A Cluster of Nyāya Flowers 67
Nyāyamañjarīgranthibhaṅga 67
- Language
- Sanskrit
67.p1
ye catvāraḥ pathaya iti | ādipadena 'ye caite araṇye śraddhā-tapa ityupāsate' ityevamādīnāṃ parigrahaḥ | panthānaḥ devayānā devatvaprāptihetavaḥ | agnisamāropaṇavidhiśceti samāropaṇaṃ viloḍya bhasmanaḥ pānam |
67.p2
aparipakvakaṣāya iti | asyaivānupaśāntarāga iti paryāyakathanam |
67.p3
na hi doṣāṇāmātmasvarūpavannityatvamupajananāpāyadharmakatvena grahaṇāt, mithyājñānañca prasavakāraṇameṣāmavadhṛtamiti nākasmikatvam, avināśihetukatvam, ajñātahetukatvaṃ vā | mithyājñānasya ca samyagjñānaṃ pratipakṣaḥ, pratipakṣabhāvanābhyāsena ca samūlamunmūlayituṃ śakyante doṣā iti nājñātapratīkāratvaṃ teṣām | uktañca kenacit, sarveṣāṃ savipakṣatvānnihrāsātiśayāśritāḥ | sātmībhāvāt tadabhyāsāddhīyerannāmunā kvacit || iti |
67.p4
sarveṣāṃ savipakṣatvāditi | yena bādhakena nairātmyadarśanena vipakṣāḥ sarve āsravā rāgādayaḥ | tasya bādhakasyābhyāsād nairantaryeṇotpādāt sātmībhāvastanmayatvam, tasmād bādhakasātmībhāvāt | kvacit santāne hi paraṃ te nihrāsātiśayāśritā apakarṣotkarṣasvabhāvāḥ, tathā cāpakarṣotkarṣasvabhāvatvena vipakṣābhibhavasyāpyapakarṣotkarṣasiddhiḥ | nihrāsadharmatve teṣāṃ vipakṣakṛtasyābhibhavasyotkarṣaḥ | atiśayadharmatve tvanucchedād vipakṣakṛtasyāpakarṣastaducchedāsamarthatvāt | āsravanti bhavāgrād avīcyagraṃ pātādityāsravā rāgādidoṣāḥ, āsayanti vā āsaṃsāramityāsravāḥ | taduktam, āsayantyāsravantyete haranti śleṣayantyatha | upagṛhṇanti cetyevamāsravādiniruktayaḥ ||
67.p5
kleśāśūnyatvamātmano'napavarge'pi siddhayati yadapyucyate, 'kleśāśūnyatvamātmano na kadācidapi dṛṣṭamanubandhavṛttitvāt
67.p6
rūpeṇotpannasya ca tasyaiva punarutpattyā sadātmanastairaviyutatvāt tadanubandhitvam' | 'aharaharbrahmalokaṃ yāntīti | suṣuptāvasthābhiprāyeṇāha | 'na pravṛttiḥ pratisandhānāya' iti padaṃ 'na dehendriyajanmane prabhavati' ityanena vyākhyātam |
67.p7
ātmajñe caitadastītyasya pūrvamardham, "prārthyamānaṃ phalaṃ jñātaṃ nānicchostad bhaviṣyati” | iti | uttarasya bhāvinaḥ karmapracayasyākaraṇādevāsattvāt |
67.p8
vītāyāṃ phalecchāyāmiti | tathāhi, phalecchayā karmaṇi pravṛttasya yadi madhye phalecchā vyapeyāt tathāpyasau śiṣṭavigarhaṇabhayāt karma samāpayeti evaṃ vṛṣṭyarthaṃ ca kārīryāṃ
67.p9
adhyātmavidaśceti | yathoktaṃ prāk śrautasmārtakarmānuṣṭhānāt kaṣāyaparikapākadvāreṇotpannātiśayasya ātmajñāne'dhikārāt | "tameva vedānuvacanena brāhmaṇāvividiṣanti brahmacaryeṇa tapasā śraddhayā yajñenānāśakena ca" ityādividhibhiśca karmaṇāmātmajñānasahakāritvena viniyogāt | yathā pratipāditam "mahāyajñaiśca yajñaiśca brāhmīyaṃ kriyate tanuḥ” iti |
67.p10
itikartavyatāphalopadeśaśceti | upāsanādika kramapratipādakavākyaviśeṣāḥ | mahato vaṃśastambāditi | vaṃśastambaṃ mahāntam, taṃ chittvā madhyād bālakrīḍanakasya laṭ vābhidhānasya niṣkarṣaṇaṃ yadvaditi |
67.p11
brahmādvaitadarśanam
67.p12
vrīhīn prokṣatīti vrīhīṇāṃ puroḍāśasādhanatvād bhāvyupayogitvaṃ saṃskāravidhitvameva jahāti | saktūn juhotītivaditi | atra saktūnāṃ bhūtabhāvyupayogābhāvenānapekṣaṇāt saṃskāryatvābhāvam | na ca prayājādīnāmivetikartavyatāyā apekṣaṇam, homasaṃskṛtānāmakriyārūpatvenetikartavyatātvābhāvāt saktūnām, homasya tu kriyārūpatvāditikartavyatātvenānvayo yuktaḥ sa ca dravyāpekṣitvāt tādarthyameva saktūnāmiti | ata eva na kāmaśrutiprayuktatvamādhānasya tatsaṃskāryasya prayojanavattvenaiva tadarthānuṣṭhānasiddheḥ |
67.p13
mṛttiketyeva satyamiti | "vācārambhaṇaṃ vikāro nāmadheyaṃ mṛttiketyeva satyam" iti | nāmadheyaṃ ghaṭa iti, vikāraśca pṛthubudhnodaratvādisanniveśaviśeṣaḥ, vācārambhaṇaṃ vāgindriyasya śabdoccāraṇe pravartakam, vastutastu na kiñcin mṛttikaiva paramārthaṃ iti | vāceti ṣaṣṭhyarthe tṛtīyā | ārambhaṇam ālambanam | sallakṣaṇaṃ brahmeti | brahma hi vyāpakaṃ sūcyate | sattāyāśca sakalavastuvyāpakatvāt tattvam | na tu 'ekamevādvitīyameva' ityāderāgamasya siddhārthapratipādakatvena prāmāṇyameva nāstīti tadāha vedasya ca siddhe'pyarthaṃ iti |
67.p14
nanu tattvāgrahaṇarūpāpi kasyeyamavidyā ? na hi brahmaṇo nityaprabuddhasvabhāvatvādavidyā bhavati, anyastu nāstyeva tadāśrayaḥ, na ca niradhikaraṇameva mithyājñānaṃ bhavitumarhati ?
67.p15
ucyate, jīvātmanāmavidyā na brahmaṇaḥ | nanu ke te jīvātmānaste'pi brahmaṇo'nyā ananyatayā cintyā eva ? āḥ kṣudratārkika ! sarvatrānabhijño'si | brahmaiva jīvātmānaḥ na tato'nye | na hi dahanapiṇḍād bhedenāpi bhāntaḥ sphuliṅgā agnisa্বরূপā na bhavanti | tat kiṃ brahmaṇa evāvidyā ? na ca brahmaṇo'vidyā | yathā caikameva ghaṭādyāvaraṇopahitabhedatayā bhinnamiva vibhāti nabhaḥ paṭākāśaṃ ghaṭākāśamiti tadāvaraṇavaśādeva ca rajodhūmādika Turbidluṣitamapi bhavati, tadāvaraṇaviratau tu galitakāluṣyamale tatraiva parame vyomni līyate, tathaiva cātmāno'pyavidyāparikalpitabhedāt tatkṛtamanekaprakārakāluṣyamanubhavanti, taduparame ca parabrahmaṇi līyanta iti ca |
67.p16
asyārthavādatvānna yathāśruta eveti | ātmamāhātmyapratipādanena tadadhigamārthe śāstrārthe prarocanārthamime arthavādāḥ | tasmāt sukhaduḥkhādyavasthābhede'pītyādinā sālambanatvamarthavādānāha | nyā0 ma0 5
67.p17
saṅkhyaikāntāsiddhiriti | atheme saṅkhyaikāntāḥ sarvamekaṃ sadaviśeṣāt, sarvaṃ dvaitaṃ nityānityabhedāt, sarvaṃ tridhā jñātā jñeyaṃ jñānamiti, sarvaṃ caturdhā pramāṇaṃ pramātā prameyam̐ pramitiriti | evaṃ yathāsambhavamanye'pi | tāmananena sūtreṇa nirākaroti |
67.p18
anādinidhanamiti yad brahmauvaṃrūpaṃ tasya prāptyupāyo'nukāraśca veda iti sambandhaḥ | tathā caitacchlokapāṭhottarakālaṃ katipayaślokavyavadhānena-prāptyupāyo'nukāraśca tasya vedo maharṣibhiḥ | eko'pyanekadharmeva samāmnātaḥ pṛthak pṛthak || iti paṭhitam | tatrānādinidhanaṃ brahmeti svayaṃ vyākhyātam | pratyakcaitanyātmanā vivṛtasyākārahetutvādakṣaramityuktam | tacca tasyāpāramārthikaṃ rūpamadvaitāvasthāyāmabhāvāt | evamarthakāro'pi tasyāmavasthāyāṃ nāsti | tadevāha, vivartate'rthabhāveneti | nanu yathā pradhānaṃ sāṅkhyadṛṣṭyā tattadākāraparigrahād vipariṇāmi tathā tato'rthotpattervipariṇāmitvaṃ prāptamityāha, prakriyā jagato yata iti | utpatteravāstavatvāt prakriyāmātraṃ saṃvyavahāramātrameva tato jagato na punaḥ paramārthataḥ kiṃcidutpadyate | māyayaiva vyavahārapadavīmavataranto'mī jagadākhyā vikārāḥ, na tu brahmaṇā janyante, viśuddhādaviśuddhotpattyayogāt | vivartalakṣaṇaṃ cāha
67.p19
hariḥ, “ekasya tattvādapracyutasya bhedānukāreṇāsatyavibhaktānyarūpopagrāhitā vivartaḥ, svapnaviṣayapratibhāsavat” iti ekasyānyarūpasvīkāraṃ svarūpavināśena pratipadyate pratītyasamutpādavādina iti tadvyavacchedārthaṃ tattvādapracyutasyeti viśeṣaṇam | evamapi kāraṇasya svātmasamavāyi yat kāryaṃ tasyāpi parigrahaḥ syāditi vibhaktagrahaṇam | vibhaktasya nānābhūtasyetyarthaḥ | tathāpi tattvādapracyutasya dharmāntaratirodhānāvirrbhāvābhyāṃ vibhaktānyarūpo yaḥ pariṇāmastasyāpi prasaṅga ityasya ityasatyagrahaṇam | evamapi tattvatastattvamadhijahato'nyarūpeṇa vitathatvāt samāropavaśena pararūpāveśād gotvasyeva bāhyokārthopagrāha iti tadvyavacchedārthamāha bhedānukāreṇeti | śabdopagrāhyatayeti | śabda upagrāhyaḥ svīkartavyo'sya tadākārasyātmani vyavahārāvasthāyāḥ prakāśanāt | śabde tadupagrāhyatvena vivṛtasya tena pratipādyatayā'lambanāt śabdopagrāhitayā ceti śabdamupagṛhṇāti tadākāramātmani svīkaroti | śabdaḥ upagrāhī vācakatvena vāsyeti |
67.8
vācyatadbuddhivācināmiti vācyaṃ ca tadbuddhiśca vācī ceti vācyatadbuddhivācinaḥ | asya pūrvamardham, śabdenaiva hi nirdeśo gṛhīte'rthe'vakalpate | gavi sāsnādimadrūpeti | sāsnādimadākārā | arthena svaprakaṭanāyai gṛhītatvād buddhestadākāratvamucyate, na punarvastutaḥ, nirākārajñānavāditvād mīmāṃsakasya |
dve brahmaṇī veditavye iti | vaikharyādyavasthātrayeṇa vivṛtaṃ śabdabrahma, parantu avivṛtāvasthaṃ sakalaparikalpanātītam | avidyāmāyāvinirmiteti | avidyaiva māyendrajālaprakhyā | etena paramātmopādānatvamapīti pūrvaṃ tvabhedādarśanamavidyetyuktam, adhunā tu bhedānāṃ paramātmaivopādānakāraṇamityabhidhīyate | mā bhūdbhedaprapañcasya māyāpradarśitatvamasat eva | tasmāt paramātmaiva tathāvidhasya bhedaprapañcasyopādānamiti | pūrvatra kevalāvidyāvaśādabhedāgraha iha tu pariṇatyā avidyayā ceti | sarvatra caitanyābhivyakteracetanāccaitanyotpatterayogād vyāpakatvāt tasyaiva kāraṇatvaṃ yuktam | prakāśātmakayaiva śaktyā padārthānāmacetanānāṃ sattvavyavasthāpanāt tacchaktyā avinirbhāga iti |
pratyagātmavṛtteriti pratiśarīram añcatīti pratyaṅ niyataśarīravarttī ya ātmā tadvṛtteḥ | parisphuradityādi prasphuran śabdaviviktaḥ svākāro yasya | kathamevamiva vikṛtirbrahmaṇo vedṝśo syād aviśuddhā viśuddhasya | vikārā hi dadhyādayo na sarvātmanā prakṛtidharmavisadṛśā dṛśyante | amī tu jīvādayo vikārā nityaprabuddhaśuddhasvabhāvasya tadīyadharmānanuvartanāt kathaṃ vikārāḥ | punaḥ pratyavatiṣṭhate | svamate viśeṣaṃ paśyan | na grahaṇaprahaṇam | svarūpagrahaṇamityarthaḥ |
ye tu jñānasya svataḥ svacchasvabhāvatvena nīlapītādyavabhāsaḥ paropādhireva bhavitumarhati sphaṭikasyeva lākṣādināruṇimādyanuvedhaḥ | ataḥ pṛthagananubhūyamāno'pi bāhyo'rthaḥ sākārajñānāvabhāsānyathānupapattyānumīyate | yathoktam, 'bāhyasiddhiḥ syād vyatirekata' iti | tadidamanupapannam, anvayānupalabdheḥ |
lākṣāsphaṭikādau tu tathā yuktam, tadanuraktasphaṭikāvalokanāt | iha punaḥ,
ākāradvayapratītirhi nāstītyuktam, abhyupagame vā duruttaramanavasthādūṣaṇam, arthākāraśca pratyakṣastatkṛtaśca jñānākāraḥ pratyakṣa ityucyamāne'rthākārastāvat sākāreṇa jñānena gṛhītaḥ, sa idānīṃ jñānākāro'pi, grāhyatvāt sākārajñānāntaragrāhya eva syādityaniṣṭam | atha svaprakāśaṃ tat sākāraṃ jñānamiṣyate tena jñānāntarānapekṣaṇānnānavastheti, tarhi svaprakāśasākārajñānavyatiriktārthākārānavabhāsāt tadevāstu kuto dvitīya idānīmarthākāraḥ ? na cānyathānupapattyāpi tatkalpanā yuktimatī, na hi rājaśāsanamidamarthenākāravatā bhavitavyamiti | jñānameva nīlādyākāraṃ yadi bhavet ko doṣaḥ syāditi | nīlādyākārayogādarthaḥ sa iti cet, saṃjñāyāṃ vivāda ityuktam | dvitīyasyābhāvāt svacchatvājjñānasya kāluṣyamanyakṛtamiti ced avidyāvāsanākṛtaṃ tad bhaviṣyati | svataḥ svacchamapi jñānamanādyavidyāvāsanā-
ṣaṇṇagarīti ca kathaṃ bahūnāmanyaliṅgānāmiti | anyaliṅgānāṃ napuṃsakaliṅgānām, taiśca nagaraistantubhiriva paṭaikasyānārambhāt teṣāmapi samudāyarūpatvāt paramārthasattāmabhāvāt |
hrasvadīrghayośca parasparāpekṣagrahaṇayoriti | kiñcidanyāpekṣayā hrasvamaparāpekṣayā ca dīrghamiti |
tasyā nānubhavo'para iti | anubhava iti grāhakāṃśamāha | grāhyagrāhakavaidhuryāditi | grāhyagrāhakalakṣaṇavaikalyādityarthaḥ | utpattisārūpyābhyāṃ hi bāhyasya grāhyatvaṃ vyavasthāpitam, tata utpattestatsvarūpatvācca bāhyaṃ grāhyaṃ jñānañca grāhakamiti | tadetad grāhyagrāhakyolakṣaṇaṃ vidhuram, vyabhicārādasambhavācca | tathā ca samanantarapratyayādutpadyate tajjñānaṃ tatsvarūpañca, atha tasya na grāhakamiti vyabhicāraḥ | asambhavastu jñāne sthūlasyā''kārasya pratibhāsād bahistvavayavyāderasattvāditi |
ahaṃ nīlamityapratibhāsāditi | grāhakasyāpi sākāratvābhyupagamāt tadīyasya nīlākārasya 'ahaṃ' śabdasāmānādhikaraṇyenāpratibhāsanāt |
tadidamarthasya mūrttidravatveti | tadviparītasya guṇakarmasāmānyādeḥ |
sarva eva ghaṭādayaḥ svaprakāśāḥ syuriti | yadi hi dīpo dīpāntaraṃ nāpekṣata iti 25 svaprakāśastarhi mārjāracakṣuṣā prakāśanirapekṣeṇa gṛhyanta iti anyenāpi padārthā gṛhyamāṇāḥ svaprakāśāḥ syuriti |
67.25
na ca jñānatvaṃ sāmānyamiti | yadi hi jñānatvamubhayoranugataṃ pratibhāseta jñānayorgrāhyagrāhakatvaṃ kathañcit kalpyeta | ato vicchinnaścediti | yata eva jñānatve ca grāhyāṃśasya parāmarśo nāsti tata eva |
dṛṣṭaśca citrādāvanekavarṇasamāveśa iti | na cāsau dṛṣṭatvādevāpāramārthika iti śeṣaḥ |
tathā śaknoti bhāṣitam bahuvacanādiyukto nānyathā | nyā0 ma0 8
kiñca bhikṣupakṣe kṣaṇikatvena jñānānāmityādinā vāsanāmātreṇa śabdārthāghaṭamānatāmāhuḥ |
dvau hi vijñānasantānau, śaktivijñānasantānaḥ pravṛttivijñānasantānaśca | tatra pravṛttivijñānaṃ śaktivijñānāt sahabhāvino labdhaparasubpākāṃ vāsanāmapekṣya viśiṣṭamuttaraṃ pravṛttijñānaṃ janayati | śaktivijñānaṃ ca sahajapravṛttivijñānasahitaṃ viśiṣṭamuttaramālayavijñānamityevamuttarottarāṇyapi jñānāni | vāsanāparipākahetuśca kvacit tadeva sahabhāvi pravṛttijñānam, yathā dhūmajñānaṃ svayamālayavijñānagatāmagnijñānavāsanāmudbodhayat tayā sahitamagnijñānaṃ janayatītyevaṃ ca jñānavaicitryasyāpi na nirhetukatvam | yadāha,
tāvubhau jñānasantānāvekatrāvasthitāvapaṭutvāt tu śaktirūpavijñānasantānānanubhavapaṭutvena cetarasya saṃvittiriti, evaṃ ca kathaṃ nirādhāratvādicodyāvakāśa ityāśaṅkyāha, na cālayavijñānaṃ nāma kiñcidastīti | ālīyante pravṛttijñānairjanitā vāsanā ekatra yasmiṃstadālayavijñānaṃ śaktivijñānamiti cocyate |
dhāraṇākarṣaṇādi tviti | ekasyāvayavasya dhāraṇe sarvasya dhāraṇamekasya cākarṣaṇe sarvasyākarṣaṇamasatyavayavini na syāditi | kāṣṭheti kāṣṭhamūlake'nārabdhakāryatvam antyāvayavināmanāmbhakatvāt | ṣaṭkeṇa yugapad yogādityasyottaramardham 'teṣāṃ samānadeśatve piṇḍaḥ syādaṇumātrakaḥ' | dikcatuṣṭayādūrdhvabhāgādadhobhāgāccāgataiḥ paramāṇubhirekasya paramāṇoravaśyaṃ yogo vaktavyo'nyathā sañcayābhāvāt | tatra bhinnairbhāgairyoṃgaḥ paramāṇoḥ |
sāvayavatvāt tasyānye'vayavāḥ kalpyāḥ, teṣāmapi kalpitāvayavānāṃ parasparamayameva nyāya ityanavasthā | atha nirbhāgatvāt paramāṇoryathaikena sambandhastathāpareṇāpīti, tadevamekadeśatvādaṇumātraparimāṇastatsañcayaḥ syādityarthaḥ |
avayavivināśo'pi nānullikhito bhaved avayavavibhāgahetutvāt tannāśasya | vṛttiśca vyāsajyaiveti | kātsnryena sakalāvayaveṣu na, ekaikaparisamāptyā | kiṃsamudāyālambana iti | keṣāṃ samudāya iti kiṃsamudāyaḥ |
apavargaparīkṣopasaṃhāraḥ
tasmāt pramāṇato'śakta iti | yadi prāmāṇiko vastunirṇayastattūṣṇīṃ sthātavyam, aprāmāṇikaścet pramāṇābhāva evodbhāvya iti |
kastāṃ niyantuṃ kṣamaḥ iti yaduktaṃ tadeva sphuṭayitumāha, puṃsā na kiñcidityādinā | yadapīha kecidityādinā pāśupatamatamāha | maheśvarapraṇidhānāt taddehaprāpti mokṣamāhuḥ | bhaṭṭaśrīśaṅkarātmajacakradharakṛte nyāyamañjaro granthibhaṅge navamamāhnikam |
Linked texts (1)
- Nyāyamañjarī — Jayanta Bhaṭṭa, Sanskrit