Sadacarasmriti 3
Sadācārasmṛti 3
- Language
- Sanskrit
3.p1
śrāddhe vivāhakālaṃ ca pāṇinaikena dīyate | tarpaṇe tūbhayenaiva vidhireṣa purātanaḥ || iti kārṣṇājinaḥ | ityubhayavidhavākyaprāvalyānyathānupapatyā itthaṃ samādhīyate | 6āśvalāyanānāṃ savyānvārabdhapāṇinā tarpaṇam | taditareṣāṃ yajuṣāṃ añjalineti | ata evoktavacanānāmanyonyavirodhamāśaṅkya
3.p2
iti śaunakīye | 7. 8. 9.
3.p3
prāṇāyāmaprakāraḥ
3.p4
evaṃ prāṇāyāmapūrvakaṃ japaḥ kartavyaḥ
3.p5
sadācārasmṛtiḥ
3.p6
gāyatryādimantrajapa - haripūjādikramanirūpaṇam
3.p7
gāyatryāstriguṇaṃ viṣṇuṃ dhyāyannaṣṭākṣaraṃ japet | praṇamya devān viprāṃśca gurūṃca haripārṣadān | evaṃ sarvottamaṃ viṣṇuṃ dhyāyannevārcayed harim || 10
3.p8
sūtake - mṛtake ca sandhyākramaḥ
3.p9
sūtake sandhyādikarmasu viśeṣamāha bhāradvājaḥ - sūtake mṛtake vā'pi prāṇāyāmamamantrakam | tathā mārjanamantrāṃstu manasoccārya mārjayet | gāyatrīṃ samyaguccārya sūryāyārghyaṃ nivedayet | mārjanaṃ tu na vā kāryamupasthānaṃ na caiva hi || iti
3.p10
varṇajyeṣṭhaḥ pitṛvyaśca ityete guravaḥ smṛtāḥ
3.p11
sadācārasmṛtiḥ dhyānapravacanābhyāṃ ca yathāyogyamupāsanam | dharmeṇejyāsādhanāni sādhayitvā vidhānataḥ | snātvā sampūjayed viṣṇuṃ vedatantroktamārgataḥ ||11
3.p12
na tasya kiñcidakṛtam' ityādyukteḥ| (tai.bhā.1.2)
3.p13
iti paramapuruṣasaṃhitāyām
3.p14
aṣṭau mahāmantrāḥ japyaḥ
3.p15
atha tantrasāroktarītyā tattvanyāsamātṛkānyāsādipūrvakaṃ mantrāṇi japet | 1atha mahāmantrāḥ nāradīye uktāḥ - sarvamantreṣu gāyatrī variṣṭhā procyate budhaiḥ | tato'pi pravarāḥ proktāḥ aṣṭau mantrā mayā dhare | praṇavo-mātṛkā'-ṣṭā varṇa-vyāhṛti-dvādaśākṣarāḥ | gāyatrī-pauruṣaṃ-viṣṇurmahāmantrāḥ prakīrtitāḥ
3.p16
aṅgulyādijapaphalaṃ pādme - aṅgulijapasaṅkhyānamekamekaṃ varānane | parvairdaśaguṇaṃ proktaṃ puṣpajīvaphalairdaśa | śataṃ vai śaṅkhamaṇibhiḥ pravālaiśca sahasrakam | 2mauktakaiśśatasāhasraṃ sovarṇairlakṣameva tu | kuśagranthyā koṭiguṇaṃ tulasyā'nantakaṃ phalam || iti
3.p17
akṣamālā lakṣaṇam
3.p18
gopucchāvayavākārāmakṣamālāṃ vidhāya ca | mervākhyaṃ yojayedakṣamekaṃ mūlāgrasūktake | granthiṃ kuryāttadagreṇa kīrtitā cākṣamālikā || iti
3.p19
akṣamālākarṣaṇaprakāraḥ
3.p20
tatra smṛtiḥ - madhyamānāmikāṅguṣṭhairgṛhītvā japamācaret | aṅguṣṭhatarjanībhyāṃ tu mālākarṣastu madhyamaḥ | paradṛṣṭigatā mālā niṣphalā japakarmaṇi | japakāle tvakṣamālāṃ gurorapi na darśayet
3.p21
parāśaraḥ - jñātavyassarvavedārtho vedānāṃ karmasiddhaye | pāṭhamātrāvasānastu paṅke gauriva sīdati || 3sarvadharmamayaṃ brahma pradānebhyo'dhikaṃ yataḥ | taddadan samavāpnoti brahmalokamavicyutam
3.p22
tataḥ saurairmantraissūryamupasthāya gāyatryādimantrān japitvā gṛhamāgatya 1devapūjā kuryāt
3.p23
bhṛgau bhaume 1dhṛtau pāte parvakrāntiṣu nāharet | tulasīminduvāre tu vilvapatraṃ ca nāharet
3.p24
tulasyavacaye mantraḥ - tulasyamṛtajanmāsi sadā tvaṃ keśavapriye | keśavārthe vicinvāmi varadā bhava śobhane || iti | kṛṣṇāmṛtamahārṇave - sakṛdabhyarcya govindaṃ vilvapatreṇa mānavaḥ | 2muktibhāgī nirāsaṅgo viṣṇuloke ciraṃ vaset
3.p25
tathā - bhaktyā dūrvāṅkurairvipraḥ pūjitaḥ puruṣottamaḥ | harirdadāti hi phalaṃ sarvayajñaiśca durlabham || iti
3.p26
atha puṣpāṇi - ' na nirmālyaṃ hemapuṣpaṃ arpayedarpite sadā |' iti
3.p27
vṛkṣādijānyapi sadvarṇāni sadgandhāni pūjāyai saṅgrāhyāṇi ketakī mallikā 3punnāgacampakādīni
3.p28
ghaṇṭādīni 4arcāpātrāṇi ca saṅgrāhyāṇi | snānapātrāṇi - snānakalaśaṃ - śobhanāni vāsāṃsi - karpūraṃ - kastūri - kuṅkuma - kesara - parighṛṣṭa - malayacandana-dhūpa-dīpa-naivedya-tāmbūla-cchatra-cāmara-vyajanādarśapādukādi mahārājo -pacārāṃśca sampādayet
3.p29
skānde - snānakāle viśeṣeṇa ghaṇṭānādaṃ karoti yaḥ | purato vāsudevasya tasya puṇyamanantakam | snāpayitvā ca tailena nīrogaḥ samprajāyate
3.p30
sadācārasmṛtiḥ
3.p31
sarvaṃ viṣṇau samarpayet
3.p32
vaiśvadevaṃ baliṃ caiva kuryānnityaṃ tadarpaṇam | iṣṭaṃ dattaṃ hutaṃ japtaṃ pūrtaṃ yaccātmanaḥ priyam | dārān sutān priyān prāṇān parasmai sannivedayet || 12
3.p33
taduktaṃ smṛtiṣu - 1śālāgnau laukike vā'pi jale bhūmyāmathāpi vā | vaiśvadevastu kartavyo devayajñaḥ sa vai smṛtaḥ | adhyāpanaṃ brahmayajño pitṛyajñastu tarpaṇam | homo daivo balirbhauto nṛyajño'tithipūjanam | yasminnagnau pacedannaṃ tasmin homo vidhīyate | laukikāgnau pacedannaṃ vaiśvadevo'pi laukike | na culyāṃ nāyase pātre na bhūmau na ca kharpare | vaiśvadevaṃ prakurvīta 2kuṇḍe vā sthaṇḍile'pi vā | juhuyāt sarpiṣābhyaktaṃ tailakṣāravivarjitam | dadhyaktaṃ payasā'bhyaktaṃ tadabhāve'mbhasā'pi vā | alābhe yena kenā'pi 3phalaśākodakādibhiḥ | payodadhighṛtaiḥ kuryād vaiśvadevaṃ saveṇa tu | hastenānnādikaṃ kuryād adbhirjvalinā jale | kodravaṃ caṇakaṃ māṣaṃ masūraṃ ca 4kulitthakam | kṣāraṃ lavaṇaṃ sarṣapaṃ ca vaiśvadeve vivarjayet | rūkṣairdaridratāṃ yāti kṣāraṃ hutvā vrajatyadhaḥ | godhūmaścaṇakaśceti hyeṣa kṣāragaṇo mataḥ
3.p34
tulasīkāṣṭhaṃ dalaṃ vāpyau prakṣipyaiva vaiśvadevaḥ kāryaḥ
3.p35
tulasīdalena rahitaṃ vaiśvadevaṃ karoti yaḥ | devatāstanna gṛhṇanti gṛhṇanti brahmarākṣasāḥ | vinā vyāhṛtihomena homo vai niṣphalo bhavet || iti
3.p36
yathāgnau 1saṃskṛtājyaṃ vā agnāveva hi hūyate | madarpitaṃ pragṛhṇāmi yajñahomadvijātiṣu | asaṅgo'haṃ mahābhāga tasmāt me nāsti karmaṇaḥ | bandhanaṃ puruṣaśreṣṭha mā śaṅkīratra putraka | 2niveditānnaśeṣeṇa ye yajanti dvijātiṣu | sarvasthaṃ māṃ samuddiśya smṛtāḥ karmasu kauśalāḥ | ayogyaṃ na yathā home ghṛtaṃ saṃskāravarjitam | 3ṛte tadarpaṇaṃ prājña yajñādau viphalaṃ bhavet | ahaṃ yadi na gṛhṇāmi teṣāṃ tu grahaṇaṃ kutaḥ | bhaktānāmadanārthāya gṛhṇāmi kamalāsana | tasmānnaivedyaśeṣeṇa dadatāṃ nāsti pātakam | devāṃstathā'pi vai viprān uddiśya puruṣarṣabha | mama naivedyaśeṣeṇa na 4dadanti madarpaṇam | adhiṣṭhāneṣu deveśa te yānti hyadharaṃ tamaḥ | pratimāyāmarpitaṃ me nārpayet pratimāntare | yathāgnau saṃskṛtājyaṃ tu na hi 5saṃskriyate punaḥ | arpitaṃ pratimāyāṃ me nārpayet pratimāntare | saṃskṛtājyaṃ 6yathā hyagnihomāgnau tu tathaiva ca | 7ubhayatrā'pi gṛhṇāmi naikavāraṃ punaḥ punaḥ | evameva yathā brahman naikavāraṃ dvijātiṣu | paunaḥpunyena hyekatra tajjātīye tathaiva ca | na gṛhṇāmi mahāprājña gṛhṇāmi tatra tatra vai | na gṛhṇāmi mahāprājña katrtaikaścettadaiva ca | tajjātīye'pi ca gṛhṇāmi yadi kartā pṛthag bhavet | niveditaṃ pratigrāsāt satvajāte kramādapi | yatyādibhirgṛhasthaiśca vyayīkuryānnivedya vai
3.p37
gogrāsavidhiḥ
3.p38
vāyupurāṇe - saurabheyyaḥ sarvahitā sarvapāpapraṇāśanāḥ | pratigṛhṇantu me grāsaṃ gāvastrailokyamātaraḥ | gāṃ spṛṣṭvā ca namaskṛtya kṛtvā caiva pradakṣiṇām | 4pradakṣiṇīkṛtānena saptadvīpā vasundharā | itthameva tu kurvīta gavāṃ grāsaṃ dine dine
3.p39
evaṃ prabodhamārabhya vaiśvadevaparyantaṃ karmoktvā idānīṃ svakṛtaṃ sarvamapi yajñādikaṃ harau samarpayedityāha - iṣṭamiti | iṣṭaṃ yajanam, icchāviṣayaṃ sakalaṃ vā | dattaṃ satpātre dhanatyāgākhyaṃ dānam | hutam agnau 5homyaprakṣepaparūpam aupāsanādi | japtaṃ gāyatryādimantrairyajñapati | pūrtaṃ taṭākārāma6prapāsthāna -
3.p40
tīrthaprāśanakramaḥ
3.p41
vastraṃ ca triguṇīkṛtya pāṇau pāṇiṃ ca vinyaset | tasmin tīrthaṃ pratiṣṭhāpya triḥ 1pivecchabdavarjitam | ādyaṃ kāyasya śuddhyarthaṃ dvitīyaṃ dharmasādhanam | tṛtīyaṃ mokṣadaṃ proktamevaṃ tīrthaṃ tridhā pivet | 2paramāṇusamaṃ tīrthaṃ yaśca bhūmau vinikṣipet | brahmahatyāsamaṃ tasya pāpamāhurmanīṣiṇaḥ || iti
3.p42
( ekādaśyāṃ vinaiva tulasīdalena ekavāraṃ tīrthaṃ svīkaraṇīyaṃ | haraye na kimapi phalādi nivedayet ) tulasīmīśritaṃ toyaṃ ekādaśyāṃ kadācana | na grāhyaṃ viṣṇubhaktaiśca vrataṃ naśyecca pārvati
3.p43
ekādaśyāṃ naivedyaniṣedho vārāhe - ekādaśīvrataṃ naśyet naivedyasyārpaṇānmama | annaṃ vā 3phalamūlaṃ vā jalaṃ vā me prayacchati | pūjākāle mama dine hṛdi śalyaṃ tadarpitam || iti anyatra ca - ekādaśīdine devī jalānādisamarpaṇam | 4mūtraviṭsamameva syāt ityuktaṃ brahmaṇā purā || 5 iti
3.p44
śrāddhaṃ dvādaśyāmeva kāryam | tathoktaṃ narasiṃhapurāṇe - sādhanadvādaśī yatra kalāmātrādhikā bhavet | tadā dinatraya śrāddhaṃ dvādaśyāmeva kārayet || iti | tata eva - ekādaśyāṃ trayodaśyāṃ dvādaśyāṃ prativārṣikam | dvādaśyāṃ vaiṣṇavaiḥ kuryāt anyaiścaiva mṛte'hani || ityapi sādhanīviṣayam
3.p45
nanvekādaśīśrāddhamekādaśyāmeva kartavyam, na dvādaśyām | 'mṛte'hani atikrānte caṇḍālāḥ koṭijanmasu' iti pratyavāyaśravaṇāditi cenna | yāni kāni ca pāpāni brahmahatyāsamāni ca | annamāśritya tiṣṭhanti samprāpte harivāsare | varaṃ svamātṛgamanaṃ varaṃ 1gomāṃsabhakṣaṇam | varaṃ hatyā surāpānaṃ 2ekādaśyānnabhakṣaṇāt | garbhiṇī sūtikā bālāstīrthayātrākṛtaśramāḥ | sapādamātraṃ kurvīta tṛptyarthaṃ phalabhakṣaṇam | sarvathā nānamaśnīyād mriyamāṇo harerdine | iti vārāhe annasyaikādaśīdine niṣiddhatvāt tadvākyamekādaśyatiriktamṛtāhātikrama eva pratyavāyapratipādanaparam
3.p46
nanu tarhi '3jalairvā payasā vā'pi pitṝṇāṃ tṛptimāpnuyāt | na tu nityasya lopo'sti paitṛkasya viśeṣataḥ|' iti vacanājjalādinā pitṛśrāddhaṃ kiṃ na syāt iti cenna | jalāderapi annavatpratiṣiddhatvena 4annasamānayogakṣematvena tairapi svapaitṛkakaraṇasya niṣiddhatvāt | tathā ca tithidarpaṇe - ekādaśyāṃ na bhuñjīta pakṣayorubhayorapi | anena vidhivākyena tatra śrāddhaṃ pare'hani | bhuṅkṣva bhuṅkṣveti yo brūyāt samprāpte harivāsare | tāvubhau patitau syātāṃ tasmāt śrāddhaṃ pare'hani
3.p47
tathā coktaṃ matsyapurāṇe - nāmagotraṃ pitṝṇāṃ tu prāpakaṃ havyakavyayoḥ | śrāddhasya mantrā uddeśyāḥ upabhogyāni bhaktitaḥ | nāmagotratayoddeśyān bhavāntaragatānapi | prīṇayanti manuṣyādīn 1tadāhāratvamāgatān | devo yadi pitā jātaśśubhakarmānuyogataḥ | tasyānnamamṛtaṃ bhūtvā divyatve'pyanugacchati | devatve bhogyarūpeṇa paśutve'pi tṛṇaṃ bhavet | śrāddhānnaṃ vāyurūpeṇa 2nāgatve'pyanugacchati | pānaṃ bhavati yakṣatve gṛdhratve'pi tathā''miṣam | danujatve tathā māṃsaṃ pretatve rudhirodakam | mānuṣyatve'nnapānādi nānābhogakaraṃ tathā | yā tu piṇḍakriyā tatra brāhmaṇānāṃ tu bhojanam | yajamānasya pitrādīn tadannamupagacchati | yathā goṣṭhe visṛṣṭo vai vatso vindati mātaram | evaṃ śrāddhe'nnamuddiśṭaṃ mantraḥ prāpayate pitṝn || iti
3.p48
sādhanīdvādaśyāṃ karmakaraṇayogyakālo vārāhe - trayo 3bhāgāstriyāmāyāstatrādyau saṃtyajed budhaḥ | bhāge tṛtīye snātvā tu nityakarmāṇi kārayet | āmādhyāhnikakarmāṇi rātrāveva vidhāya ca | yadā sūryodayāt pūrvaṃ ghaṭikaikāvaśiṣyate | sa vai sūryodayo nāma munibhiḥ parikīrtitaḥ | homaṃ ca vaiśvadevaṃ ca brahmayajñaṃ ca tarpaṇam | 4āpośanaṃ vidhāyaiva pratīkṣed ravidarśanam | sādhanīyā'tiyatnena tatassā sādhanī matā || iti alpāyāmapi bhūpāla dvādaśyāmaruṇodaye | snānārcanakriyā kāryā dānahomādisaṃyutā || iti
3.p49
śālāgnau cet pacedannaṃ tasmin homo vidhīyate
3.p50
naktañcāribhyo vā hutvā, cakrād vahirīśānyāṃ rakṣobhyo hutvā, cakrād bahirāgneyyāṃ svadhā pitṛbhya iti sodakamannaṃ datvā, upavītī pitṛtīrthena cakrānnairṛtyāṃ śāmāya datvā cakrād vāyavyāṃ śavalāya dadyāt | cakrākāreṇa yo vipraḥ sadā bhūtavaliṃ haret | sarvapāpavinirmukto viṣṇusāyujyamāpnuyāt | yasya pañcamahāyajñāḥ pravarttante divā niśi | tadgṛhe sarvatīrthāni sadā tiṣṭhanti śaunaka | kurvīta snātako'pyevaṃ pṛthak pāko bhavedyadi | evaṃ na kriyate yena yasyāgre vā na dīyate | dvijātibhirna bhoktavyaṃ bhuktvā sāntapanaṃ caret | devayajñānnaśeṣeṇa gṛhadvārādi pūjayet | 1bhūtayajñānnaśeṣeṇa vāyasebhyo valiṃ haret | caṇḍālapatitādibhyo pitṛyajñānnaśeṣataḥ | anyathā vyarthameva syād devadrohī bhavennaraḥ | hutaśeṣo na dātavyo vāyasebhyaḥ kadācana | yadi dadyād dvijo naiva hutaṃ tasya yathā bhavet | vahavo yatra pākāsyurekasminnadhikāriṇi | tadā gṛhapateḥ pāko karma syād vaiśvadevakam | brahmayajño daivayajñaḥ pitṛyajñastathaiva ca | bhūtayajño nṛyajñaśca pañcayajñāḥ prakīrtitāḥ | adhyāpanaṃ brahmayajñaḥ pitṛyajñastu 2tarpaṇam | homo daivo valirbhautaḥ nṛyajño'tithipūjanam | asnātāśī malaṃ bhuṅkte ajapī pūyaśoṇitam | ahutvā ca krimiṃ bhuṅkte asākṣī viṣamaśnute | anuddhṛtya valiṃ dṛṣṭvā prāṇāyāmān ṣaḍācaret | svayamuddhṛtya cetsaiva prājāpatyaṃ samācaret | patnīputrakumārībhiḥ śiṣyebhyastu svavandhubhiḥ | valeruddharaṇaṃ kuryāt nānyaiḥ kuryātkathañcana
3.p51
sadācārasmṛtiḥ bhuktaśeṣaṃ bhagavato bhṛtyātithipurassaraḥ | bhuñjīta hṛdgataṃ viṣṇuṃ smaraṃstadgatamānasaḥ | ācamya mūlamantreṇa koṣṭhaṃ svamabhimantrayet || 13
3.p52
uddiśyaiva hariṃ prāṇān juhuyāt 1saghṛtaṃ haviḥ | śraddhāyāṃ prāṇe niviṣṭa iti mantrairyathākramāt | svāhāntāḥ praṇavādyāśca 2nāmamantrāśca vāyavaḥ | jihvayā ca grasedannaṃ daśanena na saṃspṛśet | tarjanīmadhyamāṅguṣṭhaiḥ prāṇāyetyāhutirbhavet | madhyamānāmikāṅguṣṭhaiḥ apānāyetyanantaram | kaniṣṭhānamikāṅguṣṭhaiḥ vyānāyetyāhutiṃ tataḥ | kaniṣṭhātarjanyaṅguṣṭhaiḥ udānāyeti vai yajet | samānāyeti juhuyāt sarvairaṅgulibhiḥ kramāt | caṇḍālapatitodakyā vākyaṃ śrutvā dvijottamaḥ | bhuñjīta grāsamātraṃ tu dinamekamabhojanam | iti
3.p53
kātyāyanaḥ - "yastu pāṇitale bhuṅkte yacca 3phūtkārasaṃyuktam | prasṛtāṅgulibhiryacca tasya gomāṃsavacca tat | śabdenāpośanaṃ pītvā śabdena ghṛtapāyasam | śabdenāpaḥ payastakraṃ surāpānasamaṃ smṛtam | 4pratyakṣalavaṇaṃ caiva kṣīraṃ ca 5lavaṇānvitam | dadhi hastena mathitaṃ takraṃ jīrṇamapeyavat | uddhṛtya vāmahastena yastoyaṃ pivati dvijaḥ | surāpānena tattulyamevamāha janārdanaḥ | na krandayan na ca hasan na vahirvā vilokayan | nāśnīyāt pralapan jalpan bahirjānukaro na ca | nāśnīyāt bhāryayā sārdhaṃ putrairvā'pi na vihvalaḥ | bahūnāṃ bhuñjatāṃ madhye nāśnīyācca tvarānvitaḥ | grāsaśeṣaṃ na cāśnīyāt pītaśeṣaṃ pivenna tu | śaśvanmūlaphalādīni dantacchinnaṃ na khādayet | annaṃ vṛthā na vikiret niṣṭhīvennātikāṅkṣayā
3.p54
1gurūnnatithikhālāṃśca tarpayet pūrvameva tu | ātmānaṃ tarpayet paścāt niyato vāgyataḥ śuciḥ | strīśūdraṃ tarpayed paścāt eṣa dharmaḥ sanātanaḥ
3.p55
bhojane diṅniyamavāsanaviśeṣanirūpaṇam
3.p56
vyāsaḥ - pañcārdro bhojanaṃ kuryāt prāṅmukho maunamāsthitaḥ | hastau pādau tathaivāsyameṣāṃ pañcārdratā matā | baudhāyanaḥ - prāṅmukho'nnāni bhuñjīta śuciḥ pīṭhamadhiṣṭhitaḥ | pracetā varjyāsanānryāha - 2gośakṛnmṛnmayaṃ bhinnaṃ nimbapālāśapippalam | lohabaddhaṃ sadaivārdraṃ varjayet āsanaṃ budhaḥ || manuḥ - prāṅmukhastu tato vipraḥ pratīcyāṃ vā yathāsukham | uttare pitṛkāryeṣu dakṣiṇaṃ tu visarjayet || iti || brahmāṇḍapurāṇe - upatipte same sthāne śucau 3śuddhāsanānvite | maṇḍanaṃ gomayena syādathavā gauramṛtsayā || śaṅkho viśeṣamāha - catuṣkoṇaṃ dvijāgrasya trikoṇaṃ kṣatriyasya tu | maṇḍalākṛti vaiśyasya śūdrasyābhyukṣaṇaṃ smṛtam .|| caturasraṃ 4trikoṇaṃ ca vartulaṃ cārthacandrakam | kartavyamānupūrvyeṇa brāhmaṇādiṣu maṇḍalam || iti śaṅkhaḥ - ādityā vasavo rudrāḥ brahmā caiva pitāmahaḥ | maṇḍalānyupajīvanti tasmāt kurvīta maṇḍalam || iti manuḥ -
3.p57
tulasyāstu rajojuṣṭaṃ naivedyasya tu bhakṣaṇe | koṭijanmakṛtaṃ pāpaṃ tatkṣaṇādeva naśyati
3.p58
annaṃ saghṛtamādāya baliṃ tatra vinikṣipet | prāksaṃsthaṃ pratyaksaṃsthaṃ vā baliṃ tatra nidhāya ca | bhojanāt prāk tadannena dharmarājāya vai balim | citrāya citraguptāya 1pretebhyaśca tamuddharet | hastaprakṣālanaṃ kṛtvā baliṃ caiva visarjayet | citrāhutipradāne tu svāhākāraṃ tu varjayet | namaḥ śabdena kartavyaṃ tat sthānāttu parityajet | bhojanādau baliṃ datvā tamagnau na vinikṣipet | 2grāse grāse malaṃ bhuṅkte pitṛhā so'pi jāyate | bhojanādau 3balerannaṃ yāvad bhūmau ca tiṣṭhati | abhojyaṃ tad bhavedannaṃ tasmāt sthānāt tyajet budhaḥ | patnīputrakumārībhiḥ śiṣyairvā'tha svabandhubhiḥ | baleruddharaṇaṃ kuryāt nānyaiḥ kuryāt kathañcana | viṣṇuvidveṣiṇo ye ca ye ca sajjanadūṣakāḥ | ye ca varṇāśramabhraṣṭāḥ te vai paṅktibahiṣkṛtāḥ | ahaṃ vaiśvānaro bhūtvā prāṇināṃ dehamāśritaḥ | prāṇāpānasamāyuktaḥ pacāmyannaṃ caturvidham || (bha.gī.15.14) naivedyaśeṣaṃ tulasīvimiśritaṃ viśeṣataḥ pādajalena siktam | yo'śnāti nityaṃ purato murāreḥ prāpnoti yajñāyutakoṭipuṇyam || (kṛ.ma.99) 4koṭyaindavasahasraistu māsopoṣaṇakoṭibhiḥ | tatphalaṃ labhyate pumbhiḥ viṣṇornaivedyabhakṣaṇāt || (kṛ.ma.97) pāvanaṃ viṣṇunaivedyaṃ subhojyamṛṣibhiḥ smṛtam | anyadevasya naivedyaṃ bhuktvā cāndrāyaṇaṃ caret || (kṛ.ma.96) smartavyaḥ satataṃ viṣṇuḥ vismartavyo na jātucit | sarve vidhiniṣedhāḥ syuretayoreva kiṅkarāḥ || (sa.smṛ.26) saṅkarṣaṇaśca pradyumnaḥ tatra bhoktṛṣu saṃsthitau
3.p59
bhoktṛśaktipradau nityaṃ bhoktārau ca viśeṣataḥ | nārāyaṇāniruddhau ca bhojyavastuṣu saṃsthitau | 1tarpakau sarvajīvānāṃ tasmād bhogyau na carvyataḥ | avakāśaprado nityaṃ vāsudevo nabhaḥ sthitaḥ | evaṃ pañcātmakaṃ viṣṇuṃ ya upāste sadā 2vibhum | avakāśapradaḥ so'pi 3svajātīnāṃ bhaviṣyati | śubhaṃ pivatyasau nityaṃ nāśubhaṃ sa hariḥ pivet | pūrṇānandamayasyāsya ceṣṭā na jñāyate kvacit | ityādyanusandhāya annamaya-prāṇamaya-manomaya-vijñānamaya-ānandamayātmakāniruddhapradyumnasaṅkarṣaṇavāsudevanārāyaṇātmakaśrīviṣṇuprītyarthaṃ prāṇāgnihotraṃ kariṣya iti saṅkalpya 'amṛtopastaraṇamasi' iti mantreṇodakaṃ prāśayet | taccodakaṃ 4uttarāpośanīyaṃ ca prāṇasya vastradvayamiti buddhyā pivet | taduktaṃ chāndogyabhāṣye - pañcamaprapāṭhake ādimakhaṇḍadvaye - siddhamevānnavastrādyaṃ viṣṇoḥ svātantryataḥ sadā | svārthaṃ samarpayed viṣṇau yathā prāṇe surāḥ purā | prāṇasya vastrabuddhyā tu bhojanobhayataḥ pivan | svarge muktau tathā divyavastralābhī bhavatyalam || iti
3.p60
tadanantaraṃ 'om prāṇāya svāhā prāṇātmane aniruddhāya idaṃ na mama' | evaṃ 'prāṇāhutī pañca hutvā hastaṃ prakṣālayet tataḥ' | brahmagranthiṃ samutsṛjya punaḥ prakṣālayet karam | śraddhāyāmiti vākyāni pañca japtvā samāhitaḥ | amṛtopastaraṇamasīhyāpaḥ pītvā vicakṣaṇaḥ | prāṇebhyo juhuyādannaṃ vyañjanakṣāravarjitam | ghṛtayuktaṃ samādāya vidhivatprāṇapañcakaiḥ | tulasīmiśritaṃ cānnaṃ yo dadyāt prāṇapañcake | śikthe śikthe bhavettasya puṇyaṃ yajñaśatādhikam | ghṛtahīnaṃ tu yo bhuṅkte narastvāhutipañcakam
3.p61
paścād ghṛtena yo bhuṅkte sa cāndrāyaṇamācaret | 1āpośanamakṛtvā tu yo bhuṅkte'nāpadi dvijaḥ | bhuñjānastu yadā brūyāt gāyatryaṣṭaśataṃ japet | harismaraṇamutsṛjya bhojanaṃ ṣaḍrasānvitam | śuno māṃsaṃ 2śunocchiṣṭaṃ pitṛbhiḥ saha bhuñjate | svāhāntā praṇavādyāśca nāmnā mantrāśca vāyavaḥ | jihvayaiva grasedannaṃ 3darśanena na saṃspṛśet
3.p62
yo'nena vidhinā kuryāt sa yāti brahmaṇaḥ padam || iti || 13
3.p63
sadācārasmṛtiḥ
3.p64
veda-śāstraśravaṇamananādinā kālaṃ yāpayet
3.p65
vedaśāstravinodena prīṇayan puruṣottamam | ahaḥśeṣaṃ nayet sandhyāmupāsītā'tha pūrvavat ||14
3.p66
bhuktvopaviṣṭo viśrānto brahma kiñcid vicārayet | itihāsapurāṇāni svādhyāyaṃ ca paṭhennaraḥ | astaṅgate dinakare sandhyāṃ kurvīta pūrvavat
3.p67
sāyāhne'pi aupāsanaṃ-vaiśvadevaśca kartavya eva
3.p68
yadupasthakṛtaṃ pāpaṃ padbhyāṃ yacca kṛtaṃ bhavet | sāyaṃ sandhyāmupasthāya tena tasmāt pramucyate | sāyamaupāsanaṃ hutvā 4paścāddhomaṃ samācaret | ājyena 5caruṇā vā'pi tilairvrīhibhireva vā | atandrito hariṃ dhyāyan vaiśvadevaṃ samācaret
3.p69
sadācārasmṛtiḥ yāmāt parata evātha svaped dhyāyan janārdanam | antarāle tato buddhvā smareta bahuśo harim || 15
3.p70
ekapūgaṃ tripūgaṃ vā'danaṃ khādanamuttamam | ekadvitricatuḥpañcaṣaḍbhiḥ pūgīphalaiḥ kramāt | lābhālābhau sukhaṃ duḥkhamādhirmaraṇameva ca | tataḥ pūgena patrāṇi prātastrīṇyeva khādayet | madhyandine tu catvāri sāyaṃ ṣaḍbhiḥ samācaret | agrataḥ śrīryaśo mūle madhye viṣṇuḥ pratiṣṭhitaḥ | tasmādagraṃ ca mūlaṃ ca madhyaṃ ca parivarjayet | 1anidhāya mukhe parṇaṃ pūgaṃ khādati yo naraḥ | daśajanmadaridraśca maraṇe na hariṃ smaret | strīhastena na khātavyaṃ vāmahastena vā punaḥ | pāṇḍutvaṃ dantadaurbalyam akṣirogaṃ valakṣayam | karoti 2mukharogāṃśca tāmbūlamatisevanāt | vidyākāmo'hani rātrau tāmbūlaṃ tu na bhakṣayet | yatiśca brahmacārī ca vidhavā ca rajasvalā | pratyekaṃ māṃsatastulyaṃ melane surayā samam | mātāpitroḥ kṣaye śrāddhe tathaiva mṛtasūtake | tāmbūlaṃ carvayed yastu pitṛhā sa nigadyate
3.p71
iti vaśiṣṭhaḥ | iti tāmbūlavidhiḥ
Linked texts (6)
- Haribhaktivilāsa — Gopāla Bhaṭṭa Gosvāmin & Sanātana Gosvāmin 1535, Sanskrit
- Hāritasmṛti (Laghu- and Vṛddha-Hārīta) — Hārīta, Sanskrit
- Smṛtivivaraṇa — Madhva, Sanskrit
- Sadācārasmṛti — Madhva, Sanskrit
- Smṛtīnāṃ Samuccayaḥ — Sanskrit
- Smṛtyarthasāgara — Chalāri Nṛsiṃha, Sanskrit