Pramāṇa · Search · About · API

Bhattarka (Bhaṭṭārka)

भट्टार्क

Language
Sanskrit
Author
Nīlakaṇtha
Extent
432 passages, 13,247 words
Text
partly digitised
Source
archiveorg · Bhattarka H Of Neel Kanth No. 7 Ganga Nath Campus; ed. Ananta Tryambaka Piṅgale;… · Scan of a printed edition hosted by the Internet Archive (archive.org); the ancient text is in the public…

Contents

Text

p5

śrīgaṇeśāya namaḥ

p6

śrīnīlakaṇṭhabhaṭṭaviracitaḥ

p7

bhāṭṭārkaḥ

p8

'arkamādhurī'-saṃskṛtavyākhyāsamanvitaḥ

p9

suparvaparvatākharvagarvanirvāpaṇoddhurām (ram) | mahaddhāma yato labhyaṃ, taddhāma samupāśraye ||1

p10

bhrāmyaccaṇḍajaṭāvisṛtvaragaladgaṅgājalaplāvitai raṅge bhālagacandrakoṭivilasadraśmipradīpoccaye | kāle sāndhyakarānurañjitakakupprāntasya dhārādhare bhūyād bhūtivibhūtidaṇḍamarumaccaṇḍīpatestāṇḍavam ||2

p11

śrīrāmaṃ bharatopetaṃ saumitribhyāṃ ca sītayā | hanūmatopāsyamānaṃ bhāvaye hṛdi sarvadā ||3

p12

vandāruvṛndārakavṛndavandyo vṛndāvane tarṇakadhenuvṛndaiḥ | cikrīḍa ko'pīha sa goparūpī gopībhirapyatra sadā mude'stu ||4|| virodhimārgadvayadarśanārthaṃ dvedhā babhūvātra paraḥ pumān yaḥ | śrīśaṅkaro bhaṭṭa ihaika rūpo mīmāṃsakādvaitamarīcakāra ||5

p13

dvirājaikamūrddhanyaṃ vṛṣādhyakṣaṃ śivānvitam | kāśyāṃ sarvopadeṣṭāraṃ bhāvaye śaṃkaraṃ gurum ||6

p14

mahaddhāma hṛdi dhyātvā smṛtvā gurukṛpāvacaḥ | śrīśaṃkarasuto raṅganāthadāmodarānujaḥ ||7

p15

śrīnṛsiṃhasya ca tathā nīlakaṇṭho yathāmati | bhāṭṭe padārthān saṃśodhya brūte'dhikaraṇānyathāḥ (tha) ||8

p16

prameyapadārthādhikāraḥ pramāviṣayaḥ padārthaḥ | tattvaṃ tu kevalānvayi | evaṃ vācyatvādyapi | tattu viṣayatāsambandhena nityā śaktireva | jñeyatvamapi tenaiva sambandhena jñānayogyatvam | tadavacchedakatvaṃ tu vācyatvameva

p17

kevalānvayitvaṃ hyatyantābhāvāpratiyogitvam | kecittu vṛttimadatyantābhāvāpratiyogitvam tat, ākāśābhāvasya kevalānvayitvena tatrākāśābhāvābhāvapratiyogitvādavyāptiriti vṛttimattvamatyantābhāve viśeṣaṇam, tathā cākāśābhāvābhāvasyāvṛttitvānnāvyāptirityāhuḥ

p18

tanna; ākāśābhāvābhāve mānābhāvenāvyāptivirahāt | na ca ghaṭādīnāmabhāvābhāve mānābhāvaḥ, ghaṭavṛtti ghaṭābhāvo netyādipratītyā tatsiddheḥ | ākāśasyāvṛttitvena ākāśavatīti vaktumaśakyatvāt na tadabhāvo'tra

p19

bhāvatvādhikāraḥ sa ca padārtho bhāvābhāvātmanā dvedhā | bhāvatvaṃ jātiḥ, anugatavyavahārāditi kecit

p20

tanna, kalpitāyā jāteḥ kathaṃcijjātyantaraniṣṭhatvasaṃbhave'pi svaniṣṭhatvāsaṃbhavenasarvabhāvāsaṃbandhāt | tasyāmapi jātyantarakalpane tvanavasthā | dravyādyaṣṭakānyatamatvaṃ tadityanye | anyatamatvaṃ tu dravyādyaṣṭakānyonyābhāvavadbhūbhinnatvam | atra ca dravyatvādīnāmeva pratyekaṃ pratiyogitāvacchedakatvaṃ nāṣṭakatvasya | tena dravyatvādi tattatka(dha)rmāvacchinnapratiyogitākatāvadbhedavadatadbhedabhinnatāvadbhāvānyatvarūpaṃ dravyādiṣu pratyekameva bhāvatvaṃ sidhyati na vyāsaktam | ghaṭapaṭādyanyataratvamapyevam

p21

apare tvabhāvabhinnatvameva tadāhuḥ | abhāvatvaṃ tu tādṛśapratītiviṣayatvaṃ, tadeva tārkikāṇāmakhaṇḍopādhiḥ viparyaye tvātmāśrayaḥ

p22

pare tu, vinigamanāvirahāt bhāvatvābhāvatve ubhe apyakhaṇḍopādhī

p23

navyāstu, samavāyasāmānādhikaraṇyānyatarasaṃbandhena sattaiva taditi | sā'pi dravyaguṇakarmasveva jātyādiṣvapyasti, abhāve tu viśeṣaṇatāsaṃbandhājñā(ditinā)tiprasaṅga ityāhuḥ

p24

vastutastu, pratītisiddhajātirūpaṃ vastutvameva tat | tacca dravyādiṣviva tādātmyenaiva svasminnapyastyeva | tena tasyāpi bhāvatvasiddhiḥ, jātivyaktyostādātmyasambandhasyāpi vṛttiniyāmakatvadarśanāt ; ghaṭe ghaṭatvamiti pratīteḥ| tadeva ca paraṃ sāmānyaṃ na tu sattā | sā tu sato bhāvaḥ sattetyevaṃ vyutpādyamānaupādhireva | śatrantasyās dhātoḥ talpratyaye tvetadrūpam

p25

bhāvaprakārādhikāraḥ

p26

sa ca bhāvo'ṣṭadhā | dravya - guṇa - karma - sāmānya - śakti-saṃkhyā - viṣayatā - vaiśiṣṭyabhedāt

p27

vailakṣaṇyamapi padārthāntaram | yena pītakṛṣṇādeḥ kādivarṇānāṃ ca vilakṣaṇavyavahāra iti kecit

p28

pare tu, tadbhinnasya tadgatabhūyodharmavattvarūpasādṛśyābhāvādeva tatra tādṛśapratīterupapatteḥ, sādṛśyābhāva eva tadityāhuḥ

p29

rāekakūmate tu, vaidikaliṅādiniṣṭhā praraṇākhyā śābdībhāvranā'pi padārthāntaram | tannirākaraṇaṃ tvasmatkṛtavādodyote vidhivāde jñeyam | atha dravyādhikāraḥ

p30

tatra dravyatvaṃ jātiḥ | samavāyikāraṇatvaṃ guṇāśrayatvaṃ vā | tacca guṇatvāvacchinnapratiyogitākātyantābhāvānadhikaraṇatvam | tacca daśadhā | pṛthivyaptejovāyvākāśakāladigātmanovarṇabhedāt | tamo'pīti pare | viralajalarūpanīhāravat viralā nīlā pṛthivyeva tama iti miśrāḥ | manastu pṛthivyādiparamāṇūnāmevānyatamamityapi ta eva | udite sūrye tatprabhāyā jhaṭiti dūragamanadarśanenātivegasya tejasi klṛptatvāttaijasamiti pare | ātmaśaktireva tadityanye | etacca manasastamovādayorniṣkrakṣyate

p31

pṛthivyadhikāraḥ

p32

tatra gandhavattvaṃ pṛthivītvaṃ tacca gandhāsamānādhikaraṇaguṇasamānādhikaraṇagandhasamānādhikaraṇadravyatvavyāptyāśrayattvam | śukletararūpasamānādhikaraṇadravyatvavyāpyajātimattvaṃ vā | gandhasamavāyikāraṇatāvacchedakatvasiddhā jātirvā | maṇyādau tu anudbhūto gandhaḥ | tadavayavārabdhe bhasmamyupalambhāt | yaddravyaṃ yaddravyadhvaṃsajanyaṃ tattadavayavārabdhamiti vyāptermahāpaṭārabdhe khaṇḍapaṭādau dṛṣṭatvāditi tārkikāḥ | tanna; anudbhūtarūparasagandhasparśeṣu mānābhāvāt | anyathā jalādau gandhābhāvo na pratyakṣeṇa gṛhyeta | yogyamātrapratiyogikasyaiva yogyadharmāvacchinnapratiyogitākasyaiva ca saṃsargābhāvasya pratyakṣatvena, jale anudbhūtagandhāpatteḥ, yogyetyādinā ca prameyatvāvacchinnapratiyogitākasya gurutvābhāvasya pratyakṣatā vyāvartatā | aparadalena anyonyābhāvapratyakṣe tu gurutvāvacchinnaghaṭābhāvasya anuyogina eva pratyakṣatvaṃ tantraṃ, na pratiyogino'pi stambha piśāco neti pratīteḥ | bhasmanastu dravyāntaratvādutpadyate | tatrāsau pākena paramāṇuparyantaṃ pūrvarūpādernāśo rūpāntarāderutpattiśceti kāṇādāḥ | so'yaṃ pīlupākaḥ | anyasarvamate tu lāghavāddhaṭādiṣveva te | ayaṃ tu piṭharapāka ityucyate | uktavyāptau tu mānābhāvaḥ | dugdhāvayavānāṃ dadhyārambhakatvena teṣvapyamlarasaprasaṅgāt | etenodhṣmaṇo'nudbhūtasparśo'pyapāstaḥ | pavanānītapuṣpāvayaveṣu tūdbhūtameva rūpaṃ; tadgrahe tu jālasūryyamarīcisaṃyogastantram | sparśastu tatra nāstyeveti kecit | pare tu vāyugataśītajalāvayavasparśavanmāṣarāśigatamaśīguṭikāvacca gṛhyamāṇo'pi na vivicyata ityāhuḥ | pṛthivītvajātestvanugatavyavahārātsiddhiḥ

p33

pṛthivīvibhāgādhikāraḥ

p34

sā ca pṛthivī dvedhā, nityā anityā ca | truṭirūpā nityā anyā ghaṭādikā'nityā

p35

tārkikāstu, truṭiḥsa mavetaḥ, cākṣuṣadravyatvāt, samavāyinaśca samavetāḥ, cākṣuṣadravyasamavāyitvāt, iti dvyaṇukān paramāṇūṃścāhuḥ | tanna; anukūlatarkābhāvena hetoraprayojakatvāt | samavāyisamavāyitvādinā'navasthāpatteśca aṇuvyavahāraśca parimāṇāpakarṣakṛtaḥ | madhyamaparimāṇasyāpi āpekṣikāṇutvapratyayadarśanāt | na ca mahattvasamānādhikaraṇodbhū tarūpavattvaṃ pratyakṣatve tantram, kāryamahattve tu kāraṇamahattvaṃ tadbāhulyaṃ vā | tasya tryaṇukapratyakṣaṃ'pi siddhyarthaṃ tadavayavā dvyaṇukāstadavayavāśca lāghavānnityāḥ paramāṇavaḥ siddhyantīti vācyam | tryaṇukānāmeva nityatvāṅgīkāreṇa pratyakṣatvopapatteḥ | tryaṇuka eva truṭiḥ | etenaiva jalatejovāyuparamāṇavo'pi nirastāḥ

p36

bauddhāstu, paramāṇupuñjādavayavī nātiricyate, mānābhāvāt | rāśiṣvivāvayavabhūyastvālyatvakṛto ghaṭādau sthūlasūkṣmādivyavahāraḥ | dūrādekakeśāpratyakṣatve'pi tatsamūhapratyakṣatvavadupadyate ghaṭādipratyakṣamiyāhuḥ

p37

tanneti tārkikāḥ | paramāṇūnāmatīndriyatvena tatsamūhasyāpi tathātvāpatteḥ | mahattvābhāvāt | keśastu nātīndriyaḥ | adṛśyasya ca dṛśyānupādānatvānna paramāṇubhyo dṛśyapuñjotpattiḥ | ūṣmasantatau kadācidadṛśyatvāpatteḥ atitaptataile tu dṛśyāyā eva vahnisantaterṛ śyamadbhāvarūpattiḥ | tailāvayavairabhibhavāttu prāgadarśanamiti

p38

vastutastu, paramāṇubhirapi saṃbhavatyeva pratyakṣapuñjārambho pratyakṣairdvyaṇukairiva tryaṇukānām | truṭimātraparyavasāne tu sutarām | puñjavyāsakaprasthāḍhakādi gurutvavanmahattvāṅgīkāre'pi na kṣatiḥ mahānmahattaro rāśiriti pratīteriti kecit

p39

avayavisiddhau tu pratītireva niyāmikā | sā ca rāśi - vana - sabhādau ghaṭādau ca vilakṣaṇeti sārvajanīnam | ata eva bhittigṛhādīnāmavayavitvam | evaṃ ca “hiraṇyaśakalairagniṃ prokṣatī”ti sakṛtprokṣaṇasiddhāntaḥ saṃgacchate | anyathā pratīṣṭakaṃ tatsyāt

p40

pārthivakāryavibhāgādhikāraḥ

p41

pārthivaśarīraṃ tu pañcavidham— (1) vināpi śukraśoṇitamadṛṣṭaviśeṣaparigṛhīta pārthivāvayavajanyam (2) jarāyujam (3) aṇḍajam (4) svedajam (5) udbhijjaṃceti | ādyaṃ manumarīcyādeḥ | garbhāvarakatvagviśeṣo jarāyu, tajjaṃ manuṣyādi | aṇḍajaṃ pakṣyādi | svedajaṃ yūkādi | udbhijjaṃ vṛkṣādi

p42

nāsāgravarti ghrāṇendriyaṃ paramāṇurūpaṃ, pārthivam gandhādiṣu pañcasu madhye gandhasyaivābhivyañjakatvāt, kastūrīgandhavyañjakakukkuṭaviḍvat | evaṃ lālāvaddrasavyañjakatvādūsanamāpyaṃ jihvāgravarti | ālokavadrūpavyañjakatvāccakṣustaijasaṃ, kṛṣṇatārāgravarti | aṃgagatajalaśaityābhivyañjakavāyuvatsparśanendriyaṃ vāyavīyamiti tārkikāḥ, pārthasārathimiśrāśca

p43

śaktiviśeṣā eva tānīti tu yuktam | pārthivādīnāṃ ananyathāsiddhatvakalpane'pi gauravāt | evaṃ śrotrendriyamapi | guṇakāmanaye rāṇako'pyevam

p44

sā ceyaṃ pṛthivī itarebhyo bhidyate, gandhavattvāt | yannetarebhyo bhidyate, na tadgandhavat; yathā jalam | itarabhedābhāvavyāpakagandhavattvābhāvābhāvavatī ceyam | itarabhedavattvaṃ jalādipratiyogikānyonyābhāvavattvam

p45

pārthivaguṇādhikāraḥ

p46

iyaṃ ca pṛthivī rūpa-rasa-gandha-sparśa-parimāṇa-saṃyoga-gurutva-dravatvākhyāṣṭaguṇavatī | tatra rūpāṇi sarvāṇyeva, sparśo'pyanuṣṇāśītaḥ dravatvamagnisaṃyogajamaupādhikam

p47

abadhikāraḥ

p48

jalatvaṃ tu rasasamānādhikaraṇagandhātyantābhāvasamānādhikaraṇajātimattvam | snehāsamānādhikaraṇaguṇasamānādhikaraṇasnehasamānādhikaraṇajātimattvam | snehasthāne śītasparśa naisargikadravatvayojanādvā lakṣaṇam | naimittikadravattvānadhikaraṇatve sati dravatvādhikaraṇatvam | madhuramātrarasasamānādhikaraṇatāvadṛśajātimattvam vā | sneha - śītasparśa - madhuramātrarasasāṃsiddhikadravatva - samavāyikāraṇatāvacchedakatayā'nugatapratītervā jalatvajāteḥ siddhiḥ

p49

jalīyakāryavibhāgādhikāraḥ

p50

tacca jalaṃ dvedhā, nityamanityaṃ ca | nityaṃ truṭirūpaṃ, anyadanityam | tattu saritsāgarakṣapākarakarakārūpam

p51

karakā pṛthivī kaṭhinasaṃyogavattvāditi cenna; anuṣṇāśītasparśavattvasyopādhitvāt | yadyapyayaṃ na sādhanāvyāpakastathāpi 'yadabhāve pakṣe na sādhyasādhanasambandhaḥ sa upādhiḥ' ityevaṃ lakṣitasya tasya sattvāt | sa ca saṃvandhābhāvaḥ kvacitsādhyasādhanobhayābhāvāpannaḥ, sādhyamātrābhāvāpanno vā

p52

śarīraprāpyaṃ varuṇaloke'stīti kecit | tacca jalaṃ, sneha - śītasparśavattvāditarebhyo bhidyate; yannaivaṃ tannaivam | rūpa - rasa - sparśa - parimāṇa - saṃyogagurutva - dravatva - snehākhyāṣṭaguṇavacchedam | tatra rūpamabhāsvaraśuklameva, raso madhura eva, sparśaḥ śīta eva, dravatvaṃ svābhāvikam

p53

tejo'dhikāraḥ

p54

tejastvaṃ tu rūpavadvṛttigurutvavadvṛtti-dravyatvavyāpyajātimattvam | na ca dhūme'tivyāptiḥ | bhūyasi tasminnapi gurutvopalambhāt | tasya cātyapakṛṣṭatvāt vahnervāyorvā nodanāttūladhūlīvattasyordhvagatisaṃbhavāditi kecit | gurutvavadvṛttidravyatvavyāpyajātimadvṛttirūpavadvṛttijātimattvam, abhāsvararūpavadvṛttirūpavadvṛttijātimattvam, rūpasamānādhikaraṇarasāsamānādhikaraṇadravyatvavyāpyajātimattvam, rūpānadhikaraṇānadhikaraṇagurutvādhikaraṇānadhikaraṇajātimattvam, bhāsvaravattvaṃ vā paraprakāśakaśaktimattvamityarthaḥ

p55

kecittu, bhāsvaravattvaṃ tejogatarūpasyaiva dharmo na tejasaḥ, ata eva suvarṇarūpyādidhātūnāṃ taijasatve'pi parāprakāśakatvaṃ saṃgacchate | rūpagatābhāsvaratvasya (rūpagatabhāsvaratvasya), suvarṇādirūpasyaiva vā bhūyaḥ pārthivāvayavairabhibhavāt | na caivamantyapakṣe suvarṇamacākṣuṣaṃ syāt, kuṃkumaraktapaṭādivatpararūpaparigraheṇa tadupapatteḥ | suvarṇasyaiva bhāsvaratvoktau tu tasyābhibhavāsaṃbhavātparaprakāśakatvaṃ syāt ; na ca tacchakterabhibhavaḥ | tasyāḥ kāryānnumeyatvena kvacidapi kāryābhāve tasyāṃ mānābhāvādityāhuḥ

p56

tanna; prabhayā ghaṭaṃ sākṣātkaromītyanubhavāt | prabhā rūpeṇetyevaṃvidhasya tasyābhāvācca | prabhā tu teja eva na tu rūpaṃ, uṣṇasparśavattvāt | dīpādyāśrayamantareṇāṅganādāvupalabdheśca | etena 'prabhā hi tejasau rūpaṃ' ityudayanācāryoktirapāstā

p57

tejastvajātestu paraprakāśakaśaktisamavāyikāraṇatāvacchedakatayā siddhiḥ | anupalabhyamānatādṛśaśaktikatejo'vayaveṣu tu te svakāryaniṣṭhadravyatvasākṣādvyāpyajātimantaḥ | dravyasamavāyikāraṇasaṃyogādhāratvāt, sparśāsamavāyikāraṇasparśādhāratvāt, rūpavattve sati anantāvayavitvāt, dravyasamavāyikāraṇatvāt, avayavatvāt tantukapālavaditi sādhyā

p58

tejovibhāgādhikāraḥ

p59

tacca tejo nityamanityaṃ ca | nityaṃ truṭirūpamanyadanityam | tattredhā bhauma - divyau - darthabhedāt | bhaumaṃ agnyādi, tatpārthivendhanam divyaṃ vidyudādyabindhanam | audaryamubhayendhanaṃ bhuktapītānnajalapacanāt | ūṣmāpi tejaḥ, uṣṇasparśavattvāt | śarīraṃ tu taijasamādityaloke

p60

śuklarūpameva teja iti tārkikāḥ | tanna ; vahnāvaruṇapītakapiśādirūpopalaṃbhāt etadvāhyavastujanyaṃ, tena ca śauklyamabhibhūtamiti cenna; mānābhāvāt, dāhye tādṛśarūpānupalambhe'pi vahnāvupalambhācca

p61

tārkikāstu, uṣṇatailādigatamanudbhūtarūpaṃ, hemahimāṃśugatamanudbhūtasparśaṃ, sauramudbhūtobhayam, nayanamanudbhūtobhayamiti tejaścāturvidhyamāhuḥ

p62

tanna; anudbhūtarūpasparśayormānābhāvāt | etacca tejo rūpasparśaparimāṇasaṃyogākhyaguṇacatuṣṭayavat | tatra rūpaṃ bhāsvaraṃ, paraprakāśakamityarthaḥ | sparśa uṣṇa eva

p63

suvarṇasyātaijasatvādhikāraḥ

p64

suvarṇaṃ tu pārthivameva; taijasatve mānābhāvāt | atyantānalasaṃyoge'pyanucchidyamānadravatvaṃ tu tattve'prayojakam | suvarṇaṃ na taijasaṃ, auṣṇyānadhikaraṇatvāt, abhāsvararūpavattvāt, pītarūpavattvāt

p65

yadvā suvarṇaṃ pṛthivī, snehānāśnayatve sati gurutvāśrayatvāt, naimittikadravatvavattvāt, pītarūpavattvāditi satpratipakṣasaṃbhavācca, natvāgnisaṃyogena

p66

pārthivaghṛtatailādidravatvaṃ naśyatīti sarvasiddham | tatra cāgnisaṃyogajanyanāśapratiyogitāvacchedakamanugataṃ pārthivadravatvameveti cenna; āpyadravatvasyāpi tannāśyatvāt | jaletaradravatvanāśanirūpitapratiyogitāyā avacchedakaṃ taditi cenna; dravatvakāraṇatāvacchedakavat anugatanāśyatāvacchedakavirahe'pi kṣaterabhāvāt | nāśapratiyoginirūpitakāraṇatāvacchedakaṃ tadityapi na; vyabhicārāpatterjaladravatve tadabhāvāt bhinnevaiyaṃ kāraṇateti cenna; suvarṇabhinnapārthivāpyadravatve'gnisaṃyogajanā(śa)śapratiyogitāyā ekasyāḥ pramāṇasiddhatvena tatkāraṇeṣvekaśaktikalpanena tasyā ekasyā eva saṃbhavāt | kiñca suvarṇe dravatvāvacchedakatejaḥkalpanamapekṣyāgnisaṃyoge tannāśakaśaktereva kalpanā yuktā, phaladarśanagamyatvāttasyāḥ | athavā vahvyanumitau vahnayanumitivat suvarṇaṃ dravatvatvena pratibandhakatājanakarathāpi rūpabhedena pratibandhakatā nānupapannā

p67

"vahnerapatyaṃ prathamaṃ suvarṇaṃ" iti vaṃcastu vahnisaṃrakṣaṇīyatvena, vahnisaṃyogajanyātiśayatvena vā apatyatvamiti vyākhyeyam | na tu putratvādiparatayeti dik

p68

vāyvadhikāraḥ vāyutvaṃ tu viśeṣaguṇavadvṛtti - jñānarūpavadvṛttijātimattvam | sparśānadhikaraṇānadhikaraṇarūpavṛttijātimattvam | sparśavadvṛttirūpavadvṛttijātimattvam | sparśārambhakasaṃyogavadvṛttirūpavadvṛttijātimattvam | viśeṣaguṇavanmūrtamātravṛttirūpātyantābhāvavadvṛttijātimattvam | samavetadravyasamavetarūpavadasamavetajātimattvam | rūpavadvṛttyavayavivṛttijātimattvaṃ vā

p69

atra kecit, vāyū rūpābhāvaviśiṣṭena sparśenānumīyate, ināntena pṛthivyādinirāsaḥ, tatrobhayorniyamāt | nanu yathā pārthive dhūmādau rūpasattve'pi sparśābhāva evamihāpi sparśasattvepi rūpābhāva iti cenna; cakṣurgolādyavacchedena

p70

dhūmasyāpi sparśopalambhāt | gandhavatsu tu puṣpāvayaveṣu rūpasparśau anudbhūtāveva, śaityavatsu jalāvayaveṣu rūpamanudbhūtamityāhuḥ

p71

tanna; vāyuṃ spṛśāmi sākṣātkaromītyanuvyavasāyena vāyostvagindriyapratyakṣasaṃbhavāt | pṛthivyādi dravyamapyantataścākṣuṣeṇa rūpādinānumīyetaiva na tu kadāpi pratyakṣaṃ syāt | etena 'bahirindriyajanyadravyapratyakṣe viṣayagatā udbhūtarūpasparśamahattvālokasaṃyogāstantram' iti tātparyācāryoktirapāstā, gauravāt, ratnacandrādiprabhoṣmaṇāmapratyakṣatvāpatteśca | na ca vāyoḥ pratyakṣatve tadgatasaṃkhyāparimāṇādīnāmapi pratyakṣatvāpattiḥ, aniyamāt | vyajanaphūtkārādivāyusaṃkhyāyāḥ pratyakṣatvācca | ato mūrtacākṣuṣe rūpavattvālokasaṃyogau tantram | spārśane tu sparśavattvam | bahirindriyajanyadravyapratyakṣe tu naiva pṛthak kiñcittantram | athavā''tmāviṣayakabahirindriyajanyadravyapratyakṣāvacchinnaṃ prati ātmamanaḥsaṃyogāsamavāyitvamevāstu tantram| ātmāvṛtti viśeṣaguṇavattvamiti kecit

p72

tanna; aṅgīkṛtapratyakṣatveṣu dikkālākāśeṣvavyāpanāt | guṇajātikriyāpratyakṣeṣu tu sāmānādhikaraṇyasambandhena rūpaṃ sparśaśca | rūpasparśayostu tādātmyena taditi kecit | evaṃ sati pratiyogitāvacchedakasambandhabhedenābhāvabhedavat vyāpakatāvacchedaka sambandhabhedena vyāpakatābhedātkāryaḥ| yuktaṃ tu tadyadā nirvikalpakameva; śabdāśrayatvādibhānasyāsiddhatvāt

p73

ākāśe tu saṃyoga evaiko guṇaḥ, parimāṇaṃ tu nāsti, mānābhāvāt | evaṃ dikkālayorapi, cirāciratva - parāparatva - yaugapadyāyaugapadyapratīterasādhāraṇo hetuḥ ; sa ca jagaddhetutvena tadādhāratvena ca kalpyate | idānīṃ karomīdānīṃ ghaṭa iti pratīteḥ| sūryaparispandādyeva tadviṣayakāraṇabhāvabhedaḥ syāt | abhede'pi sāmānādhikaraṇyamaviruddhamevetyapi kecit

p74

stanitena tvanumīyate vāyuḥ | bherī iva daṇḍasya meghasya sparśavadddravya saṃyogaṃ vinā stanitānutpatteḥ | evaṃ gagane meghasthitirapi alādhāranāvavat sparśavaddravyādhāratāṃ vinā'nupapadyamānā pariśeṣādvāyauḥ kalpikā

p75

vāyuvibhāgādhikāraḥ

p76

sa ca vāyurdvedhā nityo'nityaśca | nityastruṭirūpaḥ | anyo'nityaḥ | anyo'pi dvedhā, śarīrāntarvartī, bāhyaśca | antaḥ pañcadhā, prāṇāpānasamānavyānodānabhedāt | ayaṃ ca bhedo vilakṣaṇakriyāpañcakakṛtaḥ | śarīramapi vāyavīyaṃ pārthivabhāgopaṣṭabdhaṃ vāyuloke bhūtādīnāñca

p77

tārkikāstu, tvagindriyamapi vāyavīyameva, rūpādipaṃcasu madhye sparśasyaiva vyañjakatvāt, aṃgalagnajalaśaityavyañjakavāyuvat | jalasparśarasavyāñjakapalādau vyabhicāraṃ vārayitumevakāra ityāhuḥ

p78

vastutastu, anekeṣāṃ vāyavavayava-tvaksaṃyogānāṃ tvācajñānanirūpitānanyathāsiddhaniyatapūrvavartitvamapekṣya laghīyasī śaktireva tvagindriyam | sā ca sparśavaddravya-tajjāti tadabhāva-guṇasparśa-tajjātitadabhāvānāṃ grāhikā | sakalatvagvyāpinī sā nidrāyāmapyasti | paraṃ tu tanmanoyogaḥ svāpnarathaiva janako na tvācasya, purītati tu sā nāsti | tatra manaḥpraveśa indriyamanoyogābhāvena jñānānutpatteḥ | śarīrasahajāvaraṇaṃ tvak

p79

anityā pākajānuṣṇāśītasparśasamavāyikāraṇatāvacchedakatayā vāyutvajāteḥsiddhiriti śaṃkaramiśrāḥ | anugatavyavahārāditi pare | ayaṃ ca vāyuranuṣṇāśītasparśa-parimāṇa-saṃyogākhyaguṇatrayavān

p80

gaganādhikāraḥ

p81

niḥsparśabhūtamākāśam | dravyatvavyāpyajātiśūnyaṃ ca tat, ekatvāt | cākṣuṣapratyakṣaṃ ca tat ; unmīlitanetrasya gṛhamadhye'pi śūnyapratīteḥ| kaṭhinadravyābhāvagocaraiveyaṃ pratītirityupi cākṣuṣatvādevāpāstam | kṣaṇalavamuhūrtādiviśiṣṭaghaṭādicākṣuṣe'rūpāṇāmapi kṣaṇādiviśeṣaṇānāṃ cākṣuṣavadarūpiṇo'pyākāśasya cākṣuṣatvamupapadyate | kṣaṇalavādiyākṣuṣābhāve ghaṭasmṛtikāle tadānīṃ ghaṭa āsīnna veti sandehāpattiḥ | kṣaṇādīnāṃ cākṣuṣatvādevopanītabhānamapi teṣāṃ pratyuktam | 'surabhi candana'mityatra tu saurabhāṃśe'numitireva | mūrtamātrasyaiva tu cākṣuṣe rūpavattvaṃ tantraṃ na sarvadravyasya

p82

nanu rūpaṃ gṛhṇadeva cakṣuḥ kuṃkumaraktapaṭasyeva dravyaṃ gṛhṇāti, anyathā tamasi suvarṇaṃ kuto na cākṣuṣamiti cenna, ākāśacākṣuṣaṃ prabhārūpagrahādeva kuṃkumaraktapaṭasyeva kuṃkumarūpaparigrahāt | suvarṇopaṣṭambhakapṛthivīcākṣuṣe ālokasya tantratvānna tamasi suvarṇaṃ cākṣuṣam | tejoṃ'śastvabhibhūtarūpa eva parāprakāśakatvāt | nanvanupalabdhā(badhyā)gṛhītaḥ kaṭhinadravyābhāva eva śūnyapratīterviṣayaḥ, cakṣustvanupalabdhiyogyatāsaṃpādakatvenānyathāsiddhamiti cenna; 'nīlaṃ nabha' iti nabhoviśeṣyakasyāropasya cākṣuṣatvaṃ vinānupapatteriti dik | vyāpakaścākāśaḥ, tattvaṃ tu kṣaṇādīnāṃ cākṣuṣatvādeva, upanītabhānamapi teṣāṃ pratyuktam

p83

nanu rūpaṃ gṛhṇadeva cakṣuḥ sakalamūrtasaṃyogitva - paramamahattvāśrayatvamiti kecit | ākāśapadaśakyatāvacchedakaṃ tu niḥsparśabhūtatvameveti kecit | śabdāśrayatvamiti tārkikāḥ | aśakyamapi tat smṛtyupanītaṃ niyamena padādbhāsate, śaktiprakāratvādityanye | yuktaṃ tu tatpadānnirvikalpakameva, śabdāśrayatvādibhānasyāsiddhatvāt

p84

ākāśe tu saṃyoga evaiko guṇaḥ, paramamahatparimāṇaṃ tu nāsti, mānābhāvāt | evaṃ dikkālayorapi

p85

kālādhikāraḥ

p86

cirāciratva-parāparatva-yaugapadyāyaugapadya-pratīterasādhāraṇo hetuḥ kālaḥ | sa ca jagaddhetutvena tadādhāratvena ca kalpyate idānīṃ karomīdānīṃ ghaṭa iti pratīteḥ | sūryaparispandādyeva tadviṣaya iti cenna; tena saṃyogādeḥ saṃbandhasyāsaṃbhavāt | kāla evāśrayatayā saṃbandhaghaṭakaḥ kalpyate | ākāśasyātmano vā tathātveti(tu) vinigamanāvirahaḥ, sarvadharmāṇāṃ sarvatropanayāpatteśca | kālastu dharmigrāhakamānena sambandhaghaṭakatayaiva setsyati | sambandhaśca saṃyuktasaṃyuktasamavāyaḥ | ghaṭakasaṃyuktaḥ kālaḥ, tatsaṃyuktaḥ sūryastatsamavetā kriyeti | ghaṭādeḥ kriyayā sākṣātsambandhoktau tu ghaṭaścalatīti pratītyāpattiḥ | kriyayā ghaṭāderviśeṣaṇataiva sambandha iti cenna; jñānecchābhyanyabhāvamātraviśeṣaṇatāsambandhasya sambandhāntaraghaṭitatvaniyamāt | kālapratītyadhīnā viśiṣṭadhīstadadhīnā ca kālapratītiritthanyonyāśraya iti cenna; kālasya svarūpeṇaiva viśiṣṭadhīhetutvāt

p87

vastutastu, ṣaḍindriyavedya eva kālaḥ | idānīṃ paśyāmi spṛśāmītyādipratīteḥ | rūpādyabhāve'pi ghaṭatvādijāterivopapadyata eva pratyakṣatvam | rūpādīnāṃ tu mūrtadravyapratyakṣa eva hetutvam | na cāyamalaukikapratyakṣaḥ, upanītabhānānaṅgīkārāt | sādhitaśca kāla ācāryairnibandhane (niścayajātike tvajñānike) idānīmityādikālavyavahāre sūryādigatānāṃ (kriyāṇāṃ) viṣayatā, tāsāṃ kālopādhitvāt kālopādhitvaṃ tu lokavyavahārādeva siddham | ṣaḍindriyavedyatvādeva ca kālo neśvararūpaḥ, acetanatvācca

p88

'anādireṣa bhagavānkālo'nanto'jaro'mara' iti tu stutyartham | 'kālo'smi lokakṣayakṛdi'ti ca 'dyūtaṃ chalayatāmasmī'tyādivadvau eṣā (dṛgauṇyā)| sarvotkarṣaparam

p89

nityo vibhuścāsau kālaḥ | lāghavasacivadharmigrāhakamā‌nena tathaiva siddheḥ | kṣaṇādayau nānā kālā iti cenna, teṣāṃ kālopādhitvāt bheryādyevākāśasya | kālopādhyavyāpakaḥ kālopādhiḥ kṣaṇaḥ | upādhistu guṇaprāgabhāvāvacchinnaṃ dravyādi, dravyaguṇaprāgabhāvayorvaiśiṣṭyaṃ kṣaṇavyavahāre kāraṇamityarthaḥ | uttarasaṃyogena svajanyavibhāgena vā'vacchinnaṃ karma ca | pūrvasaṃyogadhvaṃsāvacchinna uttarasaṃyogaprāgabhāvo vā, tathā vartamānatvādayo'pi kālopādhayaḥ | svaprāgabhāvenāvacchinnaḥ kālo ghaṭāderbhaviṣyatkālaḥ | dhvaṃsena bhūtakālaḥ, ubhayenānavacchinno vartamānakālaḥ | svāvacchinna iti yāvat

p90

digadhikāraḥ

p91

dūratvasāmīpyādivyavahārāsādhāraṇī heturdikū | kāryamātre'samavāyikāraṇaniyamāṅgīkāre tu tādṛśasaṃyoge'tivyāptivāraṇāya kāryamātrasādhāraṇahetutvaṃ vyāpakatvaṃ vā lakṣaṇe deyam idamasya 1 pūrveṇa 2 paścimena 3 uttareṇa 4 dakṣigataḥ 5 pūrvadakṣiṇena 6 dakṣiṇāpareṇa 7 aparottareṇa 8 uttarapūrveṇa 9 upariṣṭāt 10 adhastācceti daśasvapi pratyayeṣu diśākārānugatapratīterdiśaḥ siddhiḥ | dūratvasāmīpyādivyavahārānupapattyā ca

p92

vastutastu, kālavaddiśo'pi ṣaḍindriyapratyakṣatvamevāsti | yā yasyodayācalenopalakṣitā sā tasya prācī | evamastācalena pratīcī | meruṇodīcī | laṃkādinā dakṣiṇā | yadvā prāṅmukhapuṃsaḥ pṛṣṭhadeśenāvacchinnā pratīcī | dakṣiṇena dakṣiṇā | vāmenodīcī | pṛṣṭhavāmadakṣiṇatvāni tu śarīrāvayavaviśeṣavartinyaḥ pratyakṣā jātayaḥ | saṃyuktasaṃyogānāmalpatvaṃ saṃnikarṣaḥ | te ca 'saṃnihito'yaṃ prācyāṃ caitra' ityādau tadviśeṣaṇatayā'vagatā avibhuno'sāmarthyātkenācidvibhunopaneyāḥ | ātmākāśau tvatiprasañjakatvānna tathā | evaṃ kālo'pi na kriyāmātrasyaivopanāyakatayaiva, dharmigrāhakamānena tatsiddheḥ | āṃtarālikadiśāṃ tu te te diśāveva vyapadeśike | tatra prāgdakṣiṇā āgneyī | dakṣiṇapaścimā naiṛtī | paścimottarā vāyavī | uttarapūrvā aiśānī | dikkālau ca jagato nimittahetū tadādhārau ca, ihedānīṃ jāta iti sārvajanīnapratīteḥ | bhuvi kāryaṃ, same yajetetyādau muhūrte kāryaṃ paurṇamāsyāṃ paurṇamāsyā yajetetyādāvadhikaraṇasya kārakatvāvagamācca | karṇaśaṣkulyavacchinnā dik śrotram | 'diśaḥ śrotrāditi śrutyā dikśrotrayoḥ sambandhāvagamāddigeva śrotra' miti vājasaneyakācca | etena karṇāvacchinnaṃ nabhaḥ śrotramityapāstam

p93

yatta kecit , ete paratvāparatva-ciratva-kṣipratva-yaugapadyāyaugapadyādivyavahārāḥ kālikā dūratva - sāmīpya - prācyādyā daiśikāścākāśādeva siddhyeyuḥ | saṃyuktasaṃyuktasamavāyamapratyāsattyā sūryādikriyāṇāṃ saṃyuktasaṃyogānāṃ ca tasyaivopanāyakatvopapatteḥ | dharmigrāhakamaStructureānena caitadupanāyakaṛtayaivāsau kalpyate, na śabdasamavāyikāraṇatayā, tasya nityavibhutayā vakṣyamāṇatvāt | sa cākāśa īśvarānnātiricyate 'khaṃ brahme' ti śruterityāhuḥ | tadapyeṣāmacetanatvāt, rūpavata ākāśasya cākṣuṣatvāddikkālayośca ṣaḍindriyagrāhyatvādapāstam

p94

ātmadhikāraḥ mūrtavṛttiviśeṣaguṇavadvṛttijātimadātmatvam | sukhaduḥkhādisamānādhikaraṇadravyatvavyāpyajātimattvam, manomātragrāhyaguṇavattvaṃ, bāhyendriyāgrāhyapratyakṣaguṇavattvam, mānasaikagrāhyatvam, jñānānadhikaraṇāvṛttijātimattvaṃ vā, jñānasthāna icchādīnapi viśeṣa guṇāndattvā lakṣaṇāntarāṇyūhyāni | iyaṃ ca jātiḥ sukha-duḥkhādi samavāyikāraṇatāvacchedakatayā siddhā | na ceyameśvarepyasti mānābhāvāt | dveṣādyāpatteśca | tadanutpattiradṛṣṭābhāvāditi cennaḥ; tasya tajjanakakarmaṇo'pyāpatteḥ | kāryamātre adṛṣṭasya kāraṇatve mānābhāvācca | dharmigrāhakamānena sukhaduḥkhaviśeṣa eva tasya kāraṇatāgraho na kāryamātre | yadviśeṣayoḥ kāryakāraṇabhāvastatsāmānyaurapīti niyame tu na kiṃcinmānam | astu vā'yaṃ niyamo ghaṭārthino daṇḍādiṣupravṛttidarśanāllaukike, na tvalaukike tādṛśapravṛtteradarśanāt | ātmā ca kartā bhoktā ca | upādānagocarāparokṣajñānacikīrṣākṛtimattvavyaṅgyā ca śaktiḥ kartṛtvam | sā ca jñānajanyecchājanyayatnena vyajyate, na tu tairyugapat | ātmaviśeṣaguṇānāṃ yaugapadyāyogāt | kriyāmātrāśrayatve tu tasmin anyoddeśyakaprahāramṛtavipre hantṛtvāpattiḥ | prāyaścittaṃ tu vacanāda(yo)rdham | mukhyameva hantṛtvamiti pare

p95

bhoktṛtvaṃ tu bhogasamavāyaḥ | sukhaduḥkhānyatarasākṣātkāro bhogaḥ | yadvā samānādhikaraṇa-samānakālīna-sākṣātkāra-viṣayavyāpyajātimat - sākṣātkāraḥ saḥ | tādṛśasākṣātkāravyāpye ca sukhaduḥkhatve | sukhaduḥkhayorhi utpattimātravedyatvaṃ, na tu svotpatyuttarakālīnasākṣātkāra viṣayatā | sa cātmāhaṃ sukhītyādyahaṃpratyayavedyaḥ

p96

cārvākāstu, mūko'haṃ vadhiro'hamityahaṃpratyayavedyasyendriyadharma mūkatvādisāmān nādhikaraṇyādindriyāṇyevātmā | 'ahaṃ kṛśa' iti kāryyādimati dehe'pyahaṃpratyayātsa vā | na ca śarīraṃ nātmā, acetanatvāt | tacca śarīramacetanaṃ pārthivatvāt ghaṭavat, ityanumānādatiricyate śarīrādātmeti vācyam | bhūtāntarāsamuccitatva syopādhitvāt | dṛśyate ca pāñca bhautikaśarīre caitanyam | ahaṃ gauro'haṃ sukhīti pratyakṣabādhādanumānaśarīre jñānābhāvāsādhakatvācca | mṛtaśarīre caitanyaṃ nopalabhyata iti cenna; tanmate muktātmanīva tathātve bādhakābhāvāt | saddpi vā pramāṇābhāvena nopalabhyatetyāhuḥ | tannu, ātmano'nityatvāpatteḥ, iṣṭāpattau āmuṣmikaphalavodhakaśāstravaiyyarthyāpatteḥ | sadyojātasya bālasyeṣṭasādhanatvajñānābhāvena stanapāne'pravṛttyāpatteśca | nityatve tu janmāntarīyatatsmaraṇādupapadyate sā | anyā smṛtistu tadanukūlasaṃskārodbodhakābhāvāt | atra tu jīvanānupapattyā'dṛṣṭaviśeṣa eva tathā kalpyate | bāhyavāhakānāṃ sukhaduḥkhādivyavasthānupapatteśca

p97

yattu yavanācāryyāḥ | īśvarecchayaiva vyavastheti, tanna; tasya nirnimittasukhadukhādikartṛtvenairghṛṇyāpatteḥ | indriyāṇāmmrātmatve pūrvadṛṣṭarūpādeścakṣurādernāśe smṛtyabhāvāpatteḥ anubhaviturabhāvāt | smṛtyanubhavayośca sāmānādhikaraṇyaniyamena bhinnaniṣṭhatvāyogāt | etaccānādau saṃsāre teṣāmapyanāditayā anādibhāvasya ca dhvaṃsāyogānnāśābhāvācca sidhyati | yo'hamadrākṣaṃ so'haṃspṛśāmītyanubhavācca | bhrāntitve tsya mānābhāvaḥ | mana eva cetanamiti cenna; sukhaduḥkhādīnāmapratyakṣatvāpatteḥ | āśrayamahattvasya yogyavartitvasya vā pratyakṣatve tantratvāt | etenātmano'pyaṇutvaṃ prayuktam | śiraḥ pādādigata sukhaduḥkhānubhāvakānantasaṃyoga - tadarthakriyā-tannāśakalpane gauravānmadhyamaparimāṇavato'nityatvaniyamāśca | ato'pi vibhurevāyam

p98

kiṃ ca, siddhānte ātmavanmanaso'pi vibhutvāṅgīkārāt tasya cetanatvoktau siṣādhayiṣitātmasvarūpasyaiva siddhiḥ | mano'tirekastu tadvāde niṣkrakṣyate

p99

yattu bāhyāḥ vijñānasantānamevātmā, vijñānatvaṃ ca svaprakāśatvam | indriyājanyatvamiti yāvat | ata evārthaṃ cetano'pi | jñānasukhādi tu tasyaiva pariṇāmaḥ | nanūtpannajñānasya vijñānarūpasyātmano nāśādvibhinne vijñānarūpa ātmani smṛtyanupapattiḥ| jñānasmṛtyoḥ sāmānādhikaraṇyaniyamāditi cenna; pūrvavijñānasaṃskārāṇāṃ uttarottaravijñāne saṃkramādupapadyate| suṣuptāvasthāyāmapyālayavijñānarūpo'sau vāsanārūpo'styevetyāhuḥ

p100

tanna; vijñānasantānaṃ hi yatkiṃcidgocaraṃ, sarvagocaraṃ vā? nādyaḥ, vinigamanāvirahāt| nāntyaḥ, sarvajñatvāpatteḥ| suṣuptāvabhāvāpatteśca| nirviṣayameva tatra jñānaṃ vāsanā rūpamastītyatra tu mānābhāvaḥ tādṛśasya supta iva ghaṭādāvapyāpatteḥ, syādetat| ghaṭanīlādyākārāstu saṃvido nātiricyanta iti cenna; pratīyamānānāṃ ghaṭanīlādīnāmapalāpāpatteḥ| samūhālaṃbane nīlādyākārasya pītākāratāpatteḥ| ekasminvijñāne viruddhanīlādyākārasamāveśāyogācca| nīlapītādyākārāṇāṃ vijñānādanatireke tu ghaṭādayo'pi tathā syuḥ| pūrvavijñānasyottarasmin vāsanāsaṃkrame upādānopādeyabhāvāditi tvaprayojakam| utpattyākhye saṃkrame hetvābhāvacca| anenaiva yathā dīpaśikhāvapratikṣaṇamutpattivināśavaccharīramevātmeti kṣaṇabhaṃguravādo'pi nirasanīyaḥ| anantaśarīrotpattināśakalpane gauravācca

p101

yattvaupaniṣadāḥ| 'avināśī vā are'yamātmā' 'satyaṃ vijñānamānandaṃ brahma' tyādiśruternityavijñānasukhamevātmā, sa ca sarvaśarīreṣveka eva; paramātmano'pi nātiricyate| 'ekamevādvitīyaṃ brahma' 'neha nānāsti kiṃcane'ti śruterityāhuḥ

p102

tanna; nirviṣayasya jñānatvānupapatteḥ, saviṣayatve tu bāhyamatanirāsakāvuktāveva doṣau| brahmābhedena sarvajñatveṣṭāpattau tvanubhavavirodhaḥ| sarveṣāṃ sarvadā sukhānubhavasya duḥkhānubhavasya cāpatteḥ| ajñānākhya-māyāvaraṇādanāpattiriti cenna; tasyā mānābhāvāt| 'vijñānamānandaṃ brahma' tyādiśrutāvaśaditbhyo'jiti matvarthīyācapratyayāntamānandapadamapyānandavantameva vakti, anyathā napuṃsakaliṃgatānupapattiḥ| evaṃ ca tasya chāndasatvakalpanāpyayuktā| evaṃ ca 'yaḥ sarvajñaḥ' ityādiśrutirapi saṃgacchate

p103

yattu keciṃttārkikāḥ| apagatabhāre sukhipadavat duḥkhābhāva ānandapadaṃ bhaktamiti, tanna; mānābhāvāt| nityajñānecchākṛtikanityānandopapatteśca evaṃ kartṛvyutpannaṃ vijñānapadamapi| astu vā''nandavijñānābhinna evātmā, tathāpīya śrutistādṛśaṃ paramātmānameva vakti, na jīvātmānam| 'ekameve' tyādiśrutirapi abhedropacāreṇa stutyarthā' abhedopāsanārthā; eka evākāśa itivatsajātīyānyaśūnyatvaparā vā| kiṃ ca, bhavato jñānājñāna-sukha-duḥkha-bandha-mokṣādivyavasthā kathamapi na syānna syācca śukavāmadevādimuktigamakavākyagatiḥ | evaṃ cāhaṃ sukhī jānāmi jñāsyāmyajñāsiṣamiti sukhajñānādīnāmahaṃ pacāmīti pākādivadabhedapratyayaḥ saṃgacchate | anyathā'haṃ sukhamahamaṃ jñānamiti syāt | ata eva 'ānando brahme' ti matvallopaśchāndasaḥ muktāvavidyānivṛttāvabhedo bhavatīti cenna; anyonyābhāvarūpabhedasya nāśāṃyogāt | sarva evātmānaḥ samarpitā' iti śrutirapyevaṃ saṃgacchate | 'straṃ nirañjanaḥ paramaṃ sāmyamupaitī'ti bhedagarbhasāmyabodhikā ca

p104

sāṃkhyāstu, sattvarajastamoguṇānāṃ sāmyaṃ mūlaprakṛtiḥ| saiva kartrī, tasyā eva vikṛtirantaḥkaraṇabuddhirūpamahaṃtattvam | taccācetanam | tannāśa evamucyate puruṣaḥ | sa ca buddhicetanatvānyathānupapattyā kalyo, na kasyāpi kāraṇam | pratiśarīraṃ bhinno nityaḥ padmapatravanniḥsaṅgaḥ | kartṛtve tu prakṛtivikṛtyorabhedādvikṛtināśe tadabhinnasya puruṣasyāpi nāśāpattiḥ | tathā cāgamo'pi

p105

"ajāmekāṃ lohitaśuklakṛṣṇāṃ bahvīṃ prajāṃ janayantīṃ sarūpāṃ ajo hyeko juṣamāṇo'nuśete jahātyenāṃ bhuktabhogāmajo'nyaḥ" ajā'nādiḥ, ajo'pyevam | nityānviti yāvat | lohitetyādiguṇatrayasāmyāvasthāṃ vakti | jahāti mucyate | sukhaduḥkheccheprayatnadharmādharmāṃśca mahata eva pariṇāmāḥ | ahaṃkārāravyaṃ jñānaṃ ca, ahaṃ sukhī duḥkhī dveṣima jānāmītyādi sāmānādhikaraṇyapratīteḥ tadeva cendriyadvārā viṣayasambandha ityucyate | buddhipuruṣayośca bhedāgrahātsa kartā, sā cetanetyabhimānaḥ | sā ca buddhiḥ svacchatvānmamedaṃ kāryamiti, indriyadvārā pariṇatenedamaṃśena ghaṭādinā viṣayeṇa, madaṃśena puruṣeṇa, kāryamiti ca vyāpāreṇoparajyate mukura iva mukhena evaṃ buddhestrayoṃ'śāḥ, vāstavastu teṣāṃ bhedaḥ | avāstavaḥ puruṣe buddheḥ pariṇāmo'haṃkāraḥ | tasmādrūparasagandhasparśatanmātrāḥ | tābhyaḥ pañca bhūtāni, ekādaśendriyāṇi ceti ṣoḍaśa | evaṃ puruṣasahitāni pañcaviṃśatitattvāni yathāhūḥ- 'mūlaprakṛtiravikṛtirmahadādyāḥ prakṛtivikṛtayaḥ sapta | ṣoḍaśakaśca vikāro na prakṛtirna vikṛtiḥ puruṣaḥ' iti | tathāca bhagavadgītāyāṃ - 'prakṛteḥ kriyamāṇāni guṇaiḥ karmāṇi sarvaśaḥ | ahaṃkāravimūḍhātmā kartā'hamiti manyate ||' ityāhuḥ

p106

tanna | ahaṃ cetanaḥ sukhī duḥkhī dveṣmīcchāmīti sāmānādhikaraṇyasya tulyatve'pi caitanyaṃ puruṣadharmaḥ, sukhādi sahata ityatra vinigamanāvirahāt | kiṃ ca mahannityamanityaṃ vā ? nādyaḥ, mokṣābhāvāpatteḥ nāntyaḥ saṃsārānāditvabhaṅgāpatteḥ yattu acetanaprakṛtikāryatvānmahadapyacetanamiti, tanna; tatkāryatvāsiddheḥ | ajāpadaṃ tu kartṛ puruṣaśaktiparam | sāttvika-rājasa tāmasakarmānukūlā sā ca lohitādipadairvyapadiśyate | bahvīmityādinā kāryānukūlyamuktam | prajeti kāryamātropalakṣakaṃ, sarūpāṃ śaktyā'nurūpāām | juṣamāṇaḥ kārye bhūyo vyāsaktaḥ | anuśete tapyati | enāmetatprayuktaṃ kāryam | bhuktabhogāṃ-kṛtakāryām | jahāti tyajati, mucyata iti yāvat | bhagavadgītāsthaprakṛtipadaṃ tvadṛṣṭaparam | tadguṇāḥ jñānecchākṛtayaḥ | adṛṣṭanirapekṣo'hameva kartetyartha iti dik | tatra ca sāmānyaguṇaḥ saṃyogaḥ | jñānasukhe duḥkhecchādveṣaprayatnā viśeṣaguṇāḥ paramātmā tu śrutyaiva sidhyati

p107

kṣityādikaṃ sakartṛkaṃ kāryatvāt, ghaṭavaditi tvaprayojakam | anumānānumūlā “viśvataścakṣuḥ” “sahasraśīrṣā” ityādi śrutayastu śarīramapi sādhayeyuḥ | bhavadabhimatajñānecchākṛtikṛvattadapi nityaṃ syāt, kartṛtvasya śarīravyāpyatvācca, evaṃ vyāpāro'pi sidhyetkartṛtvasya tadāśrayatvāt | ataeva vipra-kṣatriya-viṭ-śūdrāṇāṃ karmavidhiḥ | caitraḥ karotīti ca pratītiḥ saṃgacchate | vipratvacaitratvādīnāṃ śarīramātraniṣṭhatvāt | viprādibhiścetanalakṣaṇeti cetsyātsā | yadi cetanamātre kvacidapi kartṛ vyavahāraḥ syāt, na tu so'sti; kintu cetanopahitadehe | etenākatuṃ revāmuṣmikaphalaprasaṅga ityapāstam | kṛñāpi sa eva vācyo, na tu yatnamātram | yatamāne'pi ghātajaḍadehe tasyāprayogāt | ayatāne'pi kṛtādhiśrayaṇādivyāpārādamiti laḍantatatprayogācca | vistṛtaṃ caidamasmatkṛtau vādodyote | vyāpārānaṅgīkāreṇa yatnamātrāṅgīkāre tu kartṛtvasya tanmātrāśrayatvena jñāneche api na sidhyeyātām | kiṃ ca sarvajñatayā īśvarajñānavanto'nye'pibahavaḥ sarvajñāḥ syuḥ ajñātasarveṇa sarvajñasya jñātumaśakteḥ | viśeṣaṇajñānāyattatvāddhiśiṣṭajñānasya | yathocurbhaṭṭapādāḥ-

p108

yattū 'paramāṇavaḥ kasyāpi pratyakṣāḥ, prameyatvāt, ghaṭavat’ iti tanna; prameyatvasya pratyakṣatvavyāpyatvābhāvena hetoraprayojakatvāt | anyathā pratyakṣaikapramāṇavādicārvākavijayāpattiḥ, āśrayāsiddheśca | truṭeḥ pakṣatve tvasmadādibhirarthāntaratā | paramāṇavo na kasyāpi pratyakṣāḥ pratyakṣatāprayojakadharmābhāvāditi satpratipakṣasaṃbhāvācca | 'yaḥ sarvajñaḥ saḥ sarvavid' ityādiśrutayastu upāsanākāṃkṣitasya prasiddhasyaiva jagataḥ karteti prakāraviśeṣamātrasya prāpaṇaparāḥ | 'yoṣā vāva gotamāgni' 'annaṃ brahmetyupāsīte' tyādivat svārthaparatve niṣprayojakatvenāprāmāṇyāpatteḥ | etadvākyārthavido'nyasyāpi sarvajñatvāpatteḥ sarvagocarapratyakṣavattvādīśvaro'nyamapekṣya viśiṣyata iti cenna; pratyakṣasāmagryā bādhāt | nityameva tadāstviti cenna; indriyajanyatāvacchedakatvasya pratyakṣatvasya bādhāt | tadavacchedakaṃ janyapratyakṣameveti cenna; tadatiriktasya pratyakṣatve mānābhāvāt | janyacākṣuṣatvasyaiva cakṣurjanyatāvacchedakatvānnityacākṣuṣatvāpatteśca | etena janyajñānatvameva śarīrātmamanaḥ saṃyogajanyatāvacchedakamityapāstam | yadi tu parvatamahānasīyadhūmavahrayorviśiṣya sahacāragrahe'pi yathā lāghavād dhūmatva-vahnitva-sāmānyadharmapuraskāreṇaiva vyāptigrahastathā ghaṭakulālādīnāṃ viśiṣyānvayavyatirekadarśane'pi lāghavātkṛ tikāryatvasāmānyadharmāvacchedenaiva kāryakāraṇabhāvo gṛhyeta, tadā jñānecchākṛtīnāmapi laghudharmāvacchedenaiva asau syājjanyatvapraveśe gauravāt | anyathā nityaṃ śarīramapi vibhuni sparśaṃ kalpyeta, tattvaṃ tu jātiviśeṣaḥ sukhaduḥkhasākṣātkārānavacchedakatvamindriyāśrayatvaṃ vā | ato ghaṭatvena kulālatvena, paṭatvena kuvindatvena cāvaśyakaviśeṣakāryakāraṇabhāvaireva siddhau kāryatvakartṛ tvasāmānyadharmāvacchedena kāryakāraṇabhāve mānābhāvaḥ tattadghaṭatvena tattaddaṇḍatvena viśiṣya kāryakāraṇabhāvasattve'pi sāmānyato ghaṭārthino daṇḍamātropāditsādarśanāt ghaṭatvadaṇḍatvādisāmānyadharmāvacchedenāpyaparaḥ kalpyate | iha tu kāryamātrārthinaḥ kartṛ mātropāditsābhāvācca tathā | yadyapi sāmānyakāryakāraṇabhāva āgrahastathāpyaparokṣajñānatvādinaivāstu na tu jñānādyāśrayatvena gauravāt | tādṛśaṃ ca jñānaṃ nirāśrayamevāstu | janyajñānavannityajñānasyāśrayāpekṣābhāvāt | guṇatvādvaiguṇyapekṣeti cenna; aprayojakatvāt, vyāptistu janyatvaprayuktā eva | cikīrṣākṛtī api svatantre eva sidhyetām | khaṇḍakṣmākartṛtveneśvarasiddhiriti cenna; tadupādānakūṭasyaiva kartṛ tvopapatteḥ | acetanasyāpyasya jñānecchākṛtimattvābhāve'pi kriyāmātrāśrayatvenaivopapadyate kartṛ tā | eva ñca viprādīnāṃ karmavidhiḥ, caitraḥ karteti ca pratīterupapattirityuktaṃ prāk | asmatkṛtau vādodyote vistṛta ñca | khaṇḍapaṭe tu mahāpaṭe iva kuvinda eva kartā neśvaraḥ | mahāparṭakhaṇḍapaṭayorbhedābhāvāt | sa evāyaṃ paṭo mahān jāta iti pratīteḥ, pūrvaparimāṇameva tu naṣṭaṃ, parimāṇāntaraṃ cotpannam | na tu paṭo'pi, paṭo naṣṭa ityapratīteḥ | 'alpapaṭo naṣṭa' iti pratītistu ‘śikhī dhvasta’ ‘svargī dhvasta’ itivadviśeṣaṇamātradhvaṃsāyattā tava | mama tu viśiṣṭadhvaṃsāyattā tasyātirekāt; viśeṣyaṃ tu tadevāste | ‘mahāpaṭa utpanna’ iti dhīstu parimāṇāntaradhvaṃsaṃ tadātmanotpattiṃ vā gocarayati

p109

kiṃ copādānagocarāparokṣajñānādyāśrayatveneśvare sādhyamāne'nantaparamāṇvādigocarāṇ‍yanantānyeva jñānāni syurnaikam | lāghavādekatvoktāvapi na, tāvadgocarameva syānna sarvagocaramiti sarvajñatvāsiddhiḥ | sāmānyalakṣaṇayā sarvagocaratvoktau tvasmadādīnāmapi tathātvāpattiḥ | jīvasya na tattaddharmaprakārakaṃ tat, īśvarasya tu tattatheti cenna; mānābhāvāt | yāvatprakāratāṃ vinā kartṛtvamanupapannaṃ, tāvat prakārakameva sidhyettatsarvaprakārakam | kiṃ ca, prakāratāpyasmadādijñānena tattajjñānavyaktiviśeṣagocarībhūtadharmaviśeṣatvameva | na ca sā ekasminjñāne saṃbhavati | ato naikajñānasiddhiḥ | pravartakajñānānāṃ saprakārakatvaniyamena saprakārakāṇāṃ kāryajanakajñānānāmapyanekatvāpattiḥ

p110

yattu vācaspatimiśrāḥ, tattatkāraṇaviśeṣādhīno jñāne viṣayaniyama iti nitye tadabhāvāttadaniyataviṣayamevetyāhuḥ , tanna; evaṃ sati nityajñāne kāraṇaviśeṣakṛtaviṣayavyavasthāvyāvṛttyā sarvatra sarvaprakāratāpattyā bhramo'pīśvare syāt | bhramasya doṣāyattatvādabhāvānnāyamiti cet; evaṃ cettatsaprakāratāyā api kāraṇāyatatvādbhramapramātvānāvaskanditaṃ niṣprakārakameva tatsyāt

p111

navyāstu, janyajñānasya tattadviśeṣaviṣayatvaṃ tattatkāraṇaviśeṣāyattam | tadabhāvāttu tadanyaviṣayatvābhāvaḥ | nityasya tu viṣayavyavasthākāraṇābhāvātsarvaviṣayatādoṣābhāvāttu tatprayojyabhramatvābhāva ityāhuḥ

p112

tanna; jñānasyāniyataviṣayatayā sarvaviṣayatvoktau sarvajñasādhane sāmānyalakṣaṇayā sarvajñānavatā caitrādinā'rthāntarāpatteḥ | sarvaprakārakajñānavattve tu mānābhāvaḥ

p113

yattu kecit, jñānasvarūpa ātmā śarīrendriyairāvṛto yatkiñcijjñānātmanā'vatiṣṭhate tadapagame tu sarvajñānarūpa iti muktasya sarvajñatvamāhuḥ | tatrāpi mānābhāvaḥ | pratyuta tadānīmātmātiriktasarvaprapañcavilayena viṣayasyaivābhāvaḥ | bhāve'pi tena saha sambandhābhāvātkutastajjñānam ? kutastarāṃ ca sarvajñatā ? jñānasvarūpasya na sambandhāntarāpekṣeti cenna; jñānasvarūpatve mānābhāvāt | ‘vijñānamānandaṃ brahma’tyādiśruteḥ pūrvamuktatveva gatiḥ| satyapi śrutyā jñānasvarūpatāvagame śrutyaiva niḥsaṃgatā'pyavagateti kathaṃ sarvagocarajñānasvarūpatoktiḥ| ataḥ śrutyaiva nirguṇa upāsyatayā siddhyati bhagavān| tathā ca kartradhikaraṇe bhaṭṭapādāḥ| "tathā vyomaśarīro'pi paramātmā śrutau śritaḥ| ijyate vāriṇā nityaṃ yaḥ khaṃ brahmeti śabditaḥ ||” iti|| tadevaṃ 'kā kācavikretuścintā, maṇimūlyacinteti nyāyena kimasmadādyanumāna-dūṣaṇa-bhūṣaṇa cintanena ?| sarvathā tāvat sarvaśaktijñānānandātmā tadvāndhā bhagavānaneka śrutismṛtibhirārādhyatayā'vagamyate iti | nirvivādā ca tadārādhakānāṃ mokṣāvadhi phalaprāptirapi | sarvajñānasukhaja (naka) tadārādhyatvādibhistanmāhātmyasiddhāvapi na jagatkartṛtvaṃ vinā tatsiddhirityāgrahe tu tādṛśaśaktimattvenaiva tatsiddhyatu | loke'pi hi mahatkāryānukūlaśaktyavagamādeva mahattvāvagatiḥ | atyāgrahe tu phalopahitāyāmapi tasyāṃ na kācitkṣatiḥ | sarvathā tāvacchabdabrahmaṇi niṣṇātaḥ' ityādivākyādbhedasyākāśādivadbhagavaccharīratayā nityatvamavyāhatamiti dik

p114

mano'dhikāraḥ viśeṣaguṇānadhikaraṇamindriyaṃ manaḥ | viśeṣaguṇasamānādhikaraṇavegarūpasaṃskāravattādṛśasaṃskārasamānādhikaraṇajātimat | jñānāsamavāyikāraṇasaṃyogādhāravat | ātmatadguṇapratyakṣakaraṇatvavadvā | manastvajāterapi sukhādisākṣātkārakaraṇatāvacchedakatayā siddhiḥ| ata evātmaviśeṣaguṇasukhādipratyakṣānyathānupapattyā ca tatsiddhiḥ| jñānamātrasyendriyajanyatvaniyamāditi miśrāḥ| etatsaṃyuktameva cendriyaṃ jñānaṃ janayati | tena na yugapaccākṣuṣaspārśanajñānotpattiḥ| yugapadrūpasparśādayo gṛhītā iti śatādyavadhānināṃ tvekakālīnaśatapatrabhedavadbhūśramaḥ | manaso'bhyāsaviśeṣapreraṇādivegavattayā tattadindriyasaṃyogajanyatattajjñānapaurvāparyānākalānāv | ata eva nṛtyadarśanavyāsaktena mayā bhavaduktaṃ na śrutamiti vyavahāraḥ saṃgacchate | ata eva cedamaṇuparimāṇam | ata eva yanmano vibhu, nisparśadravyatvāt , ākāśavat | na caivamātmamanasoḥ karmābhāvena saṃyogāānupapatti, ajasya tasyopapatteḥ | ghaṭasyotpattyavyavahitottarakṣaṇasyākāśasaṃyoge karmajanyatvavyabhicārāccetyāhuḥ, tadapyapāstam | tathā dehaparimitatvamapi | anantāvayavatatsaṃyogatannāśakakalpane gauravācca | evamaupaniṣadoktaṃ jalūkāvatsaṃkocavikāśaśāli taijasamindriyāntareṇa saṃyujya tadvārā'rthagrāhakamityapi | miśrāstu pṛthivyādiparamāṇūnāmevānyatamātmakaṃ tebhyo'nyadvā'stviti, anyamanaskasya satsaṃprayogeṣvapi rūpādiśu jñānānutpatterityāhuḥ| anyatamatve'pi uditamātrasūryādiraśmīnāṃ jhāṭityatidūragamanadarśanena tejasyativegaklṛpteḥ'staijasameva mana' iti niṣkarṣaḥ

p115

navyāstu, parimāṇe mānābhāvādaparimitameva manaḥ| ata eva pṛthivyādicaturthyo'tiricyate tat ; tathā''kāśāditrayādapi | sukhādisākṣātkārakāraṇatāvacchedikāyā manastvajāterekamātravṛttitvāyogāt | ātmavad vibhu cedam | tadāhurbhaṭṭapādāḥ-

p116

'anavacchinnasadbhāvaṃ vastu yatkāladeśataḥ | tannityaṃ vibhu cecchantītyātmano vibhuteṣyate ||' iti

p117

sarvatra kāryāvagatyātmavanmano'pi vibhu setsyati | kartṛ karaṇayorekakāryatvāt | yugapadjñānānupapattyā mano'ṇu cedātmāpi syāt | kathaṃ tarhi sarvadā sarvakāryāpattiṃ vārayethā iti cet yogyasya viṣayendriyasaṃyogasyābhāvādityavehi | tadavacchedakaśca śaktiviśeṣa eva | ata eva saṃnikarṣeṣvanaṃtaviśeṣakalpanamapyapāstam | tādṛśaśaktyabhāvādeva ca saṃyuktamapi kiṃciccakṣurādi na gṛhṇātītyupapadyate | sā ca śaktiḥ phalavalakalpyā | ata eva spaṣṭaṃ mano vaibhavamanyatrāhūḥ ātmavanmanaso'pi nityatvātsarvagatatvācceti | ata dīrghaśaṣkulībhakṣaṇādau paṃcendriyajanyajñānayaugapadyagrahaḥ pramaivakrāmikatve tu teṣāṃ mānābhāvaḥ

p118

'saṃkocavikāśaśāli madhyamaparimāṇaṃ' iti mate tu utsattināśānaṃtāvayavakriyādikalpane'tigauravam | vyāsaṅgeṣu yugapajjñānānutpattistu tādṛśaśaktirūpayogyatābhāvādevopapannā | manoguṇatvamate'pi śrautrādijñānakāle tvācajñānānutpādāya sannikarṣe viśeṣasyāvaśyakatvādanyendriyasaṃcāranirodhena śrotrādimātrasaṃcārādbubhutsatasyaiva śabdādergraho nānyasyeti tu tatkālīnaśrotramanaḥsaṃyoge phalavalakalpyaśaktiviśeṣādevāpāstam| pratītivirodhācca

p119

paṃcabhūtaguṇagrāhakatvātpāṃcabhautikaṃ mana iti tvaprayojakam | na ca yadyajjātīyaguṇagrāhakaṃ tattajjātīyaguṇavaditi vyāptiḥ | varṇasya guṇatvāsiddhe; vāyuguṇasyāpi dhvaneḥ śrotragrāhyatvācca | idañca saṃyogamātraguṇakamiti dik | śabdādhikāraḥ

p120

śrotragrāhyaḥ śabdaḥ | sa dvedhā, varṇo dhvaniśca | varṇastu nityo vibhuśca, so'yaṃ gakāra iti pratyabhijñānāt utpanno naṣṭa iti tu bhramaḥ | nanvetatpratītidvayabhramakalpanāta ekā pratyabhijñaiva gatvāvacchinnabhedābhāvakṛtā | so'yamiti tu vṛttitvāvacchinnābhinnatvakṛtaṃ gakāra ityatra gatve jātitvasya, gakāravṛttitvasya cānavagāhaḥ, teneyaṃ bhrama iti cenna; anaṃtavyaktitadutpattikriyānāśakalpanāto dvayabhramakalpanāyā yuktatvāt | kiñca dūrasthaśaṃkhāvacchinnākāśapradeśa utpannaśabdagrahe vīcītaraṅganyāyenānantāḥ śabdāḥ kalpyāḥ | tena caitra śabdaśravaṇena caitrānumānaṃ na syāt | pārasparyajanye'pi caitrajanyatvābhāvāt | tasmiṃścaitrasya prayojakatvādeva tadanumānamiti cenna; caitraśabdaṃ śrutvā maitrānuditādapi śabdāccaitrānumānaprasaṅgāt | caitrasya tasminnapi prayojakatvāt | caitrajanyaśabdaparamparāyāṃ vyāvartikā jātirastviti cenna; aparimitānāmanityānāṃ teṣāṃ nityajātyā saṃbandhāyogāt

p121

asmanmate tu caitradhvaninaiva caitrānumānaṃ, na tu vīcinyāyena; tena kena vā teṣvekā jātiḥ | so'yaṃ gakāra ityekāṃ pratītimapekṣya nāśotpattipratītidvayapramātvarakṣaṇasya yuktatvena phalamukhametadgauravamiti cettavāpi 'pañcāśadakārādayo varṇā' ityatra tadvibhājakadharmavallakṣaṇakalpanayā doṣasāmyāt | tasmānnityasavarṇaḥ | ata evārthaṃ vibhurdravyaṃ ca | tathāhi varṇo dravyaṃ sākṣātsaṃbandhenendriyagrāhyatvāt, nirāśrayatvādvā, ātmavat | anubhūyate hi varṇo vinaivāśrayam | guṇatvamāśrayakalpakaṃ cenna; asiddheḥ na cānumānamaprayojakam; vinaivāśrayakalpanamupapattau tatkalpakābhāvāt | na ca śabdasya nīrūpatvena bahirindriyāgrāhyāpattiḥ | vāyostathā grāhyatvadarśanāt | vāyoḥ sparśamātraṃ gṛhyate nāsāviti cenna; vāyuṃ spṛśāmi sākṣātkaromīti pratīteḥ | rūpasparśamātragrahaṇena ghaṭāderapyagrahāpatterityuktaṃ prāk

p122

dhvanistu 'vāyavīyāḥ saṃyogaviśeṣā eva dhvanaya' iti bhāṣyānna śavarasvāminassaṃmataḥ | 'so'pyaśakyāpalāpa' iti tvācāryāḥ | sa tu nādākhyo vāyuguṇaḥ | ata eva saṃyuktasamavāyena śrotragrāhyatopapattiḥ | ākāśaguṇatve tu śaṃkhāvacchinne tasminnutpannasya śrotrasaṃnikarṣābhāvena tadgrāhyatāpattiḥ | ākāśaguṇatve sparśavegavadddravyatayā vidhānakāraṇatvena vāyorapi tatprayojakatāyā āvaśyakatvāttadguṇatvamevocitam | ayaṃ cānityastālvādivyāpārajanyo varṇābhivyañjakaśca | tālvādivyāpārā eva varṇābhivyañjakā iti kecit | udāttānudāttasvaritāstu dhvanidharmāḥ udāttatvādikaṃ tu tāluvādisthānaviśeṣajanyatvam

p123

sphoṭovādanirāsaḥ

p124

yattu vaiyākaraṇāḥ , āśuvināśināṃ varṇānāṃ yaugapadyāsaṃbhavāttairnityo niravayavaḥ padasphoṭo vyajyate | tatra cārthadhīra ityāhuḥ

p125

tanna; teṣāṃ vyañjakatvaṃ samucitānāṃ vaikalpikānaṃ vā ? nādyaḥ, tadasaṃbhavāt | nāntyaḥ, varṇāntaravaiyarthyāpatteḥ | ekākṣaramātreṇāpyarthapratītyāpatteśca | pūrvapūrvavarṇajanyasaṃskārasacivo'ntyo varṇo'bhivyañjaka iti cenna; tenaivārthasiddhau sphoṭavaiyarthyāt | padapratītistu śrautrapratyakṣānupūrvāviśeṣayutavarṇaviśeṣaviṣayā | saṃbhavati ca sā tāvadvarṇaviṣayasaṃskārajanyā tatsamūhālambanarūpatāvadvarṇaviṣayasmṛtirūpā | evaṃ varṇavākyasphoṭāvapi nirākāryā | dhvanistu saṃyogamātraguṇavān

p126

tamo'dhikāraḥ

p127

tamastu yāvatastejasastejasāsasamavahito vā tejaḥ saṃsargābhāva eva | tenaikadīpanāśe dīpāntarasattve ca na tamodhīḥ | tenaiva cāndhatamasāvatatamabhedadhīśca | sa ca sthalaviśeṣeṇa prāgabhāvaḥ, pradhvaṃsotyantābhāvo vā | abhāvagrahe ca pratiyogino'jñānamātraṃ tantraṃ na sannidhirapi | tena tejaso'nubhavena smṛtyā vopapadyate tamograhaḥ | darītamograhe'pi tejaḥsmṛtireva tantram | nañā'samabhivyāhārāccābhāvo'pi tamo bhavati | vidhimukhapratyayavedyamiti vaiśeṣikāḥ | anye tu, yathā manyā(anya)sthameva mukhaṃ darpaṇasthatvena bhāsate pratibimbabuddhau evaṃ pṛthivyā eva nīlaṃ rūpamāśrayavinirmuktamiva bhāti doṣavaśāt

p128

yattu vārttikena(1)tamāso'bhāvatvaṃ nirasya mahattvalpatvakriyāyuktatadbhāve'bhāvadharmādhyāso yukta ityāśayena na tu vāstavamiti vyākhyeyamityāhuḥ

p129

tanna; tatrāvidyamānāyāḥ pṛthivyāḥ saṃnikarṣābhāvena rūpasya bhānāyogāt | nīlarūpasyaiva tamastve nīlaṃ nīlamitivannīlaṃ tama iti vyavahārānupapatteśca

p130

miśrāstu, viralajalarūpanīhāravadviralā pṛthivyeva tamaḥ | iṣyate ca nīlamaṇiprabhāyāḥ prabhānugatapārthivabhāgasyaiva nīlamaṇirūpadoṣasattvādvāropaḥ sarvairityāhuḥ | tadupapattiñca kecit | mano'nyanmūrttaṃ dehināmadṛṣṭavaśādvidvidhaṃ sūkṣmaṃ sthūlañca | tatrādyaṃ jalaṃ ghaṭādiśītasparśena kalpyate | tathā tejo'pi bhuktānnapariṇāmena | vāyurapyapavarakādau pūrvamagṛhyamāṇo drutagamana-vyajana - cālanādyabhihatasūkṣmāvayavārabdhaḥ, sthūla upalabhyamānaḥ, sūkṣmo'pi pūrvamāsīditi kalpyate | na cāsau deśāntarādāyāti, taddvāradeśe'nupalambhāt | sthūlajalādi tu prasiddhameva | evaṃ pṛthivyapyudbhūtanīlarūpamātrā'nudbhūtāśeṣaguṇāntarā spandāprativandhikā tamorūpā sarvatrāstyeva, tejo'bhibhūtirūpā tu na dṛśyate | chāyārūpā tu sā nātīvābhibhūyata ityāhuḥ, tadapi na | pṛthivītvakalpane gauravānmānābhāvācca | dravyāntaratvakalpane'pi tulyau doṣāviti cenna; guṇākriyādimattvena dravyatve siddhe tejo virodha gandhābhāva-pākāprayojyarūpavattvādinā ca pṛthivītvādyabhāve'rthādatirekaḥ | jagatyekaikā nityā eva nīlapītādivyaktaya iti siddhāntavādī tu pākaviśeṣavatyeva tadrūpamastītyabhyupaiti, anyathā jale'pi nīlopatteḥ | nīlasamavāyitayā pārthivatvasādhanaṃ tu nirgandhatayā tadabhāvasādhanena satpratipakṣatam | anudbhūto'sāvastīti cenna; mānābhāvāt | rūparasasparśānāmapi tathātvāpatteśca | antato vāyurapyanuṣṇāśītasparśānudbhūtagandhavattvātpṛthivī syāt | atastamo na pṛthivī | śītasparśābhāvācca na jalam | nisparśavattvānna tejaḥ | rūpavattvācca na vākhādi | nīlaṃ tama iti rūpasya, dve tamasīti saṃkhyāyāḥ, hastamitā chāyeti parimāṇasya, paratvāparatva-saṃyogavibhāga-pṛthaktvavādiguṇānāṃ chāyā calatīti kriyāyāśca yogādbhādravyam | nīlādipratīterbhrāntitve sā kadācidapi nivarteta | na hi kadācidapi tamaḥ pratīternīlādiviṣayatā (nā) sti | ata eva viṣayasya sārvadikadoṣatvakalpanamapyapāstam | tadāhuḥnāvanirgandhahīnatvādaśītatvācca nodakam | na sparśavirahāttejo rūpavattvācca netarat || nādravyaṃ yena tannīlaṃ parāparavibhāgavat | mahadalpādisaṃyuktamevaṃ lokapratītitaḥ || iti || varadarājaśca-tamaḥ khalu calaṃ nīlaṃ parāparavibhāgavat | prasiddhadravyavaidharmyānnavabhyo bhettumarhati || iti || kriyārūpādimattve ālokāpekṣastadgrahaḥ syāditi cenna; ālokanirapekṣatamo-

p131

mātragrāhakacakṣurgolakasyendriyāntarakalpanāt | cākṣuṣameva rūpamityāgrahe tu gṛhyatāṃ cakṣuṣaiva tamaso nīlaṃ rūpam | na ca nīlagrahe ālokāpekṣāniyamaḥ, andhakārasthaghaṭagatanīlimāgrahe vyabhicārāt | ghaṭāgrahe kathaṃ tadgatanīlagraha iti cetsaṃyuktasamavāyaghaṭakatayā ghaṭasyaivāpekṣā na tu tadgrahasyāpi mānābhāvāt

p132

vastutastu, nīlatvena prakāreṇa ghaṭo'pi gṛhyata eva, natu ghaṭatvena | tatrālokāpekṣatvāt | so'pi na cakṣurādivat karaṇatayā'pekṣitaḥ, kintu viṣayasākṣātkāra pratibandhakatamaso'pasāraṇena | evañca viṣayasaṃskāraka evāloka iti siddhāntarahasyaṃsaṃgacchate

p133

kiñca, ālokasaṃyogasya na cākṣuṣabhāvaviśeṣyakapratyakṣatvaṃ kāryatāvacchedakaṃ; vinā''pyālokaṃ nirvikalpakāpatteḥ | kintu cakṣuḥsaṃyuktacākṣuṣatvameva | tacca na tamaḥ pratyakṣasādhāraṇam ālokasaṃyuktaghaṭādicākṣuṣa evānvayavyatirekābhyāmālokaḥ kāraṇaṃ na sarvatra | tathātve ālokābhāvāpratyakṣatāpatteḥ | bhāvatvasya kāryatāvacchedakapraveśe tu gauravam | ālokacākṣuṣe' vyabhicāraśca | anyacca anvayavyatirekāviśeṣātkvacidālokaḥ kāraṇam ; kvacicca tadabhāvo'pi kāraṇatāvaikaśaktimattveneti tu rājapatha eva | ata eva nimīlitacakṣuṣā'pi tamograhādunmīlanamapi tatra tatra nāpekṣitam | etacca tamo nityameva | anityatve'nantotpatti - nāśa - tatsāmagrīkalpane gauravāt

p134

nanu nityametadamūrtaṃ paramāṇu vā ? ādye ātmavannīrūpatāpattiḥ | antye, sparśavattvātīndriyatvayorāpattiriti cenna;truṭirūpatvāṅgīkārāt | tato'pyaṇuparimāṇe tu mānābhāvaḥ sparśavattve tvārambhakatvaṃ prayojakam | na cātra tadasti, kintvaviralā lagnāstamastrasareṇava eva santi | mahanmahattara tamādidhīstu rāśiśviva nibiḍasaṃyuktabahubahutaratamādiñruṭikṛtāvayavasaṃyoga eva parimāṇāntarārambhaka iti cenna; kvacideva phalavalena tādṛśaśaktikalpanāt | anyathā bālyayauvanādiṣu nānāsaṃyogavato nānātve yo bālaścaitraḥ sa evedānīṃ yuvā dṛśyate iti pratyabhijñānupapattiḥ, sā ca pramāṇameva bādhakābhāvāt | avayavebhyaścāvayavī nātīvātiricyate'smanmate | tathā cāhuḥ-avayavatvābhimatā eva samavāyitayā evābhimatairnibiḍasaṃyogairekatāmāpannāstathā tathā ekaḥ sthūlaścaturaṇukaḥ sthūlataraḥ pañcāṇuka ityādirūpeṇa vyavahriyate iti pūrvaparimāṇavadbhyāṃ saṃyuktābhyāmavayavyantara dvārabdhadṛḍhatarasaṃyogādekatāmāpanne dvaye'pi parimāṇāntarābhāvānna parimāṇavati parimāṇāntaramityupālambhaḥ | itthameva copalambhe na dravyāntare pramāṇamasti | tamasi sparśābhāvānmūrtatvamapi na syāditi cenna; aprayojakatvāt | matāntare nisparśeḍapi manasi mūrtatvadarśanāt | kriyāsamavāyikāraṇatāvacchedakatayā mūrtatvasiddheḥ sparśasya tu kriyāhetutve na pramāṇamasti | sparśavadvegavaddravyābhighātajātāyāmapi kriyāyāṃ so'vacchedaka eva, na tu hetuḥ | sutarāṃ adṛṣṭavadātmasaṃyogajāyāṃ tasyām | amūrtatvānnityatvanīrūpatvānumānaṃ tu bādhaparāhṛtam | tamasi ca dvau guṇau saṃyogo nīlarūpañceti | iti śrīmīmāṃsakaśaṃkarabhaṭṭasūnorbhaṭṭanīlakaṇṭhasya kṛtau bhāṭṭārke dravyanirūpaṇam

First 130 of 432 passages. Read on

See also: more in Not in a sub-category

Discussed in 2 studies in Pramāṇa (listed on the page).