāhate haiṃ, ve vyarthamanoratha hokara nānā prakārake vighna aura vipattiyoṃse pūrṇa bhavasindhumeṃ patita hote

9.4

śrīviśvanātha—maddāsyabhaktāvevanmātraṃ madaiśvaryyajñānaṃ madbhaktairapekṣitavyamityāha saptabhiḥ| avyaktā atīndriyā mūrttiḥ svarūpaṃ yasya tena mayā kāraṇabhūtena sarvamidaṃ jagat tataṃ vyāptam| ataeva matsthāni mayi kāraṇabhūte pūrṇacaitanyasvarūpe sthitāni sarvāṇi bhūtāni carācarāṇi santi| evamapi ghaṭādiṣu svakāryeṣu mṛdādivatteṣu bhūteṣu nāhamavasthito'saṅgatvāt|
sā. va. prakāśikā vṛtti— pariṇāma—dūdha eka śuddha padārtha hai| amlake saṃyogase vahī dahīkā rūpa vivartta—kisī eka vastumeṃ dūsarī vastuke bhrama honekā nāma vivartta hai, yathā—rajjumeṃ sarpakā bhrama athavā sīpameṃ rajatakā bhrama vivartta kahalātā hai| pūrṇa caitanyasvarūpa hūm̐|

9.5

śrīviśvanātha—tata eva mayi sthitānyapi bhūtāni na matsthāni mamāsaṅgatvādeveti bhāvaḥ| nanu tarhi tava jagadvyāpakatvaṃ jagadāśrayatvañca pūrvoktaṃ viruddhamityāha—paśya me yogamaiśvaram asādhāraṇaṃ yogaiśvaryamaghaṭita-ghaṭanācāturyamayam| anyadapyāścaryaṃ paśyetyāha—bhūtāni vibhartti dhārayati iti bhūtabhṛt, bhūtāni bhāvayati pālayatīti bhūtabhāvanaḥ| evambhūto'pi mamātmā bhūtastho na bhavati mameti bhagavati dehideha-vibhāgābhāvāt ‘rāhoḥ śiraḥ’ itivat abhede'pi ṣaṣṭhī| ayaṃ bhāvaḥ—yathā jīvo dehaṃ dadhat pālayannapi tasminnāsaktyā dehastha eva bhavati, evamahaṃ bhūtāni dadhat pālayannapi māyikasarvabhūta-śarīro'pi na tatrastho niḥsaṅgatvāditi|
sā. va. prakāśikā vṛtti—maiṃ samagra bhautika jagatmeṃ vyāpta hūm̐ aura samasta ‘etadīśanamīśasya prakṛtistho'pi tadguṇaiḥ na yujyate’ (śrīmadbhā. 1/11/38)

9.6

śrīviśvanātha—asaṅga mayi bhūtāni sthitānyapi na sthitāni teṣvapi ahaṃ sthito'pi na sthita ityatra dṛṣṭāntamāha—yatheti| yathaivāsaṅgasvabhāve ākāśe sthito nityaṃ vātīti vāyuḥ sarvadā calanasvabhāvaḥ, ataeva sarvatra gacchatīti sarvatragaḥ, mahān parimāṇataḥ yathā svākāśasya asaṅgatvāt tatra sthito'pi na sthitaḥ, ākāśo'pi vāyau sthito'pi na sthito'saṅgatvāt eva, tathaiva asaṅgasvabhāve mayi sarvāṇi bhūtāni ākāśādīni mahānti sarvatragāni sthitāni nāpi sthitāni ityupadhāraya vimṛśya niścinu| nanu tarhi “paśya me yogamaiśvaram” iti bhagavaduktaṃ yogaiśvaryasyātarkyatvaṃ kathaṃ siddhamabhūt dṛṣṭāntalābhāt? ucyateākāśasya jaḍatvādevāsaṅgatvam, cetanasya tu asaṅgatvaṃ jagadadhiṣṭhānādhiṣṭhātṛtve eva parameśvaraṃ vinā nānyatrāstītyatarkyatvaṃ siddhameva, tadapyākāśadṛṣṭānto lokabuddhipraveśārtha eva jñeyaḥ|
sā. va. prakāśikā vṛtti—yahām̐ ‘paśya me yogamaiśvaram’ kā eka gūr̤ha tātparya bhagavat-sevonmukhī vṛtti arthāt bhaktike dvārā bhagavān‌kā sākṣātkāra hotā ‘premāñjanacchurita bhaktivilocanena santaḥ sadaiva hṛdayeṣu vilokayanti| yaṃ śyāmasundaraṃ acintyaguṇasvarūpaṃ govindamādipuruṣaṃ tamahaṃ bhajāmi||’ (bra. saṃ. 5/38) arthāt, premāñjana dvārā anurañjita bhakti-netrase hī bhaktagaṇa apane hṛdayameṃ madhyamākāra śrīkṛṣṇasvarūpameṃ virājamāna rahate haiṃ| jisa prakāra sūrya pṛthak usī prakāra bhagavān bhī apanī yogamāyāke dvārā apane pṛthak svasvarūpameṃ

9.7

śrīviśvanātha—nanu adhunā dṛśyamānāni etāni bhūtāni tvayi sthitāni ityavagamyate mahāpralaye kva yāsyantītyapekṣāyāmāha—sarvaiti| māmikāṃ madīyāṃ mama triguṇātmikāyāṃ māyāśaktau līyanta ityarthaḥ| punaḥ kalpakṣaye pralayānte sṛṣṭikāle tāni viśeṣeṇa sṛjāmi|
bahiraṅgā prakṛtimeṃ apanī karmavāsanāke sātha praveśa kara jāte haiṃ tathā agale kalpake ārambhameṃ punaḥ bhagavat-icchāse prakṛti dvārā sṛṣṭa hote haiṃ tathā apanī śrīmadbhāgavatake śloka (12/4/5-6) draṣṭavya haiṃ|

9.8

śrīviśvanātha—nanu asaṅgo nirvikāraśca tvaṃ kathaṃ sṛjasītyapekṣāyāmāha— prakṛtimiti| svāṃ svīyām avaṣṭabhya adhiṣṭhāya prakṛtervaśāt svīyasvabhāvavaśāt prācīnakarmanimittāditi yāvat, avaśaṃ karmādi-paratantram|
sā. va. prakāśikā vṛtti—yaha bhautika jagat bhagavān‌kī aparā śaktikī pariṇati yā abhivyakti hai| jahām̐ taka jīvakā sambandha hai, ve bhagavān‌kī taṭasthā śakti athavā jīva śaktikī pariṇati haiṃ| ye nitya haiṃ| bhautika garbhastha kie jāte haiṃ, jahām̐se ve apane apane pūrvakarmake anusāra vibhinna āvaśyaka hai ki paśu-pakṣī-manuṣyādi sārī yoniyām̐ eka sātha hī utpanna

9.9

śrīviśvanātha—nanvevañca nānā-karmāṇi kurvatastava jīvavadvandhaḥ kathaṃ na syādata āha—na ceti| tāni sṛṣṭyādīni| karmāsaktirhi bandhahetuḥ, sa cāptakātvānmama nāsti udāsīnavaditi| anya udāsīno yathā vivadamānānāṃ duḥkha-śokādi-saṃsṛṣṭo na bhavati, tathaivāhamityarthaḥ|
sā. va. prakāśikā vṛtti—“kintu, he dhanañjaya! ve samasta karma mujhe rahatā hūm̐| kintu, vastutaḥ maiṃ udāsīna nahīṃ hūm̐, balki cidānandameṃ hī sarvadā ṭhākura|

9.10

śrīviśvanātha—nanu sṛṣṭyādikarttṛstavedamaudāsīnyaṃ na pratyemi ityata āha—mayeti| adhyakṣeṇa mama nimittabhūtena prakṛtiḥ sacarācaraṃ jagat sūyate prakṛtireva jagat janayati, mama atrādhyakṣatā-mātram;—yathā kasyacit ambarīṣāderiva bhūpateḥ prakṛtibhireva rājyakṛtyaṃ nirvāhyate, atrodāsīnasya bhūpateḥ sattāmātramiti yathā tasya rājasiṃhāsane sattāmātreṇa vinā prakṛtibhiḥ kimapi na śakyate karttuma, tathaiva mamādhiṣṭhānalakṣaṇamadhyakṣatvaṃ vinā prakṛtirapi jaḍā kimapi karttuṃ na śaknotīti bhāvaḥ| anena madadhiṣṭhānena hetunedaṃ jagat viparivarttate punaḥ punarjāyate|
unake kaṭākṣa dvārā udbuddha hokara prakṛti carācara jagatakā punaḥ punaḥ sṛjana karatī hai| prakṛti unake adhīna honeke kāraṇa unase sṛjanaśakti prāpta karatī

9.11

śrīviśvanātha—nanu ca, satyamanantakoṭībrahmāṇḍavyāpī saccidānandavigrahaḥ kāraṇārṇavaśāyī mahāpuruṣaḥ svaprakṛtyā jagat sṛjatīti yaḥ prasiddhaḥ, sa eva hi bhavān; kintu vasudevasūnostaveyaṃ mānuṣī tanurityetaddarśaneva kecittava nikarṣaṃ vadantītyata āha—avajānantīti| mama mānuṣyāstanorasyāḥ paraṃ bhāvaṃ kāraṇārṇavaśāyimahāpuruṣādibhyo'pyutkṛṣṭaṃ svarūpamajānanta eva te| kīdṛśam? bhūtaṃ satyaṃ yadbrahma, tacca tanmaheśvarañceti, tanmaheśvarapadaṃ satyāntaravyāvarttakamatra jñeyam—“yukte kṣmādāvṛte bhūtam” ityamaraḥ| “tamekaṃ govindaṃ saccidānandavigrahaṃ vṛndāvanasurabhūruhabhāvanāsīnaṃ satataṃ sa-marudgaṇo'haṃ paramayā stutyā toṣayāmi” iti śruteḥ; “narākṛti parabrahma” iti smṛteśca, mamāsyāḥ mānuṣyāstanoḥ saccidānandamayatvaṃ madabhijñabhaktairucyata eva, tathā sarvabrahmāṇḍavyāpitvañca bālye manmātrā śrīyaśodayā dṛṣṭameva; yadvā, mānuṣīṃ tanumeva viśinaṣṭi—paramutkṛṣṭaṃ bhāvaṃ sattāṃ viśuddhaṃ sattvaṃ saccidānandasvarūpamityarthaḥ| “bhāvaḥ sattā svabhāvābhiprāyaḥ” ityamaraḥ| paraṃ bhāvamapi viśinaṣṭi—mama bhūtamaheśvaraṃ mama sṛjyāni bhūtāni ye brahmādyāsteṣāmapi mahāntamīśvaram| tasmājjīvasyeva mama parameśvarasya tanurna bhinnā; tanurevāham, ahameva tanuḥ, sākṣādbrahmaiva—“śābdaṃ brahma dadhadvapuḥ” iti madabhijñaśukokteriti bhavādṛśaistu viśvasyatāmiti bhāvaḥ|
sā. va. prakāśikā. vṛtti—śrīkṛṣṇa sampūrṇa viṣṇuttattvake mūla haiṃ| upaniṣadoṃmeṃ varṇita nirviśeṣa brahma unakī aṅgajyoti hai| jagadvyāpī paramātmā unake aṃśa haiṃ| vaikuṇṭhādhipati śrīnārāyaṇa unake svāṃśa-vilāsarūpa haiṃ| śrīkṛṣṇa hī samasta avatāroṃke mūla avatārī sarveśvareśvara evaṃ parātpara tattva vastu haiṃ| sarvabhūtamaheśvara, nikhila jagatke ekamātra svāmī, satya-saṅkalpa, sarvajña, sarvaśaktimān, mahākāruṇika śrīkṛṣṇakā darśanakara mūr̤haloga unakī avajñā karate haiṃ| aise mūr̤haloga śrīvasudevanandana yā yaśodānandana śrīkṛṣṇasvarūpako hī maiṃ samasta bhūtoṃkā maheśvara hūm̐| ataḥ avidvat-pratīti dvārā ve mujhameṃ eka kṣudrabhāva arpita (āropita) karate haiṃ| jinakī vidvat-pratīti udita sakate haiṃ|"- śrībhaktivinoda ṭhākura |

9.12

śrīviśvanātha-nanu ye mānuṣīṃ māyāmayīṃ tanumāśrito'yamīśvara iti matvā tvāmavajānanti, teṣāṃ kā gatistatrāha - moghāśā iti | yadi bhaktā api syustadapi moghāśā bhavanti, matsālokyādimabhivāñchitaṃ na prāpnuvanti | yadi te karmiṇastadā moghakarmāṇaḥ karmaphalaṃ svargādikaṃ na labhante; yadi te jñāninastarhi moghajñānā jñānaphalaṃ mokṣaṃ na vindanti, tarhi te kiṃ prāpnuvantītyata āha-rākṣasīmiti| te rākṣasīṃ prakṛtiṃ rākṣasānāṃ svabhāvaṃ śritāḥ prāptāḥ bhavantītyarthaḥ |
bhāvānuvāda-acchā, jo māyāmayī manuṣya śarīradhārī īśvara samajhakara apekṣākara śrībhagavān kahate haiṃ- yadyapi ve bhakta hoṃ, tathāpi ve niṣphala āśāvāle hote haiṃ arthāt sālokyādiko prāpta karanekī unakī āśā niṣphala acchā, taba ve pāte kyā haiṃ? isake uttarameṃ kahate haiṃ- 'rākṣasī' ityādi| ve rākṣasoṃkī prakṛti arthāt svabhāvako prāpta hote haiṃ |
sā. va. prakāśikā vṛtti—pūrva ślokameṃ varṇita saccidānanda śrīkṛṣṇake vyartha ho jāte haiṃ| yahām̐ taka ki ve vikṣiptacitta hokara vivekako naṣṭa karanevālī rākṣasī aura āsurī prakṛtikā āśrayakara paramārthase cyuta ho jāte 'yo vetti bhautikaṃ dehaṃ kṛṣṇasya paramātmanaḥ| sa sarvasmādbahiṣkāryaḥ śrautasmārttavidhānataḥ||' ve śruti aura smṛtike vidhānake anusāra sabhī karmādhikāroṃse bahiṣkṛta kie gae haiṃ, aise pāpiyoṃkā mukhadarśana honepara vastroṃke sātha snāna karanekī vidhi hai| aise vyakti hiṃsādipūrṇa tāmasī, rākṣasī tathā viveka-vilopanī mohinī prakṛtikā āśrayakara narakake bhāgī hote haiṃ|

9.13

śrīviśvanātha—tasmād ye mahātmānaḥ yādṛcchika-madbhaktikṛpayā mahātmatvaṃ prāptāste tu mānuṣā api daivīṃ prakṛtiṃ devānāṃ svabhāvaṃ prāptāḥ santo māṃ mānuṣākārameva bhajante| na vidyate'nyatra jñānakarmmānyakāmanādau mano yeṣāṃ te| māṃ bhūtādiṃ “mayā tatamidaṃ sarvam” ityādi madaiśvaryajñānena bhūtānāṃ brahmādistambaparyantānāṃ kāraṇam| avyayaṃ saccidānandavigrahatvādanaśvaraṃ jñātveti mamārādhyatve madbhaktairetāvanmātraṃ maj‍jñānamapekṣitavyam| iyameva tvaṃpadārthajñānakarmmādyanapekṣā bhaktirananyā sarvaśreṣṭha rājavidyā rājaguhyamiti draṣṭavyam|
sā. va. prakāśikā vṛtti—yadi koī yaha praśna kare ki taba kauna vyakti kṛpā lābhakara śuddhā bhaktikā āśraya lete haiṃ, ve mahātmā hī saccidānandasvarūpa haiṃ| isake viparīta vyakti āsurī prakṛtivāle hote haiṃ| padmapurāṇameṃ kahā hai|

9.14

śrīviśvanātha—bhajantītyuktaṃ tadbhajanameva kimityata āha—satataṃ sadeti nātra karmayoga iva kāladeśapātraśuddhyādyapekṣā karttavyetyarthaḥ,–“na deśaniyamastatra na kālaniyamastathā| nocchiṣṭādau niṣedho'sti śrīharernāmni lubdhaka||” iti smṛteḥ| yatanto yatamānāḥ-yathā kuṭumbapālanārthaṃ dīnāḥ gṛhasthāḥ dhanikadvārādau dhanārthaṃ yatante tathaiva madbhaktāḥ kīrttanādibhaktiprāptyarthaṃ sādhusabhādau yatante, prāpya ca, bhaktimadhīyamānaṃ śāstraṃ paṭhataḥ iva punaḥ punarabhyasyanti ca| etāvanti nāmagrahaṇāni etāvalyaḥ praṇatayaḥ etāvalyaḥ paricaryāścāvaśyakarttavyāḥ ityevaṃ dṛḍhāni vratāni niyamāḥ yeṣāṃ te, yadvā, dṛḍhāni apatitāni ekādaśyādi-vratāni niyamā yeṣāṃ te| namasyantaśca iti cakāraḥ śravaṇapādasevanādyanuktasarvabhaktisaṃgrahārthaḥ| nityayuktā bhāvinaṃ mannityasaṃyogamākāṅkṣantaḥ āśaṃsāyāṃ bhūtavacceti varttamāne'pi bhūtakālikaḥ kta-pratyayaḥ| atra māṃ kīrttayanta eva māmupāsata iti matkīrttanādikameva madupāsanamiti vākyārthaḥ| ato māmiti na paunaruktyamāśaṅkanīyam|
ślokameṃ yahī batā rahe haiṃ—ve sadā-sarvadā mere nāma, rūpa, guṇa tathā līlāoṃkā hai—‘cakrāyudhasya nāmāni sadā sarvatra kīrttayet’ arthāt cakradhārī śrīharikā nāma sadā-sarvadā tathā sarvatra kīrttanīya hai| śrīcaitanyamahāprabhujīne śikṣāṣṭakameṃ sāmānya vyakti pracāra athavā voṭake mādhyamase mahātmā nahīṃ bana sakatā, ātmā śrīkṛṣṇake parama pāvana nāma-rūpa aura līlā-kathāoṃke śravaṇa, kīrttana isake atirikta satkarmī, jñānī, yogī, tapasvī tathā bhagavān‌ko nirākāra, padāśrayakara kṛṣṇabhaktikā anuśīlana karanepara yathārtha mahātmā ho sakatā hai| “ye vidvat-pratītiyukta mahātmā bhaktagaṇa sarvadā mere nāma rūpa, guṇa dṛr̤havratī hokara merā anuśīlana karate haiṃ| jisase ki sāṃsārika karmameṃ citta vikṣipta na ho, isake lie saṃsāra-nirvāha-kālameṃ bhaktiyoga dvārā merī śaraṇāpatti svīkāra karate haiṃ|”—śrībhaktivinoda ṭhākura|

9.15

śrīviśvanātha—tadevaṃ atrādhyāye pūrvādhyāye ca ananyabhakta eva mahātmaśabdavācyaḥ, ārttādisarvabhaktebhyaḥ śreṣṭha iti darśitam| athānye'pi anuktapūrvā ye trividhā bhaktāḥ pūrvato nyūnāḥ 'ahaṃgrahopāsakāḥ' 'pratīkopāsakāḥ' viśvarūpopāsakāṃstān darśayati| jñānayajñeneti anye na mahātmanaḥ pūrvoktasādhanānuṣṭhānāsasamarthā ityarthaḥ, jñānayajñena “taṃ vā ahamasmi bhagavo devatā ahaṃ vai tvamasi”ityādi-śrutyuktamahaṃgrahopāsanaṃ jñānaṃ sa eva parameśvarayajanarūpatvāt yajñastena, cakāra evārthe, api-śabdaḥ sādhanāntaratyāgārthaḥ, ekatvena upāsyopāsakayorabhedacintanarūpeṇa| tato'pi nyūnā anye pṛthaktvena bhedacintanarūpeṇa ‘ādityo brahmetyādeśaḥ' ityādi śrutyuktena pratīkopāsanena jñānayajñena| “anye tato'pi mandā bahudhā bahubhiḥ prakārairviśvatomukhaṃ viśvarūpaṃ sarvātmānaṃ māmevopāsate” iti madhusūdana-sarasvatīpādānāṃ vyākhyā| atra ‘nādevo devamarcayet’ iti tāntrikadṛṣṭyā gopālo'ham iti bhāvanāvattve yā gopālopāsanā, sā ‘ahaṃgrahopāsanā’| tathā “yaḥ parameśvaro viṣṇuḥ sa hi sūrya eva nānyaḥ; sa hi indra eva nānyaḥ, sa hi soma eva nānyaḥ” ityevaṃ bhedena ekasyā eva bhagavadvibhūteryā upāsanā sā ‘pratīkopāsanā’| ‘viṣṇuḥ sarvaḥ’ iti samasta-vibhūtyupāsanā viśvarūpopāsaneti jñānayajñasya traividhyam, yadvā, ekatvena pṛthaktvena ityeka eva ‘ahaṃgrahopāsanā’—‘gopālo'haṃ' ‘gopālasya dāso'hama’ ityubhayabhāvanāmayī samudragāminī nadīva samudrabhinnā'bhinnā ceti| tadā ca jñānayajñasya dvaividhyam|
bhāvānuvāda—isa adhyāya evaṃ pūrva adhyāyoṃmeṃ ananya bhaktako hī 'mahātmā' sā. va. prakāśikā vṛtti—ārtta ādi bhaktoṃkī apekṣā ananya bhakta prakārake upāsaka ananya bhaktoṃke dvārā anuṣṭhita sādhanako karanemeṃ asamartha honeke kāraṇa hī ekatva, pṛthaktva aura bahudhā yā viśvatomukha ādi tattva-vicārake sātha guṇībhūtā bhaktiyukta jñānayajña dvārā śrībhagavānkī upāsanā karate haiṃ| “he arjuna! ārtta ādi bhaktoṃkī apekṣā śreṣṭha jo ‘mahātmā’ śabdavācya bhaktoṃko ‘ahaṃgrahopāsaka’, ‘pratīkopāsaka’ evaṃ ‘viśvarūpopāsaka’ kahate haiṃ|

9.19

śrīviśvanātha—bahudhopāsate kathaṃ tvāmeva ityāśaṅkya ātmano viśvarūpatvaṃ prapañcayati caturbhiḥ| kratuḥ śrauto'gniṣṭomādiḥ yajñaḥ, smārtto vaiśvadevādiḥ, auṣadham auṣadhi-prabhavamannam, ‘pitā’ vyaṣṭisamaṣṭisarvajagadutpādanāt, ‘mātā’ jagato'sya svakukṣi-madhya eva dhāraṇāt, ‘dhātā’ jagato'sya poṣaṇāt, ‘pitāmahaḥ’ jagatsraṣṭuḥ brahmaṇo'pi janakatvāt, vedyaṃ jñeyaṃ vastu, pavitraṃ śodhakaṃ vastu, gatiḥ phalaṃ, bharttā patiḥ, prabhurniyantā, ‘sākṣī’ śubhāśubhadraṣṭā, ‘nivāsaḥ’ āspadaṃ, ‘śaraṇaṃ’ vipaddbhyastrātā, ‘suhṛt’ nirupādhikahitakārī, ‘prabhavādyāḥ’ sṛṣṭisaṃhāra-sthitayaḥ kriyāścāhaṃ, ‘nidhānaṃ’ nidhiḥ padmaśaṅkhādiḥ, ‘bījaṃ’ kāraṇam, ‘avyayam’ avināśi, na tu vrīhyādivannaśvaram, ādityo bhūtvā nidāghe tapāmi, prāvṛṣi varṣam utsṛjāmi, kadāciccaiva graharūpeṇa varṣaṃ nigṛhṇāmi ca| ‘amṛtaṃ’ mokṣaḥ, ‘mṛtyuḥ’ saṃsāraḥ, ‘sadasat’ sthūlasūkṣmaḥ,-etat sarvam ahameva iti matvā viśvatomukhaṃ māmupāsate iti pūrveṇānvayaḥ||16-19||
praśna kī apekṣāmeṃ śrībhagavān cāra ślokoṃmeṃ apane viśvarūpatvako vistārapūrvaka smārta smṛtivihita vaiśvadevādi yajña| ‘auṣadham’ kā tātparya hai— auṣadhise utpanna anna| ‘pitā’—vyaṣṭi aura samaṣṭi samasta jagatkā upādāna honeke kāraṇa pitā hūm̐| ‘mātā’—isa jagatko apane garbhameṃ dhāraṇa karaneke kāraṇa mātā hūm̐| isa jagatkā pālana-poṣaṇa karatā hūm̐, ataḥ dhātā hūm̐ tathā jagatke sraṣṭā brahmākā bhī janaka hūm̐, ataḥ pitāmaha hūm̐| ‘vedyam’ kā tātparya hai—jñeya vastu tathā ‘pavitram’ kā tātparya hai—śodhana karanevālā| ‘gati’ arthāt phala, ‘bharttā’ arthāt pati, ‘prabhu’ arthāt niyantā, ‘sākṣī’ arthāt śubha-aśubha draṣṭā, ‘nivāsaḥ’ arthāt āspada, ‘śaraṇa’ arthāt vipattiyoṃke trātā, ‘suhṛda’ arthāt nirupādhika hitakārī maiṃ hī hūm̐| 'prabhavādyā' arthāt sṛṣṭi, saṃhāra evaṃ sthiti kārya karanevālā maiṃ hī hūm̐| maiṃ 'nidhānam' arthāt nidhi hūm̐ arthāt padma-śaṃkha ādise yukta hūm̐| 'bīja' arthāt kāraṇa, 'avyayam' arthāt avināśī arthāt vrīhi (cāvala) ādike samāna naśvara nahīṃ hūm̐| āditya rūpameṃ maiṃ grīṣmakālameṃ tāpa pradāna karatā hūm̐ evaṃ kabhī graha rūpameṃ vṛṣṭi-nivāraṇa karatā hūm̐| 'amṛta' arthāt mokṣa, 'mṛtyuḥ' arthāt saṃsāra, 'sadasat' arthāt sthūla-sūkṣma—ye samasta maiṃ hī hūm̐| isa prakārase jānakara ve mujha viśvatomukhakī upāsanā

9.20

śrīviśvanātha—evaṃ trividhopāsanāvanto'pi bhaktā eva māmeva parameśvaraṃ jānanto mucyante| ye karmiṇaste na mucyante eva ityāha dvābhyāṃ—traividyā iti| ṛgyajuḥsāmalakṣaṇāstisro vidyā adhīyante jānanti vā traividyā vedatrayoktakarmaparā ityarthaḥ| yajñairmāmiṣṭvā indrādayo mamaiva rūpāṇītyajānanto'pi vastuta indrādirūpeṇa māmeva iṣṭvā yajñaśeṣaṃ somaṃ pibantīti somapāste puṇyaṃ prāpya|
sā. va. prakāśikā vṛtti—‘isa prakāra trividha upāsanāmeṃ yadi bhaktikā gandha rahe, tabhī ‘parameśvara’ ke rūpameṃ merī upāsanākara jīva kramaśaḥ apaneapane kaṣāyoṃkā parityāgakara merī śuddhā bhakti lābharūpa mokṣa prāpta karatā ālocanā-kramase dūra hokara śuddha bhaktimeṃ pariṇata ho sakatī hai| pratīkopāsanāmeṃ sādhu-saṅgake kramase dūra hokara saccidānanda-svarūpa mujhameṃ hī paryavasita ho āvirbhāva-kramase dūra hokara saccidānanda-svarūpa madhyamākāra mujhameṃ hī ghanībhūta ho sakatā hai| kintu, ina trividha upāsanāoṃmeṃ jisakā bhagavadvaimukhya lakṣaṇarūpa hai| ‘abheda sādhakagaṇa’ kramaśaḥ bhagavadvaimukhyavaśataḥ māyāvādarūpa kutarkake jālameṃ karmatantrameṃ ābaddha hokara ukta vedatrayakī karmopadeśinī vidyātrayakā adhyayanakara somapāna dvārā niṣpāpa hote haiṃ, kramaśaḥ yajñoṃ dvārā merī upāsanākara svarga-prāptikī prārthanā karate haiṃ| ve puṇyake phalase prāpya devalokameṃ divya devabhogoṃko prāpta hote haiṃ|”—śrībhaktivinoda ṭhākura|

9.21

śrīviśvanātha—gatāgataṃ punaḥ punarmṛtyujanmanī|
sā. va. prakāśikā vṛtti—pūrvaślokameṃ varṇita bhagavat-vimukha kāmakāmī vyaktigaṇa svargādike sukhoṃko bhogakara punaḥ saṃsārameṃ patita hote haiṃ tathā 'sa cāpi bhagavaddharmāt kāmamūḍhaḥ parāṅmukhaḥ| yajate kratubhirdevān pitṝṃśca śraddhayānvitaḥ||' (śrīmadbhā. 3/32/2) arthāt, ve vyakti bhagavadārādhanārūpa ātmadharma (sevā) se vimukha tathā kāmamūr̤ha hokara karmamārgameṃ śraddhāyukta hokara vividha yajñoṃke dvārā prākṛta devatā ora pitṛ-puruṣoṃkī upāsanā karate haiṃ| 'karmavallīmalambya tata āpadaḥ kathañcinnarakādvimuktaḥ punarapyevaṃ saṃsārādhvani varttamāno naralokasārthamupayāti evamupari gato'pi||' (śrīmadbhā. 5/14/41) arthāt, isa prakārase prāṇigaṇa karmavallīkā āśraya grahaṇakara svarga prāpta karate haiṃ evaṃ narakarūpa āpadase thor̤ā vimukta avaśya hote haiṃ, kintu puṇyake 'tāvat sa modate svarge yāvat puṇyaṃ samāpyate| kṣīṇapuṇyaḥ patatyarvāganicchan kālacālitaḥ||' (śrīmadbhā. 11/10/26) taka puruṣa svargake sukhakā bhoga karate haiṃ, anantara puṇyakṣaya honepara icchā

9.22.1

anvayaḥ—ananyāḥ (anya kāmanārahita) mām cintayantaḥ (merī cintāmeṃ nirata) ye janāḥ (jo vyaktigaṇa) paryupāsate (sarvatobhāvena merī upāsanā karate haiṃ) teṣām (una) nityābhiyuktānām (nitya mujhameṃ ekaniṣṭha vyaktiyoṃkā) yogakṣemam (yoga aura kṣema) aham vahāmi (maiṃ vahana karatā hūm̐)| śrīviśvanātha—madananyabhaktānāṃ sukhantu na karmaprāpyaṃ kintu maddattameva ityāha—ananyā iti| nityameva sadaivaabhiyuktānāṃ paṇḍitānāmiti tadanye nityamapaṇḍitā iti bhāvaḥ; yadvā nityasaṃyogaspṛhāvatāṃ yogadhyānādilābhaḥ kṣemaṃ tatpālanañca tairanapekṣitamapyahameva vahāmi, atra karomītyaprayujya vahāmītiprayogāt teṣāṃ śarīrapoṣaṇabhāro mayaivodhyate, yathā sva-kalatraputrādipoṣaṇabhāro gṛhastheneti bhāvaḥ| na cānyeṣāmiva teṣāmapi yogakṣemaṃ karma prāpyamevetyata ātmārāmasya sarvatrodāsīnasya parameśvarasya tava kiṃ tadvahaneneti vācyam—"bhaktirasya bhajanaṃ tadihāmutropādhinairāsyenāmuṣmin manaḥkalpanametadeva naiṣkarmyam"iti śrutermadananyabhaktānāṃ niṣkāmatvena naiṣkarmyāt teṣu dṛṣṭaṃ sukhaṃ maddattameva tatra mama sarvatrodāsīnasyāpi svabhaktavātsalyameva heturjñeyaḥ| na caivaṃ tvayi sveṣṭadeve svanirvāhabhāraṃ dadānāste bhaktāḥ premaśūnyā iti vācyam; tairmayi svabhārasya sarvathaivānarpaṇāt mayaiva svecchayā grahaṇāt| na ca saṅkalpamātreṇa viśvasṛṣṭyādikarttuṃ mamāyaṃ bhāro jñeyaḥ, yadvā bhaktajanāsaktasya mama svabhogyakān Build bhāravahanamiva tadīya-yoga-kṣemavahanamati sukhapradamiti| bhāvānuvāda—mere bhaktoṃkā sukha karmaphala dvārā prāpta nahīṃ, apitu mere karatā hūm̐|

9.22.2

yahām̐ śrībhagavānne 'karomi' śabdakā prayoga nahīṃ kara 'vahāmi' kā maiṃ hī vahana karatā hūm̐, jaise ki gṛhastha apane putrādike poṣaṇakā bhāra vahana karatā hai| anya logoṃkī bhām̐ti inakā yoga kṣema karmase prāpta honevālā bhārako vahana karanekā kyā prayojana hai? gopāla tāpanī upaniṣada (pūrva aihika aura pāralaukika upādhiyoṃkā parityāgakara kevala una bhagavānmeṃ hī sā. va. prakāśikā vṛtti—śrībhagavān kisa prakāra bhaktoṃkā yogakṣema vahana arjuna miśra nāmaka eka daridra brāhmaṇa the, kintu the parama bhagavadbhakta| inhoṃne śrīmadbhagavadgītākī eka ṭīkā likhī hai| ye nitya prātaḥkāla bhajana kāryase nibaṭakara eka prahara dina car̤hane taka śrīgītākī ṭīkā likhā karate patnīke āge rakha dete| ve bar̤e premase randhana karatīṃ, bhagavān‌ko bhoga lagākara svayaṃ pā letīṃ| unake sabhī kapar̤e phaṭe-purāne the| kevala eka dhotī kucha acchī thī, jo bāhara pahanakara jāneke upayukta thī| jaba brāhmaṇa use pahanakara bhikṣāke lie bāhara jāte, to brāhmaṇī cithar̤oṃse apane aṅgoṃko ḍhakakara lajjā nivāraṇa karatīṃ| svāmī jaba bhikṣāse lauṭate, taba brāhmaṇī usī dhotīko pahanakara bāhara ātīṃ-jātīṃ aura gṛhakāryoṃko sampanna karatīṃ| phira bhī daridratāko bhagavān‌kī dena samajhakara donoṃ sarvadā santuṣṭa rahate| 'gṛhadevatā isī prakāra niyamitarūpase gītākī ṭīkā likhī jātī| eka dina brāhmaṇa bhajanase nivṛtta hokara ṭīkā likhane baiṭhe| 'ananyāścintayanto māṃ ........ ....nityābhiyuktānāṃ yogakṣemaṃ vahāmyaham' (gītā 9/22) ślokakī ṭīkā likhanī thī|

9.22.3

śloka par̤hate hī eka jaṭila samasyā paidā huī| ve kisī prakāra bhī viśva-brahmāṇḍake ekamātra adhīśvara haiṃ, kyā ve apanā ananya bhāvase bhajana ananya bhāvase kevala unhīṃkā bharosā karatā hūm̐; maine apanā yathāsarvasva bhoganā par̤atā hai? ataḥ 'nityābhiyuktānāṃ yogakṣemaṃ vahāmyaham' bhagavānke apanī buddhise gutthīko jitanā hī sulajhānekī ceṣṭā karate aura adhika aṃśako lāla syāhīkī tīna rekhāoṃse kāṭa diyā aura grantha likhanā bandakara bhikṣāke lie nikala par̤e| idhara karuṇāmaya praṇatapāla bhagavānne dekhā ki mere bhaktake manameṃ mere vacanoṃpara sandeha utpanna huā hai| ve ati manohara sukumāra śyāma varṇakā bālaka veśa dhāraṇakara do ṭokariyoṃmeṃ pracura cāvala, dāla, tarakārī aura ghī vagairaha sāmāna bharakara baham̐gīpara rakhakara use svayaṃ apane kandhoṃpara vahana karate hue miśrajīke daravājepara pahum̐ce| daravājā bhītarase banda thā| unhoṃne pahale daravājā khaṭakhaṭāyā aura phira jora-jorase pukārane lage—mātājī! kisīke sāmane jāya bhī to kaise? ve lajjāvaśataḥ cupacāpa baiṭhī rahīṃ| kintu, daravājekī khaṭakhaṭāhaṭa aura pukāranekī āvāja banda honeke badale kramaśaḥ bar̤hatī gaī| ākhira lācāra hokara daravājā khola diyā| bālaka bhāra uṭhākara bhītara ām̐ganameṃ rakhakara vahīṃ eka ora khar̤ā ho gayā| brāhmaṇī lajjāse simaṭī-sī mukha nīce kara gharake bhītara ghusa gaīṃ| bālaka veśadhārī bhagavānne brāhmaṇīse kahā— “mām̐! paṇḍitajīne (miśrajīne) mujhe yaha sīdhā (bhojanakī kaccī sāmagrī) dekara bhejā hai|

9.22.4

āpa ise bhītara rakha leṃ|” brāhmaṇī aba taka lajjāke māre gharameṃ mukha nīcā kie hue khar̤ī thīṃ| bālakake madhura śabdoṃko sunakara ām̐ganameṃ dekhā—bar̤ī-bar̤ī do ṭokariyām̐ khādya-dravyoṃse bharī huī haiṃ| itanā bar̤ā sīdhā unhoṃne apane jīvanabhara kabhī gharameṃ rakhane lagīṃ| ānanda aura utsāhase sāmānoṃko le jāneke samaya bāra-bāra bālakake mukhāravindakī ora nihāratī jātī thīṃ| bālakakā sundara mukha-maṇḍala dekhakara ve nihāla ho gaīṃ—aho! kitanā sundara mukha hai, śyāma varṇameṃ itanā alaukika saundarya ho sakatā hai—isakī unakī dṛṣṭi bālakake vakṣasthalapara par̤ī| unhoṃne dekhā ki usakī chātīpara tīna lambe-lambe dāga par̤e haiṃ, māno kisīne abhī abhī kisī teja astrase cīra diyā ho aura khūna nikala rahā ho| ve ātura hokara bolīṃ—‘‘beṭā! tumhāre vakṣasthalako kisa nirmamane cīrā? hāya hāya! aise sukomala aṅgopara āghāta karanese to pāṣāṇa hṛdaya bhī gala jāya|” bālaka veśadhārī śrīkṛṣṇane kahā—‘‘mām̐! mujhe sīdhā lonemeṃ kucha dera ho gaī thī, isalie miśrajīne svayaṃ merī chātīko cīra diyā|” ‘‘aiṃ! unhoṃne tumhārī chātīko cīra diyā?”—brāhmaṇīkī ām̐khe sajala ho āīṃ—‘‘acchā, ghara āne do, unase pūchūm̐gī, tumhāre sukomala aṅgopara unhoṃne kisa prakāra niṣṭhura hokara hātha uṭhāyā? beṭā! duḥkha na karo| thor̤ī dera ṭhahara jā, abhī rasoī taiyāra karatī hūm̐| tuma ṭhākurajīkā prasāda pākara jānā|” brāhmaṇīne bālakako ām̐ganameṃ baiṭhākara rasoīke āyojanameṃ vyasta ho gayīṃ|

9.22.5

idhara bhagavānne socā—‘‘jisa uddeśyake lie maiṃne ina sāmānoṃko svayaṃ vahana mere vākyakī satyatākā pramāṇa pā jāem̐ge| unheṃ phira kabhī bhī mere vākyoṃpara aviśvāsa yā sandeha na hogā|” isa taraha bhaktakā sandeha dūra karanekī vyavasthākara ve tatkṣaṇa antarddhāna ho gae| idhara brāhmaṇako āja bahuta ceṣṭā karanepara bhī kucha bhikṣā na milī| nirāśa hokara ghara lauṭe| socā—‘‘ṭhākurajīkī aisī hī icchā hai|” daravājā khaṭakhaṭāte hī brāhmaṇīne daravājā khola diyā| gharameṃ praveśa karate hī patnīko randhanakā āyojana karate dekhakara bole—‘‘rasoīkā āyojana to kara rahī phira ‘rasoī kyā hogī’—aisā kyoṃ kahate haiṃ|”—brāhmaṇīko kucha vismaya huā| ‘‘kintu āpakā hṛdaya pāṣāṇa jaisā itanā kaṭhora ho sakatā hai—maiṃ

9.23

śrīviśvanātha—nanu ca jñānayajñena cāpyanye ityanena tvayā svasyaivopāsanā trividhoktā, tatra bahudhā viśvatomukhamiti tṛtīyāyā upāsanāyā jñāpanārtham “ahaṃ kraturahaṃ yajñaḥ” ityādinā svasya viśvarūpatvaṃ darśitam, ataḥ karmayogena karmāṅgabhūtendrādiyājakāstathā prādhānyenaiva devatāntarabhaktā api tvadbhaktā eva| kathaṃ tarhi te na mucyante? yaduktaṃ—“tvayā gatāgataṃ kāmakāmā labhante” iti, “antavattu phalaṃ teṣām” iti ca tatrāha—ye'pīti| satyaṃ māmeva yajantīti kintvavidhipūrvakaṃ—matprāpakaṃ vidhiṃ vinaiva yajantyataḥ punarāvarttante|
sā. va. prakāśikā vṛtti—acchā sabhī devatā bhagavān‌ke 'vibhūtisvarūpa' svargādi lokoṃmeṃ una una devatāoṃko prāpta hokara vahām̐ke naśvara phaloṃko aisā bheda kyoṃ hai? una devatāoṃko svatantra īśvara mānakara unakī upāsanā karate haiṃ, ataḥ unakī pūjā avidhipūrvaka hai| 'yathātarormūlaniṣecanena tṛpyanti tatskandhabhujopaśākhāḥ| prāṇopahārācca yathendriyāṇāṃ tathaiva sarvārhaṇamacyutejyā||' arthāt, jisa prakāra vṛkṣake mūlameṃ bhalībhām̐ti jala-siṃcana karanese usake śākhā-praśākhādi samasta puṣṭa hote haiṃ, usake pattoṃ, ḍāliyoṃ tathā phala-phūloṃmeṃ per̤akī jar̤a, śākhādimeṃ pānī denese koī hāni nahīṃ hogī, balki kucha lābha hī hogā, usī prakāra bhagavān śrīkṛṣṇakī pūjāke sātha-sātha anyānya devatāoṃkī pūjā karanemeṃ hāni kyā hai, to isake uttarameṃ eka dūsarā udāharaṇa svatantra īśvara-buddhise pūjā karanese viparīta phala hī prāpta hote haiṃ| isalie ‘sarva eva yajanti tvāṃ sarvadevamayeśvaram| ye'pyanyadevatābhaktā yadyapyanyadhiyaḥ prabho|| yathādriprabhavā nadyaḥ parjanyāpūritāḥ prabho| viśanti sarvataḥ sindhuṃ tadvat tvāṃ gatayo'ntataḥ||’ (śrīmadbhā. 10/40/9-10) parvatase nikalī huī nadiyām̐ varṣāke jalase paripūrṇa tathā aneka śākhāoṃmeṃ prakāra anyānya devatāoṃkī pūjāke dvārā śrīkṛṣṇapūjākā hī phala prāpta hogā| mānate haiṃ ki ‘maiṃ śivakā arcana karatā hūm̐’, maiṃ sūryakā arcana karatā hūm̐’, ‘maiṃ gaṇeśakā arcana karatā hūm̐’, kintu ve āpakī hī upāsanā karate haiṃ| “acchā, yadi āpa kaheṃ ki ve merī pūjā karate haiṃ, ataḥ ve mujhe varṣā karanevāle meghakā jala ekatra hokara nadīkā rūpa dhāraṇa karatā hai| jisa prakāra parvatase utpanna nadiyām̐ hī samudrameṃ milatī haiṃ, unakā udgamasthala parvata svayaṃ nahīṃ, usī prakāra mārgabhūta arcana ityādi hī āpako prāpta prakārakī pūjā-vidhiyoṃkī jalase, pūjakakī parvatase, nānā prakārake devatāoṃkī nānā sthaloṃse hai| jisa prakāra ve nadiyām̐ nānā deśoṃko pāra karatī huī samudrameṃ arthāt, samudrase vāṣpa utpanna hokara meghakā rūpa dhāraṇakara parvatoṃke ūpara barasatā hai| vahī jalarāśi ekatrita hokara nadīke rūpameṃ vibhinna deśoṃmeṃ usī prakāra śrībhagavān‌se niḥsṛta va śrutikī nānā prakārakī pūjā-vidhiyām̐ una una adhikāriyoṃ dvārā anuṣṭhita hokara nānā devapūjāoṃke rūpameṃ paricita honepara bhī ve pūjā-arcana devatāoṃke mādhyamase antameṃ bhagavān viṣṇuko hī prāpta hote haiṃ| kintu, pūjaka yā arcaka apane apane upāsya devatāko “vastutaḥ saccidānanda maiṃ hī ekamātra parameśvara hūm̐| mujhase svatantra koī saccidānanda tattva hūm̐| aneka vyaktigaṇa sūryādi devatāoṃkī upāsanā karate haiṃ arthāt prapañcameṃ ābaddha manuṣyagaṇa māyāke guṇoṃ dvārā pratibhāta mere vaibhavoṃko hī anyānya devatā samajhakara unakī ārādhanā karate haiṃ| kintu vicārapūrvaka dekhanese patā calatā hai ki ve (merī vibhūti yā devatāgaṇa) mere guṇāvatāra devatāoṃko mere guṇāvatārake rūpameṃ bhajate haiṃ, unakā bhajana vaidha arthāt

9.24

śrīviśvanātha—avidhipūrvakatvamevāha—ahamiti| devatāntara-rūpeṇāhameva bhoktā prabhuḥ svāmī phaladātā cāhameveti| māntu tattvena na jānanti—yathā sūryasyāhamupāsakaḥ sūrya eva mayiprasīdatu, sūrya eva madabhīṣṭaṃ phalaṃ dadātu—sūrya eva parameśvara iti teṣāṃ buddhirna tu parameśvaro nārāyaṇa eva sūryaḥ, sa eva tādṛśaśraddhotpādakaḥ, sa eva mahyaṃ sūryopāsanāphalaprada iti buddhiratastattvato madabhijñānābhāvātte cyavante bhagavānnārāyaṇa eva sūryādirūpeṇārādhyate iti bhāvanayā viśvatomukhaṃ māmupāsīnāstu mucyanta eva| tasmānmadvibhūtiṣu sūryādiṣu pūjā madvibhūtijñānapūrvakaiva karttavyā, na tvanyatheti dyotitam|
sā. va. prakāśikā vṛtti—anyānya devatāoṃkī pūjā avidhipūrvaka kyoṃ kara rahe haiṃ—maiṃ hī indrādike rūpameṃ sabhī yajñoṃkā bhoktā hūm̐| maiṃ hī sabakā prabhu, pālaka, niyantā tathā phala pradātā hūm̐| devatāoṃko merī vibhūti nahīṃ jānakara devapūjakagaṇa devatāoṃko hī svatantra īśvara aura phaladātā mānakara viśvāsapūrvaka unakī pūjā karate haiṃ, kintu ve mere tattvase avidhipūrvaka hai| aisī atāttvika upāsanāke phalasvarūpa ve tattvase cyuta hokara janma-maraṇake cakrameṃ pham̐sa jāte haiṃ| kintu, sūryādi devatāoṃko merī vibhūti samajhakara pūjā karanese kramaśaḥ unnata sopānameṃ ārohaṇakara mere tattvavid bhaktoṃkī kṛpāse mere svarūpakā vijñāna prāpta karanepara saccidānandasvarūpa mujha kṛṣṇameṃ hī unakī buddhi ‘nārāṇādbrahmā jāyate, nārāyaṇādindro jāyate, nārāyaṇāddvādaśādityā rudrāḥ, sarvadevatāḥ sarva ṛṣayaḥ sarvāṇi bhūtāni nārāyaṇādeva samutpadyate nārāyaṇe pralīyante|’ candramāśca śatakratuḥ| evamādyāstathaivānye yuktā vaiṣṇava tejasā|| jagatkāryāvasāne tu viyujyante ca tejasā| vitejasaśca te sarve pañcatvamupayānti te|’ aura smṛti vacanoṃke dvārā devatāoṃ aura sarveśvareśvara viṣṇumeṃ bheda parilakṣita hai| vahām̐ una devātaoṃkā sāmarthya viṣṇuke adhīna honeke kāraṇa hī aisā hai| yadi koī aisā samajhe ki aisā honese sabhī devatāoṃko nārāyaṇa mānakara ‘yastu nārāyaṇaṃ devaṃ brahmarudrādi daivataiḥ| samatavenaiva vīkṣeta sa pāṣaṇḍī bhaveddhruvam||’

9.25

śrīviśvanātha—nanu ca tattaddevatāpūjāpaddhatau yo yo vidhiruktastenaiva vidhinā sā sā devatā pūjyata eva| yathā viṣṇupūjāpaddhatau ya eva vidhistenaiva vaiṣṇavā viṣṇuṃ pūjayantyato devatāntarabhaktānāṃ ko doṣaḥ iti cet? satyaṃtarhi tāṃ tāṃ devatāṃ tadbhaktāḥ prāpnuvantyeva ityayaṃ nyāya eva ityāha-yāntīti| tena tattaddevatānāmapi naśvaratvāt tattaddevatābhaktāḥ kathamanaśvarā bhavantu| “ahantvanaśvaro nityo madbhaktā apyanaśvarāḥ” iti te nityā eveti dyotitam— “bhavānekaḥ śiṣyate śeṣasaṃjñaḥ” iti, “eko nārāyaṇa evāsīnna brahmā na ca śaṅkaraḥ” iti, “parārddhānte so'budhyata goparūpo me purastādāvirbabhūva” iti, “na cyavante ca madbhaktā mahatyāṃ pralayādapi” ityādi-śrutibhyaḥ|
sā. va. prakāśikā vṛtti—yahām̐ devapūjakoṃkā tathā bhagavadbhaktoṃkā bheda tathā donoṃke dvārā prāpta kie jānevāle phaloṃmeṃ bhī bhedakā pradarśana kara rahe haiṃ| koī koī aisā kaha sakate haiṃ ki jaise śāstroṃmeṃ dī gaī viṣṇupūjākī vidhike anusāra hī vaiṣṇavagaṇa viṣṇukī pūjā karate haiṃ, usī prakāra hamaloga avidhipūrvaka kaise huī? usake uttarameṃ śrībhagavān kahate haiṃ—śāstravidhike ānandasvarūpa hūm̐, ataḥ mere upāsakagaṇa mere nityadhāmameṃ merī hī ānandamayī bhajanti’ arthāt devapūjakagaṇa sāttvika darśa-paurṇamāsyādi anuṣṭhānoṃke dvārā indrādikā pūjana karate haiṃ| pitṛpūjakagaṇa rājasa śrāddhādike dvārā pitṛpuruṣoṃkā yajana karate haiṃ tathā bhūtapūjakagaṇa tāmasa bali ādike dvārā yakṣa, rākṣasa

9.26

śrīviśvanātha-varaṃ devatāntarabhaktavāyāsādhikyaṃ, na tu madbhaktāvityāha-patramiti| atra bhaktyeti karaṇaṃ, tṛtīyoyāyāṃ bhaktyupahṛtamiti paunaruktaṃ syāt, ataḥ sahārthe tṛtīyā, bhaktyā sahitā, madbhaktā ityarthaḥ| tena madbhaktabhinno janastātkālikyā bhaktyā yat prayacchati, tat tenopahṛtamapi patrapuṣpādikaṃ naivāśnāmīti dyotitam| tataśca madbhakta eva patrādikaṃ yaddadāti, tat tasyāhamaśnāmi yathocitamupayuñje| kīdṛśam? bhaktyā upahṛtaṃ na tu kasyacidanurodhādinā dattamityarthaḥ| kiñca madbhaktasyāpyapavitraśarīratve sati nāśnāmītyāha-prayatātmanaḥ śuddhaśarīrasyeti rajasvalādayo, vyāvṝttāḥ, yadvā prayatātmanaḥ śuddhāntaḥkaraṇasya, madbhaktaṃ vinā nānyaḥ śuddhāntaḥkaraṇa iti| “dhautātmāpuruṣaḥ kṛṣṇapādamūlaṃ na muñcati” iti parīkṣiduktermat-pādasevātyāgāsāmarthyameva śuddhacittatvacihnam, ataḥ kvacit kāmakrodhādisattve'pi utkhātadaṃṣṭroragadaṃśavattasyākiñcitkaratvaṃ jñeyam|
sā. va. prakāśikā vṛtti-bhagavat-bhajanake akṣaya aura ananta phalakā phala yā jala koī sulabha dravya bhaktipūrvaka bhagavān‌ko arpita honepara ananta vibhūtiśālī tathā pūrṇakāma honepara bhī bhagavān yathocitarūpameṃ usakā upabhoga gharameṃ unakī patnīke hāthoṃse kṛṣṇane keleke chilakeko bhī bar̤e premase khāyā thā| śrīkṛṣṇane apane priya sakhā sudāmā viprake dvārā lāye hue sūkhe taṇḍulake khūdako atyanta premase khāte hue kahā thā‘patraṃ puṣpaṃ phalaṃ toyaṃ yo me bhaktyā prayacchati| tadahaṃ bhaktyupahṛtamaśnāmi prayatātmanaḥ||' (śrīmadbhā. 10/81/4) hūm̐| yadi koī kahe ki dūsare-dūsare devatāoṃke bhaktoṃke dvārā bhaktipūrvaka hūm̐, dūsareke dvārā pradatta vastuko nahīṃ| mahārāja nābhike yajñameṃ āvirbhūta bhagavānko ṛtvikoṃne kahā thā‘parijanānurāgaviracitaśabalasaṃśabdasalilasitakisalayatulasikādūrvāṅkurairapi sambhṛtayā saparyayā kila parama parituṣyasi||' (śrīmadbhā. 5/3/5) arthāt, āpake bhaktajana anurāgase bhare, ruddha galese stutivākya, jala, haribhaktivilāsameṃ gautamīya tantrase uddhṛta vākyameṃ bhī aisā hī dekhate haiṃ'tulasīdala mātreṇa jalasya culukena vā| vikrīṇīte svamātmānaṃ bhaktebhyo bhaktavatsalaḥ||' śrīmanmahāprabhune bhakta śuklāmbarakī bhikṣākī jholīse eka muṣṭi sūkhe cāvalako mukhameṃ cabāte hue kahā thā'prabhu bale tora khūdakaṇa muī khāum̐| abhaktera amṛta ulaṭi nā cāum̐||' arthāt, śrīmanmahāprabhune kahā—śuklāmbara! maiṃ tumhāre khūda taṇḍulako bhī hūm̐| arthāt pāṇḍitya, dhana tathā ucca kulake madameṃ pramatta hokara śrīharikī ananya sevā karanevāle bhagavadbhaktoṃkā tiraskāra karanevāle kumanīṣiyoṃkī pūjā śrīhari bhagavānne apane śrīmukhase uddhavako aisā hī upadeśa diyā hai—abhaktoṃke spaṣṭarūpameṃ isī siddhāntakī puṣṭi karate hue sudāmāse kahā hai— 'aṇvapyupāhṛtaṃ bhaktaiḥ premṇā bhūryeva me bhavet| bhūryapyabhaktopahṛtaṃ na me toṣāya kalpate||' (śrīmadbhā. 10/81/3) arthāt, bhaktoṃ dvārā arpita upahāra aṇumātra honepara bhī maiṃ use pracurarūpameṃ grahaṇa karatā hūm̐, kintu abhaktoṃke dvārā pradatta pracura upahāra bhī merā santoṣa vidhāna nahīṃ kara sakate| yahām̐ 'prayatātmā' śabdakā tātparya bhakti dvārā śuddha antaḥkaraṇavāle bhakta arthāt apaneko bhagavānke caraṇoṃmeṃ arpita karaneke paścāt śravaṇa, kīrttanādi grahaṇa karate haiṃ|

9.27.1

śrīviśvanātha—nanu ca “ārtto jijñāsurarthārthī jñānī” ityārabhya etāvatīṣu tvaduktāsu bhaktiṣu madhye khalvahaṃ kāṃ bhaktiṃ karavai ityapekṣāyāṃ, bho arjuna ! sāmprataṃ tāvattava karmajñānādīnāṃ tyaktumaśakyatvāt sarvotkṛṣṭāyāṃ kevalāyāmananyabhaktau nādhikāro nāpi nikṛṣṭāyāṃ sakāmabhaktau, tasmāttvaṃ niṣkāmāṃ karmajñānamiśrāṃ pradhānībhūtāmeva bhaktiṃ kurbityāha—yat karoṣīti dvābhyām| laukikaṃ vaidikaṃ vā yat karma tvaṃ karoṣi, yadaśnāsi vyavahārato bhojanapānādikaṃ yat karoṣi, yattapasyasi tapaḥ karoṣi, tat sarvaṃ mayyevārpaṇaṃ yasya tad yathā syāt, tathā kuru| na cāyaṃ niṣkāmakarmayoga eva na tu bhaktiyoga iti vācyam| niṣkāma karmibhiḥ śāstravihitaṃ karmaiva bhagavatyarpyate, na tu vyāvahārikaṃ kimapi kṛtam, tathaiva sarvatra dṛṣṭeḥ| bhaktaistu svātmamanaḥ prāṇendriyavyāpāramātrameva sveṣṭadeva bhagavatyarpyate| yaduktaṃ bhaktiprakaraṇa eva— “kāyena vācā manasendriyairvā buddhyātmanā vānusṛtasvabhāvāt| karoti yad yat sakalaṃ parasmai nārāyaṇāyeti samarpayettat||” iti| nanu ca juhoṣīti havanamidamarcanabhaktyaṅgabhūtaṃ viṣṇūddeśyakameva, tapasyatīti tapo'pyetadekādaśyādivratarūpameva ata iyamananyaiva bhaktiḥ kimiti nocyate ?

9.27.2

satyam ananyā bhaktirhi kṛtvāpi na bhagavatyarpyate kintu bhagavatyarpitaiva kriyate, yaduktaṃ śrīprahlādena— “śravaṇaṃ kīrttanaṃ viṣṇoḥ smaraṇam” ityatra “iti puṃsārpitā viṣṇau bhaktiścennavalakṣaṇā kriyate” ityasya vyākhyā ca śrīsvāmicaraṇānāṃ-“bhagavati viṣṇau bhaktiḥ kriyate, sā cārpitaiva satī yadi kriyate, na tu kṛtā satī paścādarpyeta ityataḥ padyamidaṃ na kevalāyāṃ paryavasediti |

9.27.3

bhāvānuvāda—acchā, ‘ārtto jijñāsurarthārthī jñānī’ (śrīgītā 7/16) se ārambhakara abhī taka āpake dvārā kathita vividha prakārakī bhaktiyoṃmeṃ se maiṃ kisa prakārakī bhaktikā anusaraṇa karūm̐? arjunake isa āśaṅkākā nivāraṇa karate hue śrībhagavān kahate hai—he arjuna ! abhī tuma karma-jñānādikā parityāga karanemeṃ asamartha ho, ataḥ sarvotkṛṣṭā yā kevalā yā ananyā bhaktimeṃ tumhārā hai; ataeva tuma niṣkāma karma-jñānamiśrā pradhānībhūtā bhaktikā anusaraṇa karo| isīlie ‘yat karoṣi’ ityādi do ślokoṃko kaha rahe haiṃ| tuma laukika athavā vaidika jo kucha karma karo, vyavahāravaśataḥ jo kucha bhojana-pāna bhaktiyoga kahā jā sakatā hai| niṣkāma karmaparāyaṇa vyaktigaṇa śāstravihita hī sarvatra dekhā jātā hai| kintu, bhaktagaṇa svakīya ātmā, mana, prāṇa evaṃ samasta indriyoṃke kāryamātrako hī apane iṣṭadeva bhagavānko arpita karate buddhi athavā ātmā dvārā yā svabhāvavaśa anusaraṇa-kramase bhakta jo kucha karate haiṃ, una sabako parātpara śrīnārāyaṇako samarpaṇa karate haiṃ| (śrīmadbhā. 11/2/36) yadi praśna ho ki ‘juhoṣi’ arthāt havana kārya bhaktike aṅgībhūta viṣṇuke uddeśyase kṛta arcanake sadṛśa tathā ‘tapasyasi’ arthāt yaha tapa kahā hai- śrīdharasvāmipāda isakī vyākhyāmeṃ kahate haiṃ-viṣṇukī bhaktikā anuṣṭhāna sā. va.

9.27.4

prakāśikā vṛtti-jo loga bhagavānke dvārā kathita sarvaśreṣṭhā ananyā bhaktikā āśraya lenemeṃ asamartha haiṃ, athaca atyanta nikṛṣṭa bhaktike miśrā pradhānībhūtā bhaktikā āśraya karanekā upadeśa dete hue śrīkṛṣṇa apane priya sakhā arjunako nimitta banākara lokasaṃgrahake lie hī apane nikhila karmoṃko bhagavān‌ko arpita karanekā upadeśa de rahe haiṃ| yahām̐ 'laukika vaidika sabhī karmoṃko mujhe arpita karo'– isa samarpaṇa karanekā bhāna rahanese hī kāma ho jāegā athavā vaidika karma bhī jisa kisī devatāke uddeśyase kyoṃ na ho, jisa kisī saṅkalpake sātha kyoṃ na ho, kevala antameṃ jar̤akarmoṃmeṃ nirata smārtoṃkī bhām̐ti 'śrīkṛṣṇāya samarpaṇamastu' maṃtra paḍhanese hī samarpaṇa ho jāegā| isalie śrīdharasvāmī ādi sabhīne karma yathāyatharūpameṃ bhagavān‌ko arpita hoṃ, vaisā karo arthāt bhagavān‌kī prītike uddeśyase kie gae karma hī unako samarpaṇa kie jāyam̐| śrīmadbhāgavata (1/5/36) śaraṇāgata bhakta bhagavān‌ke lie prītiprada karma (sevā kara) bhagavān‌ko arpita karmameṃ pārthakya pradarśita karate hue likhā hai–karmī kevala vaidika karmoṃko viphala na ho jāya| kintu, bhaktagaṇa 'bhagavāna hī mere prabhu haiṃ'–aisī bhāvanākara apane laukika, vaidika, daihikādi samasta karmoṃko bhagavān‌kī pārthakya hai| hai– 'kāyena vācā manasendriyairvā buddhyātmanā vānusṛtasvabhāvāt| karoti yadyat sakalaṃ parasmai nārāyaṇāyeti samarpayettat||' (śrīmadbhā.

9.27.5

11/2/36) isa ślokakī ṭīkāmeṃ śrīla bhaktisiddhānta sarasvatī 'prabhupāda'ne likhā hai–tana-mana-vacana-buddhi-ahaṃkāra-cittādi samasta indriyoṃke dvārā anuṣṭhita prakārase bhagavat-samarpita karmake phalase kramaśaḥ jīvoṃkī vimukhatā dūra ho jātī hai| svarūpameṃ sthita jīva samasta kāryoṃko bhagavat-sevāke uddeśyase anusaraṇakara apane sabhī karmoṃko bhagavān‌ke caraṇoṃmeṃ samarpita kareṃ, to ve śīghra hī karmamiśrā bhaktise ūpara uṭhakara bhaktameṃ parigaṇita ho sakate haiṃ| “he arjuna! aba tuma apane adhikārako sthira kara lo| tuma dharmavīrake rūpameṃ mere sātha avatīrṇa hokara merī līlā-puṣṭike kāryameṃ niyukta ho, ataeva tuma nirapekṣa (śānta) bhakta yā sakāma bhaktameṃ parigaṇita nahīṃ ho sakate ho| ataḥ niṣkāma-karma-jñāna miśrā bhakti hī tumhāre dvārā anuṣṭhita sabako mujhe arpita karo| vyavahārika matase anya saṅkalpakoṃke sātha karmake anuṣṭhāna karo|”- śrībhaktivinoda ṭhākura|

9.28

śrīviśvanātha—śubhāśubhaphalairanantaiḥ karmarūpairbandhanairvimokṣyase| “bhaktirasya bhajanaṃ tadihāmutropādhinairāsyenāmuṣminmanaḥkalpanametadeva naiṣkarmyam” iti śruteḥ| saṃnyāsaḥ karmaphalatyāgaḥ, sa eva yogaḥ tena yukta ātmā mano yasya saḥ| na kevalaṃ yukta eva bhaviṣyasi, api tu vimukto mukteṣvapi viśiṣṭaḥ san māmupaiṣyasi sākṣāt paricarituṃ mannikaṭameṣyasi, - “muktānāmapi siddhānāṃ nārāyaṇaparāyaṇaḥ| sudurlabhaḥ praśāntātmā koṭiṣvapi mahāmune||” iti smṛteḥ| “muktiṃ dadāti karhicitsma na bhaktiyogam” itiśukokteḥ, mukteḥ sakāśādapi sākṣānmatpremasevayā utkarṣo'yameveti bhāvaḥ|
sā. va. prakāśikā vṛtti—pūrvokta pradhānībhūtā bhaktikā āśrayakara apane ve śubha tathā aśubha karmabandhanoṃse mukta hokara muktoṃmeṃ viśeṣa sthāna prāpta samajhanā cāhie ki ve muktise bhī śreṣṭha śrībhagavānkī premamayī sevā prāpta karate haiṃ|

9.29

śrīviśvanātha—nanu bhaktāneva vimuktīkṛtya svaṃ prāpayasi, na tvabhaktāniti cettarhi tavāpi kiṃ rāgadveṣādikṛtaṃ vaiṣamyamasti? netyāha—samo'hamiti| te bhaktā mayi varttante, ahamapi teṣu vartte iti vyākhyāne bhagavatyeva sarvaṃ jagadvarttata eva, bhagavānapisarvajagatsu varttata eva iti nāsti viśeṣaḥ, tasmāt “ye yathā māṃ prapadyante tāṃstathaiva bhajāmyaham” iti nyāyena, mayi te āsaktā bhaktā varttante yathā tathāhamapi teṣvāsakta iti vyākhyeyam| atra kalpavṛkṣādidṛṣṭāntastvekāṃśenaiva jñeyaḥ, na hi kalpavṛkṣaphalākāṅkṣayā tadāśritā āsajjanti nāpi kalpavṛkṣaḥ svāśriteṣvāsaktaḥ, nāpi sa āśritasya vairiṇo dveṣṭi, bhagavāṃstu svabhaktavairiṇaṃ svahastenaiva hinasti; yaduktaṃ prahlādāya— “yadā druhyeddhaniṣye'pi varorjitam”iti| kecittu tu-kārasya bhinnopakramārthatvamākhyāya bhaktavātsalyalakṣaṇantu vaiṣamyaṃ mayi vidyata eveti, tacca bhagavato bhūṣaṇaṃ na tu dūṣaṇamiti vyācakṣate| tathā hi bhagavato bhaktavātsalyameva prasiddhaṃ na tu jñāni-vātsalyaṃ yogivātsalyaṃ vā—yathā hyanyo janaḥ sva-dāseṣveva vatsalo, nānyadāseṣu tathaiva bhagavānapi svabhakteṣveva vatsalo na rudrabhakteṣu, nāpi devībhakteṣviti|
vināśa karūm̐gā| koī koī 'tu'-kārakā bhinna upakramase aisī vyākhyā karate
sā. va. prakāśikā vṛtti—yadi koī aisā pūrvapakṣa kare ki śrībhagavān apane bhaktoṃko vimukti pradānakara apane śrīcaraṇoṃkī premamayī sevā pradāna sabhī prāṇiyoṃko unake karmoṃke anusāra sṛjana evaṃ pālana-poṣaṇa kiyā karate ve kisīko sukha, kisīko duḥkha, kisīko mokṣādi phala pradāna karate haiṃ, 'na tasya kaściddyitaḥ pratīpo na jñātibandhurna paro na ca svaḥ| samasya sarvatra nirañjanasya sukhe na rāgaḥ kuta eva roṣaḥ||' (śrīmadbhā. 6/17/22) sukhakī pratikūlatāmeṃ krodhakā honā kisa prakāra sambhava hai| agale ślokameṃ aisā hī dekhā jātā hai— 'tathāpi tacchaktivisarga eṣāṃ sukhāya duḥkhāya hitāhitāya| bandhāya mokṣāya ca mṛtyujanmanoḥ śarīriṇāṃ saṃsṛtaye'vakalpate||' (śrīmadbhā. 6/17/23) arthāt, bhagavān mūla karttā honepara bhī svayaṃ jīvoṃke sukha-duḥkhahī pāpa-puṇyādikā niyamanakara usīke anurūpa jīvoṃke janma-mṛtyu-sukha kārya mānā jāegā, kyoṃki śakti tathā śaktimān abhinna haiṃ, tathāpi unameṃ hai— ‘na yasya vadhyo na ca rakṣaṇīyo nopekṣaṇīyādaraṇīyapakṣaḥ| athāpi sargasthitisaṃyamārthaṃ dhatte rajaḥsattvatamāṃsi kāle||’ (śrīmadbhā. 8/5/22) bhaktike aṅgoṃke pālana dvārā parama anurakta hokara merā bhajana karate hue yathā śukadeva gosvāmī kahate hai—‘bhagavān bhaktabhaktimān’ (śrīmadbhā. maheśvara’ arthāt jisa prakāra bhakta bhagavān‌meṃ āsakta hote haiṃ, usī prakāra hai| śrīmadbhāgavatameṃ aisā ullikhita hai—‘‘jina bhaktoṃne bhagavān‌ke caraṇakamaloṃko tyāga nahīṃ karate|’’ ‘visṛjati hṛdayaṃ na yasya sākṣāt (śrīmadbhā. 11/2/55) smṛterācārācca’ (bra.sū. 3/4/43)—śrīgovindabhāṣya draṣṭavya| ‘asmākaṃ guravo bhaktā bhaktānāṃ guravo vayam| madbhaktā yatra gacchanti tatra gacchāmi pārthiva||’ arthāt, bhagavān kahate haiṃ ki bhakta mere guru haiṃ tathā bhaktoṃkā guru hūm̐| jisa prakāra kalpavṛkṣa apane āśraya grahaṇakārīke bhāvoṃke tāratamyase jātī hai| jaise ambarīṣa mahārājake prati sauhārda, kintu unake vidveṣī durvāsā śāstra sākṣī haiṃ|

First 37 of 53 passages. Read on

Linked texts (1)

Bhagavadgītā — Vyāsa, Sanskrit

Bhagavadgita 9

Contents

Linked texts (1)