Pramāṇa · Search · About · API

Nyayasutra 13.2

Prakāśa of Keśava Miśra Tarkācārya 13.2

Language
Sanskrit

13.2

tatra sarvatra pratyavasthānaprakāre sarvatra sādharmyavaidharmyopasthiterāvaśyakatvāt tadviśeṣajñāne ca tatsāmānyajñānasyopajīvyatvāt tatrāpi tadvyatirekagarbhatvāt vaidharmyasya paścād bhāve tayorlakṣaṇāya sūtram—“sādharmya...vaidharmyasamau” | pratiṣedhāviti śeṣaḥ | niranuyojyānuyogaviśeṣatayā jāteḥ pratiṣedharūpattvāt | sādharmyeṇa vaidharmyeṇa vopasaṃhāre sthāpanāyāṃ satyāṃ sādharmyeṇa vaidharmyeṇa ca tasya hetoḥ dharmasya sādhyasya, karmadhāraye tasya sthāpanāsaṃbandhinaḥ sādhyasya viparyayo vyatirekastasya upapattiravagatistasyāḥ | iyaṃ ca ṣaṣṭhī saṃbandhatvena tātparyamabhidhatte | ṭīkāyāmadhi kṛte padapūraṇe ṣaṣṭhe [ṣṭhyartheva] dyotyate |
yadvā upasaṃhāre ityeva viṣayanirdeśaḥ | sādharmyavaidharmyābhyāmiti yathākramamagretanena sambandha iti nāvṛtyapekṣeti | tādarthyamātreṇa pratyavasthānāt siddhiparyantasyāvivakṣaṇāt | sampradāyasiddhaṃ satpratipakṣadeśanābhāsatvamanayoḥ sūcitam | prāguktaprakaraṇārthāvacchedakaikarūpamādāya lakṣyapade samāsaḥ | asya satprakaraṇasame gatatve'pi jātisāmānyalakṣaṇādeva tadvistāraḥ | tasmāt sādharmyamātraprayuktagamakatvapuraskāreṇa sādharmyeṇa satpratipakṣatayā pratyavasthānaṃ sādharmyasamaḥ | tadvaidharmyaprayuktatadvyatirekagamakatvapuraskāreṇa vaidharmyeṇa satpratipakṣatayā pratyavasthānaṃ vaidharmyasama iti lakṣaṇadvayaṃ draṣṭavyam | svaprayojakavipakṣānvayidharmavattvadarśanaṃ kāraṇamādyāyāḥ | svaprayojakamapakṣavyatirekidharmavattvadarśanaṃ kāraṇamantyāyāḥ | yadyapi prayojakadharmadarśanādapi jātiprayojakaṃ bhavati | tathā[pi] ca tasya prayojakapuraskārādaprayojakakoṭipraveśa eva vivakṣitaḥ | tadayaṃ paryavasitārthaḥ | sādharmyeṇa vaidharmyeṇa vopasaṃhāro bhavatu, sādharmyeṇa pratyavasthānaṃ sādharmyasamaḥ | yathā anityaḥ śabdaḥ kṛtakatvād ghaṭavaditi sthāpanāyām, yadyanityaghaṭasādharmyādanityaḥ, tarhi nityenāpyākāśena sādharmyamamūrtatvamastīti nityaḥ prāptaḥ | etasminneva hetāvākāśavaidharmyādityukte, yadi nityākāśavaidharmyādanityastarhi sādharmyamapyākāśenāstyamūrtatvamato nityaḥ prāptaḥ | atha manyase satyapyasmin sādharmye na nityaḥ, na tarhi vaktavyamanityaghaṭasādharmyam | nityākāśavaidharmyāccānitya iti | evaṃ sādharmyeṇa vaidharmyeṇa vopasaṃhāre vaidharmyeṇa pratyavasthānaṃ vaidharmyasamaḥ | tathā ca tasminneva hetāvākāśavaidharmyādityukte yadi nityākāśavaidharmyādanityaḥ, tarhi anityenāpi ghaṭenāsya vaidharmyamamūrtatvamato nityaḥ prāptaḥ | tathā ca tasminneva hetau ghaṭasādharmyādityukte yadyanityaghaṭasādharmyādanityaḥ tarhi vaidharmyamapyasyāsti amūrtatvamato'nityaḥ prāptaḥ | atha manyase, tadaprayojakamidamapyevamastviti pūrvavat tadanayoḥ sādhakasārūpyabādhakavairūpyayordarśanaṃ dvārāṃ sthāpanāheturdṛṣyaḥ | satpratipakṣatvamāropyaṃ vādimadhyasthayoḥ tadbhrāntiḥ phalam | kāraṇamuktam | abuddhipūrvakaprayoge pramādo, buddhipūrvake pratibhākṣayo, mayi vadati kaḥ śakta iti svaprauḍhikhyāpayiṣā vā avasaraḥ | duṣṭatvamūlaṃ tu sādhāraṇam ......dāñca yoge vakṣyamāṇaḥ | asādhāraṇamatra yuktāṅgahīnatvam | sādhane yuktasyāṅgasya vyāpte ......yuktāṅgādhikatvam | sādharmyamātrasyāyuktasyāṅgatvopagamāt | kecittu matāntareṇāpi pravartate | yathā yadyanumānenāpi sādhyamāyāti tadā pratyakṣeṇopamānena vā sādhyābhāva …………bhāvādityāhuḥ |
5|

Linked texts (1)