A Cluster of Nyāya Flowers 1.3.101
Nyāyamañjarī 1.3.101
- Language
- Sanskrit
1.3.101
nanu cakṣurādikamapi kadācidalīkarajatādau pravartata eveti pratyakṣamapi na pramā syādityāśaṃkya, śabda-cakṣuṣorvailakṣaṇyamāha—cakṣurādīnāmiti . yathā pramujyamāneti . līlayā, yadṛcchayā, pramādādveti hetuḥ . tathācānvaya bādhakajñāne satyapi śabdaḥ pravartate api ca na cakṣurādi bādhakajñānodaye sati na viramati; viparītavedanajanmanaḥ śuktikārajatādibuddhiṣu vibhramasyāpāyadarśanāt . śabdastu śatakṛtvo'pi bādhyamāno yathaivoccaritaḥ karaśākhāśikhare kareṇuśatamāste iti tathaiva tathābhūtaṃ bhūyo'pi vikalpamayathārthamutpādayatyeveti vikalpādhīnajanmatvācchabdānāmevedaṃ rūpaṃ yat arthāsaṃsparśitvaṃ nāmeti . taduktam— vikalpayonayaḥ śabdāḥ vikalpāḥ śabdayonayaḥ . teṣāmanyonyasambandhe nārthaṃ śabdāḥ spṛśantyamī iti .. śabdānāṃ arthāsaṃsparśitvaṃ na svabhāva iti siddhāntaḥ atrābhidhīyate—bhavedetadevaṃ; yadi na kadācidapi yathārthaṃ śabdaḥ pratyayamupajanayet, arthāsaṃsparśitvamevāsya svabhāva iti gamyeta . bhavati tu guṇavatpuruṣabhāṣitāt nadyāstīre phalāni santi iti vākyāt atiraskṛtabāhyārtho yathārthaḥ pratyayaḥ; tataḥ pravṛttasya tadarthaprāpteḥ . na ceyamarthaprāptirarthasparśaśūnyādapi śabdavikalpāt pāraṃparyeṇa maṇiprabhāmaṇibuddhivadavakalpata ityupariṣṭāt vakṣyāmaḥ .. nanu ! guṇavadvaktṛkādaṅgulyādivākyāt dṛṣṭa evāsamīcīnaḥ pratyayaḥ—maitram—guṇavatāmevaṃvidhavākyoccāraṇacapalābhāvāt .. vyatirekataḥ śabdānāmayaṃ svabhāvaḥ, arthamantarāpi pravṛttiḥ iti . śuktirajatādau adhiṣṭhānatayā vā'rthasaṃsparśo'stīti alīkakeśādinaḥ niradhiṣṭhānabhramaviṣayatvenāvagatasya kathanam ..