A Cluster of Nyāya Flowers 1.3.164
Nyāyamañjarī 1.3.164
- Language
- Sanskrit
1.3.164
nanu tarhi puruṣavyāpāramantarā'pi ghaṭaḥ udakamāharet iti śaṅkāyāmāha— athaveti . ghaṭasya jahatvāt asti jalāharaṇe puruṣādyapekṣā . jñānaṃ tu svataḥ arthaprakāśanasamarthaṃ tatra na kāraṇāntaramapekṣate . na cāntataḥ jñānaṃ svayaṃ gṛhītameva arthaprakāśakamiti, tatrāsti kāraṇāntarāpekṣeti vācyam, jñānagrahaṇamantarā'pi viṣayabhānopapatteḥ . bhāṭṭaistayāṅgīkārāt . prakaraṇaṃ sarvamidaṃ ślokavārtika uktaṃ ca—na hyajñāte'rthe kaścidvuddhimupalabhate . jñāte tvanumānādavagacchati śā-bhā-1-1-5 iti . tasmāt svakāryakaraṇe'pi na svagrahaṇāpekṣaṃ pramāṇam .. prāmāṇyaniścayaḥ na svarūpasāmagryatiriktakāraṇādhīnaḥ nāpi prāmāṇyaniścaye kiñcidapekṣate; apekṣaṇīyābhāvāt . tathā hi—asya kāraṇaguṇajñānādvā prāmāṇyaniścayo bhavet ? bādhakābhāvajñānādvā ? saṃvādādvā ? na tāvatkāraṇaguṇajñānāt; kāraṇaguṇānāmidānīmeva nirastatvāt .. guṇajñānasyāsaṃbhāvaḥ api ca na kāraṇaguṇajñānamindriyakaraṇakam; atīndriyakārakādhikaraṇatvena parokṣatvādguṇānām . apitūpalabdhyākhyakāryapariśuddhisamadhigamyaṃ guṇasvarūpam . apravṛttasya ca pramāturna kāryapariśuddhirbhavati . tannedānīṃ prāmāṇyaniścayapūrvikā pravṛttirbhavet . anyathā vā'niścitaprāmāṇyādeva jñānāt pravṛttisiddhau kiṃ paścāttanniścayena prayojanam ? niścitaprāmāṇyāttu pravṛttau duratikramaḥ cakrakakrakacapātaḥ—pravṛttau satyāṃ kāryapariśuddhigrahaṇam, kāryapariśuddhigrahaṇāt kāraṇaguṇāvagatiḥ, kāraṇaguṇāvagateḥ prāmāṇyaniścayaḥ, prāmāṇyaniścayāt pravṛttiriti .. vivaraṇarūpaṃ avagantavyam . vistarabhayāt ślokā nodāhriyante . ajñāte'rtha iti . tathāca jñānāgrahe'pi arthagraho bhavitumarhatyeva ..