Pramāṇa · Search · About · API

A Cluster of Nyāya Flowers 4.25

Nyāyamañjarīgranthibhaṅga 4.25

Language
Sanskrit

4.25.1

tasmādavitathā saṃvit svarūpasthitahetujā | doṣādhikaistu taireva janyate viparītādhīḥ || ata evāpramāṇatvaṃ parato'bhyupagamyate | janmanyapekṣate doṣān bādhakañca svaniścaye || naiva vā jāyate jñānaṃ jāyate vā prakāśakam | arthaprakāśane kiñcinna tūtpannamapekṣate || tathā coktam mṛddaṇḍacakrasūtrādi ghaṭo janmanyapekṣate | udakāharaṇe tvasya tadapekṣā na vidyate || iti | athavā sāpekṣatvaṃ ghaṭasyāpi salilāharaṇaṃ prati | yatkiñcidasti na tvevaṃ pramāṇasyopapadyate || na ca svagrahaṇāpekṣaṃ jñānamarthaprakāśakam | tasminnanavabuddhe'pi tatsiddheścakṣurādivat || uktañca 'na hyajñāte'rthe kaścid buddhimupalabhate jñāte tvanumānādavagacchati' arthānyathātveti | arthānyathātvājñānāt 'śuktikeyaṃ na rajatam' ityādau, hetūtthadoṣajñānāt kāraṇadoṣajñānād dvicandrajñānādau | camasenāpaḥ praṇayantīti | camasena yajñapātraviśeṣeṇa apaḥ praṇayanti viśiṣṭena mantreṇa prāṅ nayanti, gārhapatyadeśādāhavanīyadeśaṃ nayanti | piṣṭasaṃyavanādyarthaṃ tābhiḥ saṃyute 25 piṇḍīkṛte piṣṭe puroḍāśanirvṛttidvāreṇāgneyo'ṣṭākapālo bhavatīti pradhānayāganirvṛtteḥ kratūpakārakatvāt kratvarthaścamasaḥ |

4.25.2

godohanena paśukāmasya praṇayediti | yaḥ paśukāmo yajamānastadarthaṃ gāvo duhyante yasmin pātre tenādhvaryuṃrapāṃ praṇayanaṃ kuryāt; atra godohanamiṣṭapaśusampādakatvena puruṣeṇārthyamānatvāt puruṣārtham, kratostu camaskṛtenaiva praṇayanenopakārasiddheḥ kratunā'napekṣamāṇatvānna kratvartham | tadevamanayoḥ kratvarthapuruṣārthatvena bhinnaviṣayatve'pi godohanaṃ praṇayanamakurvanna phalāya prabhavati, kriyāmanāśritya kāraṇasya śuddhasya phalaṃ janayitumasāmarthyāt; atastena praṇayanamavaśyaṃ kāryam; tena cet praṇayanaṃ kriyate kṛtatvāt praṇayanasya tenaiva saṃyavanādikāryasiddherarthāccamaso nivartate | nanvatrāstvekakāryatvānnivṛttiḥ, dārṣṭāntike tu dvicandrajñānadoṣajñānādau kīdṛśyekakāryatā ? ucyate | ekasminnarthe tathātvāthātvapradarśanena vyāpāra ekakāryatvam | doṣajñānam 'duṣṭaṃ me cakṣuḥ' iti jñānam doṣāṇāmayathārthajñānajananadvāreṇa dvicandrajñānapratibhāsino'rthasyātathātvaṃ jñāpayati, dvicandrajñānantu evaṃ tricaturajñānajanmano nādhikā matiḥ | prārthyate tāvataivairkaṃ svataḥ prāmāṇyamaśnute || iti | vedasyāpauruṣeyatvāt svataḥ prāmāṇyam tatrāpavādānirmuktirvaktṛnabhāvāllaghīyasī | vede tenāpramāṇatvaṃ na śaṅkāmadhigacchatīti || tat pramāṇaṃ bādarāyaṇasyeti | tat śābdaṃ bādarāyaṇasyācāryasya mate'napekṣatvāt pramāṇam, anyānapekṣaṃ pramāṇaṃ svata eva pramāṇamityarthaḥ |

4.25.3

evaṃ mīmāṃsakadṛṣṭyā svataḥ prāmāṇyaṃ pratipādya vedasya tadaprāmāṇye dharmakīrteḥ | ślokadvayam girāṃ mithyātvahetūnāṃ doṣāṇāṃ puruṣāśrayāt | apauruṣeyaṃ satyārthamiti kecit pracakṣate || ityekaṃ mīmāṃsakamatānuvādatayā vyavasthitamaparañca tatpratiṣedhāya girāṃ satyatvahetūnāṃ guṇānāṃ puruṣāśrayāt | apauruṣeyaṃ mithyārthaṃ kinnetyanye pracakṣate || iti vyatyayeneti tadidānīṃ yathā paṭhituṃ yujyate tathā paṭhitumāha girāṃ mithyātvahetūnāmityādinā | yadi tāvat spaṣṭateti | satyarajatavadarthāntaravivekena yatrārthaḥ pratibhāsate sa spaṣṭaḥ | samanantarameva viruddhajñānāntarānapasāryamāṇasvabhāvo niṣkampaḥ | anāśvāsasthānaṃ yo na bhavati saṃbhāvyamānārthatvāt sa nirvicikitsaḥ | abhiśāpaparamparā 'saṃśayātmā vinaśyati' ityādikā | pūrvapratyayāpekṣeti | vyabhicāritā hi jñānasya doṣahetukā, te ca sannikarṣaviprakarṣāpekṣāḥ kāraṇaṃ mithyādhiyaḥ | tatra yadā viprakarṣād doṣebhyaḥ mithyādhīstadāsau sannikarṣātnivarttate, marīciṣviva dūrājjātā jaladhīḥ sannikarṣāttu marīcidhīreva; yatra punaḥ sannikarṣaviprakarṣayorapi tathātvaṃ tatra samyaktvameva | itīyaṃ sā pūrvapratyayāpekṣottarā saṃvit | saṃśayo hi sādharmyanibandhano jñāne viśeṣadarśanānnivarttate sthāṇāviva karapādādiviśeṣa-

4.25.4

darśanādityabhiprāyeṇoktam viśeṣadarśanaṃ veti | nātīva hṛdayaṅgamamiti | uttarasyā api saṃvidaḥ kadācidasatyarthe samutpādāśaṅkāsambhavād viśeṣadarśanasya cāsatyapi viśeṣa iti | tathā ca viśeṣadarśane'pi saṃśītiḥ kvacit karādyavayavāvalokarūpe, tathāhi 'tasyāḥ pāṇirayaṃ na komaladalaścalatyatrāṅgulipallavaḥ' ityādau saṃśayya paścānniścinute | viṣayasya calatveti | calatvaṃ marīcikādau, sādṛśyaṃ śuktikādau | ataḥpūrvamavyabhicāritvadarśane siddha iti | kiñcit phalajñānamavyabhicāri dṛṣṭam kiñcicca vyabhicāri yadā tadā tṛtīye jñāne saṃśayaḥ | tatra yadavyabhicāri dṛṣṭaṃ tasya yathā avyabhicāritvagrahastathā asyāpi iti bhāvaḥ | yattu tadviśeṣajñānamapīti | arthakriyāyāṃ yadviśeṣajñānāṃśe ca ācamanādikāryakalāpajñānaṃ prāgudāhṛtaṃ tadapi jñānatvādanyato niścitaprāmāṇyamiti tanniścāyakasyāpyanyataḥ prāmāṇyaniścaya ityanavasthā | arthakriyājñānaprāmāṇyādvā tatprāmāṇyaniścaye itaretarāśra- yatvam, tatprāmāṇyādarthakriyājñānaprāmāṇyam arthakriyājñānaprāmāṇyācca tatprāmāṇyam | etadeva 'apratipattiprahatatākathanaṃ vā' ityanenoktam, itaretarāśrayatve hi ekāpratipattāvitarāpratipattiriti | pramāṇato'rthapratipattāviti | pramāṇādarthapratipattistataḥ pravṛtteśca sāmarthyaṃ phalābhisambandhastato'rthavat pramāṇaṃ jñāyate, arthasahakāritvena jñāyate pramāṇatayā jñāyata ityarthaḥ | prayogakriyābhyāvṛttiriti | yathā 'dvirbhuktaḥ' iti bhojanasya yā prayogakriyāanuṣṭhānasampādanaṃ tasyābhyāvṛttiḥ paunaḥpunyam |

4.25.5

parīkṣitaistu tatparīkṣākaraṇamiti | yaiḥ pramāṇaiḥ parīkṣitaiḥ parīkṣā kriyate teṣāmapi parīkṣitānāṃ pramāṇānāṃ parīkṣākārīṇi pramāṇāni apramāṇāni vā ? apramāṇaiḥ parīkṣākaraṇamayuktam, pramāṇaiścetteṣāmapi prāmāṇyaparīkṣaṇamanyata iti anavasthā | prāmāṇyamasya niraṇāyi niścitam | suśikṣitāstviti prabhākarān nirdiśati | viparītakhyātau śaṅkāntaram iyamasmi kṛtyā sītā saṃvṛtteti | kṛtyārāvaṇākhyanāṭakoktaṃ vastūpahāsaparatvena nirdiśati | tatra hi jātavedasā rāvaṇavadhāya kṛtyotthāpitā sā rāvaṇāgamanasamaye svarūpatirodhānena sītārūpā saṃvṛttā 'iyamasmi kṛtyā sītā saṃvṛttā' ityabhidhāya | bhavatvityādi | anādyavidyāyātā asatyarūpapradarśanaśaktirvijñānasya vāsanā, yatsambandhādātmānaṃ pradarśayad vijñānamasantamapi bāhyākāraṃ darśayatīti bauddhāḥ | yadantarjñeyarūpaṃ hītyasyottaram- 'so'rtho vijñānarūpatvāt tatpratyayatayāpi vā' iti | tadeva vijñānaṃ pratyayaḥ kāraṇaṃ yasyāsau tatpratyayaḥ, tasya bhāvaḥ tatpratyayatā, tayā | bahirbuddherasambhavāditi | bahiḥpratibhāsastāvadavaśyābhyupeyaḥ, bahiśca buddhirnāstīti balādasatkhyātivādāpattiḥ | tasmāt pramuṣitāmenāṃ smṛtimitti tārkikāḥ | abhyaste viṣaye'vinābhāvasmṛtivaditi yojanā |

4.25.6

api ca dvayoścāṃśayoḥ samāne saṃvedane tata ekaṃ pratyakṣalabdhamaparaṃ smaraṇaphalamiti kutastyo vibhāgaḥ ? idamityatra ca kimavabhāsate iti nirūpyam | yadi śuktikāśakalaṃ sakalasvagataviśeṣakhacitamavabhāti tadā taddarśane sati rajatasmaraṇasya ko'vasaraḥ ? bhavadapi vā sādṛśyakṛtaṃ smaraṇaṃ na tadvivekāya kalpate devadattadarśanāntararodgatatatsaddaśapuruṣāntarasmaraṇavat | atha dharmimātramidamiti pratyaye pratibhāti na śuktikāśakalam, tadbāḍhamiṣyate| tadeva cedaṃ sāmānyadharmagrahaṇavaśaviruddhasaṃskāropanibandhanaviruddhaviśeṣasmaraṇakāraṇakamidaṃ rajatamiti sāmānyopakrame viśeṣaparyavasānaṃ jñānam, yadidaṃ tadrajatamiti sāmānādhikaraṇyāvamarśāt, rajatānubhavābhimānenaiva ca rajatārthī tatra pravarttate | nanu smaraṇānubhavayorvivekamapratipadyamānaḥ pravarttate ityuktam, śrutamidaṃ yat atrabhavadbhirdharmakīrttigṛhādāhṛtaṃ dṛśyavikalpāvathavikīkṛtya pravarttate iti | kiñca cauryyama- mīmāṃsakaikadeśimatanirāsaḥ ajñaḥ ko'pi nāma mīmāṃsakastvāha, yeyaṃ śuktikāyāṃ rajatapratītirviparītakhyātiriti tadvādināmabhimatā sā tathā na bhavatīti, satyarajatapratītivadatrāpyavabhāsyarajatasadbhāvāt | laukikālaukikatve tu viśeṣaḥ, rajatajñānāvabhāsyaṃ hi rajatamucyate tacca kiñcid vyavahārapravarttakaṃ kiñcinneti | tatra vyavahārapravarttakaṃ

4.25.7

aho rasamārūḍho bhaṭṭa iti | tathāhi guṇanityatāṃ pratyapyasāvāha etayaiva diśā vācyā śuklāderapi nityatā | saṃsargibhedamātreṇa syāttatrāpi hi bhedadhīḥ || svarūpaṃ tu tadeveti ko jātīḥ kalpayiṣyati | ityādi || advaitasya ca nātidavīyāniti | upalabhyamānabhedanirākaraṇadvāreṇa

Linked texts (1)