A Cluster of Nyāya Flowers 1.3.13
Nyāyamañjarī 1.3.13
- Language
- Sanskrit
1.3.13
nanu sākṣātkṛtadharmā iti padena dharmopadeṣṭureva āptatvaṃ bhāti . evaṃ sati laukikaṃ vākyaṃ sarvamapramāṇamāpatati . evaṃ anumānādinā nirṇītārthavaktari dharma ityupadeṣṭavyaḥ kaścidartho vivakṣitaḥ . sākṣātkaraṇametasya yathārthamupalambhanam .. 1 .. na tu pratyakṣeṇaiva grahaṇamiti niyamaḥ, anumānādiniścitārthopadeśino'pyāptatvānapāyāt .. cikhyāpayiṣayā yukta ityuktā vītarāgatā . upadeṣṭetyanenoktaṃ pratipādanakauśalam .. 2 .. vītarāgo'pi mūkādirupadeṣṭumaśaktaḥ kiṃ kuryāt ? vaktuṃ śakto'pi sākṣātkṛtadharmā'pyavītarāgo na vakti, tūṣṇīmāsta iti .. tasya ca pratipādye'rthe vītarāgatvamiṣyate . sarvathā vītarāgastu puruṣaḥ kutra labhyate .. 3 .. ṛṣyāryalmecchasāmānyaṃ vaktavyaṃ cāptalakṣaṇam . evaṃ hi loke'pyāptoktyā vyavahāro na naṅkṣyati .. 4 .. doṣakṣayaḥ āptatvaṃ iti pakṣavimarśaḥ ye'pyāptiṃ doṣakṣayamācakṣate—tairapi doṣakṣayaḥ pratipādyārtheṣveva varṇanīyaḥ; anyathā līke dṛśyamānasyāptoktinibandhanasya vyavahārasya nihnavaḥ syāt .. āptatvaṃ na syāt iti śaṃkāyāmāha—dharma iti . dharmapadaṃ upadeṣṭavyapadārthasāmānyopalakṣakam . evaṃ sākṣātkārapadaṃ sudṛḍhapramāṇasāmānyopalakṣakamiti bhāvaḥ . vācaspatistu dharmāḥ—padārthāḥ ityeva vyākhyātavān . vītarāgateti icchāyāmupādhyantarānukteḥ . avītarāgaḥ—cikhyāpayiṣāśūnyaḥ ..