A Cluster of Nyāya Flowers 67.8

67.8

vācyatadbuddhivācināmiti vācyaṃ ca tadbuddhiśca vācī ceti vācyatadbuddhivācinaḥ | asya pūrvamardham, śabdenaiva hi nirdeśo gṛhīte'rthe'vakalpate | gavi sāsnādimadrūpeti | sāsnādimadākārā | arthena svaprakaṭanāyai gṛhītatvād buddhestadākāratvamucyate, na punarvastutaḥ, nirākārajñānavāditvād mīmāṃsakasya |
dve brahmaṇī veditavye iti | vaikharyādyavasthātrayeṇa vivṛtaṃ śabdabrahma, parantu avivṛtāvasthaṃ sakalaparikalpanātītam | avidyāmāyāvinirmiteti | avidyaiva māyendrajālaprakhyā | etena paramātmopādānatvamapīti pūrvaṃ tvabhedādarśanamavidyetyuktam, adhunā tu bhedānāṃ paramātmaivopādānakāraṇamityabhidhīyate | mā bhūdbhedaprapañcasya māyāpradarśitatvamasat eva | tasmāt paramātmaiva tathāvidhasya bhedaprapañcasyopādānamiti | pūrvatra kevalāvidyāvaśādabhedāgraha iha tu pariṇatyā avidyayā ceti | sarvatra caitanyābhivyakteracetanāccaitanyotpatterayogād vyāpakatvāt tasyaiva kāraṇatvaṃ yuktam | prakāśātmakayaiva śaktyā padārthānāmacetanānāṃ sattvavyavasthāpanāt tacchaktyā avinirbhāga iti |
pratyagātmavṛtteriti pratiśarīram añcatīti pratyaṅ niyataśarīravarttī ya ātmā tadvṛtteḥ | parisphuradityādi prasphuran śabdaviviktaḥ svākāro yasya | kathamevamiva vikṛtirbrahmaṇo vedṝśo syād aviśuddhā viśuddhasya | vikārā hi dadhyādayo na sarvātmanā prakṛtidharmavisadṛśā dṛśyante | amī tu jīvādayo vikārā nityaprabuddhaśuddhasvabhāvasya tadīyadharmānanuvartanāt kathaṃ vikārāḥ | punaḥ pratyavatiṣṭhate | svamate viśeṣaṃ paśyan | na grahaṇaprahaṇam | svarūpagrahaṇamityarthaḥ |
ye tu jñānasya svataḥ svacchasvabhāvatvena nīlapītādyavabhāsaḥ paropādhireva bhavitumarhati sphaṭikasyeva lākṣādināruṇimādyanuvedhaḥ | ataḥ pṛthagananubhūyamāno'pi bāhyo'rthaḥ sākārajñānāvabhāsānyathānupapattyānumīyate | yathoktam, 'bāhyasiddhiḥ syād vyatirekata' iti | tadidamanupapannam, anvayānupalabdheḥ |
lākṣāsphaṭikādau tu tathā yuktam, tadanuraktasphaṭikāvalokanāt | iha punaḥ,
ākāradvayapratītirhi nāstītyuktam, abhyupagame vā duruttaramanavasthādūṣaṇam, arthākāraśca pratyakṣastatkṛtaśca jñānākāraḥ pratyakṣa ityucyamāne'rthākārastāvat sākāreṇa jñānena gṛhītaḥ, sa idānīṃ jñānākāro'pi, grāhyatvāt sākārajñānāntaragrāhya eva syādityaniṣṭam | atha svaprakāśaṃ tat sākāraṃ jñānamiṣyate tena jñānāntarānapekṣaṇānnānavastheti, tarhi svaprakāśasākārajñānavyatiriktārthākārānavabhāsāt tadevāstu kuto dvitīya idānīmarthākāraḥ ? na cānyathānupapattyāpi tatkalpanā yuktimatī, na hi rājaśāsanamidamarthenākāravatā bhavitavyamiti | jñānameva nīlādyākāraṃ yadi bhavet ko doṣaḥ syāditi | nīlādyākārayogādarthaḥ sa iti cet, saṃjñāyāṃ vivāda ityuktam | dvitīyasyābhāvāt svacchatvājjñānasya kāluṣyamanyakṛtamiti ced avidyāvāsanākṛtaṃ tad bhaviṣyati | svataḥ svacchamapi jñānamanādyavidyāvāsanā-
ṣaṇṇagarīti ca kathaṃ bahūnāmanyaliṅgānāmiti | anyaliṅgānāṃ napuṃsakaliṅgānām, taiśca nagaraistantubhiriva paṭaikasyānārambhāt teṣāmapi samudāyarūpatvāt paramārthasattāmabhāvāt |
hrasvadīrghayośca parasparāpekṣagrahaṇayoriti | kiñcidanyāpekṣayā hrasvamaparāpekṣayā ca dīrghamiti |
tasyā nānubhavo'para iti | anubhava iti grāhakāṃśamāha | grāhyagrāhakavaidhuryāditi | grāhyagrāhakalakṣaṇavaikalyādityarthaḥ | utpattisārūpyābhyāṃ hi bāhyasya grāhyatvaṃ vyavasthāpitam, tata utpattestatsvarūpatvācca bāhyaṃ grāhyaṃ jñānañca grāhakamiti | tadetad grāhyagrāhakyolakṣaṇaṃ vidhuram, vyabhicārādasambhavācca | tathā ca samanantarapratyayādutpadyate tajjñānaṃ tatsvarūpañca, atha tasya na grāhakamiti vyabhicāraḥ | asambhavastu jñāne sthūlasyā''kārasya pratibhāsād bahistvavayavyāderasattvāditi |
ahaṃ nīlamityapratibhāsāditi | grāhakasyāpi sākāratvābhyupagamāt tadīyasya nīlākārasya 'ahaṃ' śabdasāmānādhikaraṇyenāpratibhāsanāt |
tadidamarthasya mūrttidravatveti | tadviparītasya guṇakarmasāmānyādeḥ |
sarva eva ghaṭādayaḥ svaprakāśāḥ syuriti | yadi hi dīpo dīpāntaraṃ nāpekṣata iti 25 svaprakāśastarhi mārjāracakṣuṣā prakāśanirapekṣeṇa gṛhyanta iti anyenāpi padārthā gṛhyamāṇāḥ svaprakāśāḥ syuriti |