Nyayasutra 13
Prakāśa of Keśava Miśra Tarkācārya 13
- Language
- Sanskrit
13.1
atha prathamādhyāyopāntyasūtrābhyāṃ jātinigrahasthānasāmānyalakṣaṇānantaraṃ tadviśeṣalakṣaṇeṣu kartumarheṣu śiṣyāṇāmantaraṅgatayā'tyantabubhutsitaprameyaparīkṣā tadupodghātādisaṅgatapramāṇādiparīkṣājijñāsayā pratibandhājjātinigrahasthānaviśeṣajijñāsānābhūt | pratibandhakabubhutsitatamaprameyaparīkṣājijñāsāyā avirodhiviṣayasiddhyā nigrahasthānabahutva"miti [ 1|
20| ] sūtreṣu bahuṣu tadviśeṣalakṣaṇeṣu avasarataḥ kāni tānīti viśiṣya jijñāsāyāṃ tadviśeṣalakṣaṇāya pañcamo'dhyāya ārabhyate | avasaraśca pratibandhakajijñāsāviṣayapramāṇādiparīkṣāsiddhiḥ | tajjñānāt pratibandhakajijñāsādhvaṃsadvārā viśeṣalakṣaṇānukūlajijñāsayā viśeṣalakṣaṇābhidhānam | svaviṣayasiddherjñātāyā evecchāvicchedakatvāt | adhyāya pickārthastu jātyādiparīkṣeti vṛddhāḥ | "jātīnāṃ saprapañcānāṃ"mityādyadhyāyāntavārtikāt tadviśeṣalakṣaṇamityācāryāḥ | vastutastu ananyaparopadiṣṭarūpavat kathakāśaktiliṅgaviśeṣalakṣaṇaṃ pañcamādhyāya pickārthaḥ | prathame chalaparīkṣopodhdātena tadviśeṣalakṣaṇakaraṇāt | kathakāśaktiliṅgarūpanigrahasthānaviśeṣaniranuyojyānuyogaviśeṣatvāj jāteriti tadarthamuddiṣṭarūpavaditi | yena hi rūpeṇa prathamasūtre uddeśastena viśeṣalakṣaṇasya vivakṣitatvāt | tacca jātiviśeṣalakṣaṇaṃ nigrahasthānaviśeṣalakṣaṇamiti dvayam | tadiha jātiviśeṣalakṣaṇaṃ prathamāhnikārthaḥ |
jātitvaṃ ca svāsādhakatāpayojakarūpavattāparāsādhakatāsādhakatvam | svavyāghātakatvamapyetadeva | jātyuttaraṃ hi yenaiva rūpeṇa sthāpanāṃ vyāhanti tenaiva svātmānamapīti | saptadaśa cātra prakaraṇāni bhavanti | tāni yathāsthānaṃ vakṣyante | tatrādyaṃ vibhāgasūtreṇa saha tribhiḥ sūtraiḥ sapakṣasādharmyavipakṣavaidharmyamātrānyataragamakatvaprayojakapuraskāreṇa satpratipakṣadeśanābhāsaprakaraṇam |
tatra prāguktajātisāmānyalakṣaṇānantaraṃ kiyatyastā asaṅkīrṇopādhimatya iti jijñāsāyāṃ viśeṣalakṣaṇāvatārānukūlajijñāsāprayojakavibhāgoddeśasūtram— “sādharmyaḥ...kāryasamaḥ” | lāghavāya dvandvaḥ samāsaḥ sarvapadārthapradhāna iti dūṣakatāyāṃ parasparānapekṣatvaṃ sūcitam | lakṣaṇasūtropasthitalakṣyānusāreṇa vigrahaḥ | samaśabdaḥ pratyekamabhisaṃbadhyate | samaśabdārthaśca vādinostulyajātyuttarasya sthāpanādūṣakatvavata [t] svasyāpi dūṣakatvāditi jātīnāṃ sādhāraṇaṃ duṣṭatvabījaṃ svavyāghātakatvaṃ sūcitam | yadvā sthāpanāyāḥ samīkaraṇābhiprāyasya jātiprayogakaraṇatvāt sāmyāpādananiyatabuddhipūrvaprayogatvaṃ jātīnāṃ vyañjitam | anyathā saduttarāparisphūrtau ahamevāpakṛṣṭaḥ syāmityabhipretya tatprayogāt | etenoktisaṃbhavo'pi darśitaḥ | asādhāraṇaṃ tu duṣṭatābījaṃ pratyuttarasūtre sūtrakāra eva vakṣyati |
nanu cānvarthasaṃjñāniruktereva tattadviśeṣa lakṣaṇasiddhau tadarthakasūtravaiyarthyam ? sādharmyarūpaṃ [paḥ] svavyāghāta pragrahaḥ sādharmyasama ityādeḥ sarvatra sulabhatvāditi cet, na | sādharmyādīnāṃ sādhāraṇyena tattadviśeṣopasthityarthe svasthānakāraṇapratisandhānārthaṃ ca pṛthak vibhāgalakṣaṇakaraṇāt |
5|
25 aviśeṣopapattisamayoranupapattigarbhatvāt tadānantaryasaṅgatyā sūtram—“ubhaya ... ...pattisamaḥ” | ubhayoḥ pakṣapratipakṣayoḥ kāraṇaṃ pramāṇaṃ tasyopapatterupapādanāt pratyavasthānamityanuṣajyate | tathā ca svapakṣasādhanasiddhiprādhānyena parasādhanadūṣaṇamupapattisama ityarthaḥ | pakṣopādānaṃ viṣayapradarśanāya | tena sthāpanāyāṃ kṛtāyāmiti labhyate | sāmyapradarśanenotthānabījapradarśanāya ca | tadiyamevaṃ pravartate śabdo'nityaḥ kāryatvādityukte yadyanityapakṣe pramāṇamastītyanityo na tvanityapakṣe'pi kiñcitpramāṇaṃ bhaviṣyati saṃdigdhatvāt tvatpakṣavat tvanmatapakṣānyataravattvāt | saṃśayavipratipattiviṣayatvāt śaṅkā piśācī cātrāntarbhavatīti dik | mahāvidyā'pyatraiveti eke | ayamevākṛtigaṇa iti vṛddhāḥ | anupalabdhisamā tatheti anye |
13.2
tatra sarvatra pratyavasthānaprakāre sarvatra sādharmyavaidharmyopasthiterāvaśyakatvāt tadviśeṣajñāne ca tatsāmānyajñānasyopajīvyatvāt tatrāpi tadvyatirekagarbhatvāt vaidharmyasya paścād bhāve tayorlakṣaṇāya sūtram—“sādharmya...vaidharmyasamau” | pratiṣedhāviti śeṣaḥ | niranuyojyānuyogaviśeṣatayā jāteḥ pratiṣedharūpattvāt | sādharmyeṇa vaidharmyeṇa vopasaṃhāre sthāpanāyāṃ satyāṃ sādharmyeṇa vaidharmyeṇa ca tasya hetoḥ dharmasya sādhyasya, karmadhāraye tasya sthāpanāsaṃbandhinaḥ sādhyasya viparyayo vyatirekastasya upapattiravagatistasyāḥ | iyaṃ ca ṣaṣṭhī saṃbandhatvena tātparyamabhidhatte | ṭīkāyāmadhi kṛte padapūraṇe ṣaṣṭhe [ṣṭhyartheva] dyotyate |
yadvā upasaṃhāre ityeva viṣayanirdeśaḥ | sādharmyavaidharmyābhyāmiti yathākramamagretanena sambandha iti nāvṛtyapekṣeti | tādarthyamātreṇa pratyavasthānāt siddhiparyantasyāvivakṣaṇāt | sampradāyasiddhaṃ satpratipakṣadeśanābhāsatvamanayoḥ sūcitam | prāguktaprakaraṇārthāvacchedakaikarūpamādāya lakṣyapade samāsaḥ | asya satprakaraṇasame gatatve'pi jātisāmānyalakṣaṇādeva tadvistāraḥ | tasmāt sādharmyamātraprayuktagamakatvapuraskāreṇa sādharmyeṇa satpratipakṣatayā pratyavasthānaṃ sādharmyasamaḥ | tadvaidharmyaprayuktatadvyatirekagamakatvapuraskāreṇa vaidharmyeṇa satpratipakṣatayā pratyavasthānaṃ vaidharmyasama iti lakṣaṇadvayaṃ draṣṭavyam | svaprayojakavipakṣānvayidharmavattvadarśanaṃ kāraṇamādyāyāḥ | svaprayojakamapakṣavyatirekidharmavattvadarśanaṃ kāraṇamantyāyāḥ | yadyapi prayojakadharmadarśanādapi jātiprayojakaṃ bhavati | tathā[pi] ca tasya prayojakapuraskārādaprayojakakoṭipraveśa eva vivakṣitaḥ | tadayaṃ paryavasitārthaḥ | sādharmyeṇa vaidharmyeṇa vopasaṃhāro bhavatu, sādharmyeṇa pratyavasthānaṃ sādharmyasamaḥ | yathā anityaḥ śabdaḥ kṛtakatvād ghaṭavaditi sthāpanāyām, yadyanityaghaṭasādharmyādanityaḥ, tarhi nityenāpyākāśena sādharmyamamūrtatvamastīti nityaḥ prāptaḥ | etasminneva hetāvākāśavaidharmyādityukte, yadi nityākāśavaidharmyādanityastarhi sādharmyamapyākāśenāstyamūrtatvamato nityaḥ prāptaḥ | atha manyase satyapyasmin sādharmye na nityaḥ, na tarhi vaktavyamanityaghaṭasādharmyam | nityākāśavaidharmyāccānitya iti | evaṃ sādharmyeṇa vaidharmyeṇa vopasaṃhāre vaidharmyeṇa pratyavasthānaṃ vaidharmyasamaḥ | tathā ca tasminneva hetāvākāśavaidharmyādityukte yadi nityākāśavaidharmyādanityaḥ, tarhi anityenāpi ghaṭenāsya vaidharmyamamūrtatvamato nityaḥ prāptaḥ | tathā ca tasminneva hetau ghaṭasādharmyādityukte yadyanityaghaṭasādharmyādanityaḥ tarhi vaidharmyamapyasyāsti amūrtatvamato'nityaḥ prāptaḥ | atha manyase, tadaprayojakamidamapyevamastviti pūrvavat tadanayoḥ sādhakasārūpyabādhakavairūpyayordarśanaṃ dvārāṃ sthāpanāheturdṛṣyaḥ | satpratipakṣatvamāropyaṃ vādimadhyasthayoḥ tadbhrāntiḥ phalam | kāraṇamuktam | abuddhipūrvakaprayoge pramādo, buddhipūrvake pratibhākṣayo, mayi vadati kaḥ śakta iti svaprauḍhikhyāpayiṣā vā avasaraḥ | duṣṭatvamūlaṃ tu sādhāraṇam ......dāñca yoge vakṣyamāṇaḥ | asādhāraṇamatra yuktāṅgahīnatvam | sādhane yuktasyāṅgasya vyāpte ......yuktāṅgādhikatvam | sādharmyamātrasyāyuktasyāṅgatvopagamāt | kecittu matāntareṇāpi pravartate | yathā yadyanumānenāpi sādhyamāyāti tadā pratyakṣeṇopamānena vā sādhyābhāva …………bhāvādityāhuḥ |
5|
13.3
yuktāṅgahīnatvapradarśanārthamanayoḥ pratyuttarasūtram—“gotvād…tatsiddhiḥ” | gosiddhiḥ govyavahārasiddhiḥ | yadvā gotvāt sāsnādimatvāt | ato na sādhyāvaiśiṣṭhyam | gotvāt……………deratatsiddhiḥ | na tu tadaniyatāt sādharmyamātrād vaidharmyamātrādvā…………duktopasādharmyādinā sādharmyādyantarapratighātasambhavāt iti svāvyāghātakatvaṃ sādhāraṇaṃ [ dūṣakatā ] bījam |
5|
]
13.4
vikalpānāṃ sādharmyādinirūpyatvāt sādhyadṛṣṭāntadharmavikalpaprabhavajātiṣaṭkaprakaraṇam | tat śikṣaṇāya sūtram - "sādhyadṛṣṭāntayo...sādhyasamāḥ" | prakaraṇāvacchedakaikasūpalābhāya sarvapadārthapradhāno dvandvaḥ |..................atra dharmavikalpādityanena pañcalakṣaṇāni | ubhayasādhyatvāditi ṣaṣṭhamiti prāñcaḥ |............ viśeṣamāśritya sādhyadṛṣṭāntadharmavikalpānāṃ tattajjātilakṣaṇatvam | dharmavikalpo dharmavaicitryam |
tathā ca yatra utkarṣaṃ prasañjayati sa utkarṣasamaḥ | yathā tatraivānumāne yadi ghaṭasādharmyādanityaṃ tadā tat syādeva rūpādi[mad]pi, [ yadi ca na rūpādimat tadā anityamapi] na syādaviśeṣāditi sarvatra yojyam |
sādhye dharmābhāvaṃ dṛṣṭāntāt prasañjayato'pakarṣasamaḥ | yathā tatraiva śabdo'rūpa iti, ghaṭo'pyevaṃ prasaktaḥ | yadvā ghaṭo nāmūrtta iti śabdo'pi tathā na syāt |
varṇyaśca khyāpanīyaḥ sādhya iti yāvat | tathā ca yadi yathā ghaṭastathā śabda iti, prāptarhi yathā śabdastathā ghaṭa iti | tathā ca śabdavat ghaṭo'pi samarthahetumattayā sādhyavattayā ca khyāpanīyaḥ syāt |
evaṃ yathā ghaṭo na khyāpanīyastathā śabdo'pi na syādityavarṇyasamaḥ |
sādhanadharmayukte dṛṣṭānte dharmavikalpāt vikalpasamaḥ | yathā kṛtakatve sati śabdo vibhāgajaḥ | na ghaṭo yathā [?] | tathā nityānityavikalpo'pi syāditi |
dṛṣṭāntādau sādhyatvāpādanaṃ sādhyasamaḥ | tathāhi pakṣahetudṛṣṭāntā hi siddhā eva bhavanti | sādhyaṃ tu asiddhameveti vastugatiḥ | tathā ca yadi kṛtakatvāda nityatvaṃ sādhayasi tadā pakṣahetudṛṣṭāntānapi sādhayeti varṇyasame sādhyatvamātrāsañjanamiha tu prayogaviṣayatvameva trayāṇāmiti viśeṣaḥ |
13.5
āsāṃ duṣṭatvamūlapratipādanaparaṃ sūtram- "kiñcit........dapratiṣedhaḥ" | kiñcitsādharmyāt kenacitsādharmyāt niyatāt na tu tanmātrāt | upasaṃhriyate pakṣe sādhya[m] ityupasaṃhāraḥ siṣādhayiṣito dharmastasya siddhirjñānaṃ yato'taḥ | vaidharmyādaniyatānna pratiṣedha utkarṣasamādirūpa ityarthaḥ |
atraivaṃ pratyuttarakramaḥ | bhavadevaṃ yadi kṛtakatvaṃ sahacāramātreṇānityatāṃ sādhayatīti vadāmi | kintu vyāpyatvāt sādhayatīti brūmaḥ | tanna naite prasaṅgā bhavantīti unneyamidaṃ jātiṣaṭke |
13.6
varṇyāvarṇyasādhyasameṣu vyāghātāntaramapi sūtrayati - "sādhyā......ntopapatteḥ" | dṛṣṭāntasyopapatteḥ sādhyasādhanavattvādinā siddhaḥ | pakṣe sādhyasyātideśo jñāpanaṃ yato'taḥ pratiṣedho na yukta ityarthaḥ | apratiṣedhānukarṣaṇārthaścakāraḥ |
ihaivaṃ jātivādī praṣṭavyaḥ, kiṃ bhavān vāstavoṃ pakṣasapakṣaliṅgānāṃ sthitimāsthāya evaṃ pratyavatiṣṭhate, vyāvahārikoṃ vā ? ubhayathā atideśanimittaṃ dṛṣṭāntaḥ, atideśaviṣayaśca sādhyam | siddhena cātideśā bhavantyasiddhasyeti nyāyāt | kutaścit mānāt siddha eva dṛṣṭānto'siddhaṃ ca sādhyamiti tayoḥ sthitiḥ | evaṃ sati dṛṣṭānte'pyasiddhārthavādīnāmaṅgatvamicchato vyāghātaḥ | teṣāṃ yathoktasthitivirodhitvāt | tathā ca siddhasya varṇyatvāpādane'siddhasya cāvarṇyatvāpādane mānāntarasiddhasya tatprayogasiddhatvāpādane ca vyāghātaḥ |
[prāpyaprāptisamajātidvayaprakaraṇam |
13.7
sādhyasamalakṣaṇajñānasya sambandhaviṣayatvena sambandhaviśeṣaṇakaprāptisamajñāne hetutvaṃ prāptijñānasya cāprāptibuddhāviti saṅgatyā prāpyaprāptivikalpopakramajātidvayaprakaraṇamārabhate-“prāpya sādhyaṃ•••••prāptisamau” | pratiṣedhāviti śeṣaḥ | aprāpyā vetyanantaraṃ sādhakatva iti saptamyantamadhyāhāryam | lakṣaṇaṃ tu sādhyaprāptibalenāviśeṣāpādanāt sādhakadoṣāmidhānaṃ prāptisamaḥ | sādhyāprāptibalenātiprasaṅgāt sādhakadoṣāmidhānamaprāptisamaḥ | siddhirutpattirjñāptiśca taddviṣayaḥ | sādhyaṃ kāryaṃ jñāpyaṃ ca | prāptiḥ pratyāsattiḥ | evaṃ ca pravartate kāryeṇāprāptaṃ na janakamatiprasaṅgāditi | tena prāptaṃ kāraṇam | sacca prāpya tenāsaditi kāraṇavat kāryasyāpi sattvāviśeṣātna kāryakāraṇabhāvaḥ | evamaprāpya jñāpane'tiprasaṅgāt prāpya jñāpanaṃ vācyam | na ca liṅgajñānasya liṅginā saṃyogādiḥ [deḥ] prāptiriti viṣayatvarūpā sā vācyā | tathā ca liṅgajñāna eva liṅginaḥ sphuraṇe jñātatvāviśeṣāt na tayorjñāpyajñāpakabhāvaḥ | ete eva viparyayeṇāprāptasame | tathā hi kāraṇaṃ jñāpakaṃ vā na prāpya tathā'viśeṣādityaprāpya tatheti vācyam | tacca na, atiprasaṅgāt | nahi aprāpto'gnirdahati dīpo jñāpayati | evaṃ bhūtale ghaṭaḥ prasaktaḥ pratiṣidhyate | prasaktiśca prāptireva | tathā cāviśeṣāt bhūtalavat so'pi vidheya eveti na yuktastatpratiṣedhaḥ | anyathā'prāptapratiṣedhe'tiprasaṅga iti |
13.8
atra pratyuttarasūtram-“ghaṭādi•••••pratiṣedhaḥ” | ihaivaṃ vācyam | sādhanānāṃ paraspareṇa prāptāvapi nāmedo nāviśeṣo vā | mṛtprāpterdaṇḍādibhirghaṭādiniṣpattidarśanāt | phalena ca prāptiriṣyata eva na, ghaṭādīnāmaprāptānāmeva niṣpattidarśanāt | jñaptipakṣe'pi liṅgasya dharmiṇā saṃyogaḥ sādhyena vyāptiḥ prāptirastyeva | ādipadādabhāvabuddhyādi adhikaraṇapratiyoginorjñānarūpapratyāsatteḥ | tathāpi kāraṇaṃ karmaṇā sākṣāt pratyāsannameva phalaṃ janayati ityata āha-abhicārāt pīḍane vyabhicārāt | tatra hi pīḍanīyasyābhicāreṇa karmaṇā sākṣāt sambandhaḥ | bhāve'pi uddeśyatānātreṇa kāryadarśanāt |
13.9
aprāptisamajñānasyābhāvaviṣayatayā tadviśeṣaprasaṅgasamadhīhetutvaṃ tadbuddheśca sambandhaviṣayatayā sādhyasādhanaghaṭitapratidṛṣṭāntasamadhīheturūpayā saṅgatyā sūtram– “dṛṣṭāntasya······dṛṣṭāntasamau” | prakaraṇārthastu vyavasthitinirūpyajātilakṣaṇam | vyavasthitiḥ prasiddhatvam [iti] pūrvavannātiprasaṅgaḥ | dṛṣṭāntapadamajahatsvārthalakṣaṇayā siddhaparam | kāraṇaṃ kṛtijñaptyoḥ kārakaṃ jñāpakam | tadayamarthaḥ, dṛṣṭāntasya kṛtijñaptyorvyavasthitasya kāraṇaṃ vyavasthāpakam | tasyānapadeśādanirdeśāt pratyavasthānaṃ prasaṅgasamaḥ | nanvetat saduttarameva, asiddhayudbhāvakatvāditi cet na | tatkālapramāṇavyavasthitameva sādhyavyavasthāpakamityabhidhānena tadabhi···vasthāpaka [tadanavasthāpādaka] prasaṅgena svavyāghātakamuttaraṃ prasaṅgasama iti lakṣaṇam | sa [sā] caivaṃ pravartate | kṛtau tāvat kāraṇe'pi kiṃ kāraṇam ? jñaptau ca pramāṇe'pi kiṃ pramāṇam ? dṛṣṭānte'pi ko dṛṣṭānta iti | kiṃ punaretadutthānabījam ? evaṃ praśnaparamparayā nirdoṣatve kāpi kathāparyavasānaṃ na syāditi tatphalāparyavasānāpatteḥ kathārambhānupapattiḥ | jñaptāvaniśścitasyāniścāyakatvāropaḥ || ghaṭasattāṃ hi vyavaharatā ghaṭapramāṇasadbhāvo vācyaḥ | evaṃ māne'pi mānāntaramityanavasthā, mūlāsiddhiścā | kṛtau tu kāraṇe'pi kāraṇamanyathā sadātanatvāpatteḥ | prathama [ prayatna ] vilopo vā | pratyavasthānācca pratidṛṣṭāntena pratidṛṣṭāntasamaḥ | atra prathamārthe pañcamī | asya kevaladṛṣṭāntabalapravṛttatvāt prakaraṇasamādito bhedaḥ | tathā ca pratidṛṣṭāntamātramavalambya bādhapratirodhānyatarābhidhānaṃ pratidṛṣṭāntasama iti lakṣaṇam | evaṃ ca pravartate yadi ghaṭadṛṣṭāntabalenānityaḥ śabdaḥ athākāśadṛṣṭāntabalena nityaḥ kinna syāditi pratirodhapakṣe | bādhakapakṣe tu ghaṭadṛṣṭāntabalena nānityaḥ śabdaḥ ākāśadṛṣṭāntabalena nityasyaiva siddheriti | tadasya hetorgamane'pradhānatvenāliṅgatābhimāno dvāram | dūṣyaṃ dṛṣṭānto na hetuḥ | tasya liṅgatvavābhimānāt | bādhapratirodhau cāropyau tadābhāsā cayem |
13.10
tatra prasaṅgasamadoṣoddhārasūtram–“pradīpo···vinivṛttiḥ” | ihaivaṃ pratyuttarakramaḥ, vyavasthitameva vyavasthāpakamiti | kimidaṃ yuktisiddhaṃ lokasiddhaṃ vā ? nādyaḥ, yuktyaiva vyabhicārāt | dvitīyaṃ kiṃ vyavasthāpakaṃ prāmāṇikaṃ vā ? nādyaḥ, pradīpe vyabhicārāt | tasyājñātasyāpi jñāpakatvāt | dvitīye tviṣṭāpattiḥ | evaṃ kṛtāvapi vijātīyāpekṣāparamparāyāmavicchedamātraṃ na kiñcid bādhate | atha sajātīyāpekhāniyama āpādyate tarhi uktamevottaram | nahi pradīpaḥ pradīpāntarādevotpadyate |
13.11
pratidṛṣṭāntasame tu pratyuttarasūtram— “pratidṛṣṭānta... dṛṣṭāntaḥ” | ihaivaṃ pratyuttarakramaḥ, pratidṛṣṭāntasyādhikaraṇatvamabhipretya | tena dṛṣṭāntabādha āpādyate na vā ? nādyaḥ, sādhyajñāpakaṃ sādhanamavadhīrya vādavivakṣitadharmavattvamātreṇa dṛṣṭāntayorviśeṣābhāvāt | neti pakṣe, tulyabalasyābādhakatvāt | bādhakatve vā dṛṣṭāntenaiva pratidṛṣṭāntabādhādapravṛttiriti vyāghātaḥ | tadidamāhu pratidṛṣṭāntahetutve sādhakatve'bhyupagamyamāne dṛṣṭānto nāhetuḥ nāsādhaka ityarthaḥ | cakārārthastu tvadṛṣṭānte'pi pratidṛṣṭānta sattvād vyāghāta iti |
]
13.12
abhāvoparaktānutpattisamajñāne abhāvaviṣayapratidṛṣṭāntajñānasya hetutvādanantaramanutpattisamasūtram- “prāgutpatteḥ... samaḥ” | utpatteḥ prāk kāraṇasya hetorabhāvāt pratyavasthānamanutpattisama ityarthaḥ | atra dhvaṃsasādhāraṇanyāya[yena] prāgutpatterityasya asadavasthāyāmityarthaḥ kartavyaḥ | udāharaṇam, śabdo'nityaḥ utpattidharmakatvādityukte yāvacchabdo notpadyate taddaśāyāmapi tasya śabdaśabdavācyatayā pakṣatvādutpattidharmakatvasya hetorasiddherāśrayabhāgāsiddhī | vistarastu tarkatāṇḍave |
]
13.13
doṣāntarasūtram— “tathābhāvā... pratiṣedhaḥ” | utpannasya kāryasya tathābhāvaḥ śabdādibhāvaḥ, tasya ca pakṣatvam | tatra ca kāraṇasya hetorupapattiḥ [sattvaṃ yato'taḥ, na kāraṇa] pratiṣedha ityarthaḥ | śabdo hi pakṣaḥ, na cānutpattidaśāyāṃ śabdaḥ | tathā ca yadā śabdastadā heturastyeveti |
13.14
saṃśayasya virodhinirūpyatvāt virodhasya cābhāvā...viṣayānutpattisamasya hetutvena tadanantaraṃ saṃśayasamaprakaraṇāya sūtram- “sāmānya... saṃśayasamaḥ |”....... [sāmānyaṃ] nityānityasādhāraṇo dharmaḥ saṃśayaheturastīti saṃśaya eva kiṃ na syāt ? kastayoḥ sādhāraṇo heturityapekṣāyāmaindriyakatvamudāhṛtam | kathamidaṃ sādhāraṇamityapekṣāyāṃ sāmānyadṛṣṭāntayoriti sūtrakṛtaivoktam | madṛṣṭānto'tra dūṣyānvayihetoriti | atrānityatvānumānavadanyatrāpi pratyavasthānāt saṃśayena svakāraṇamātrākṣepe nityānityeti | sapā[?] ... [sādharmyapadaṃ] sapakṣaparam | tena saṃśayasāmagryaikadeśamātrāt saṃśayaprasañjanaṃ saṃśayasama iti lakṣaṇam | ata eva dharmijñānamātrādapi saṃśayaprasaṅgane bhavatīyaṃ jātiḥ | utthānabījaṃ tu yathā nirṇayakāraṇamastīti nirṇayaḥ syāt, tathā saṃśayaheturastīti tenāpi bhavitavyam | satyapi vā kāraṇe kāryānutpattau nirṇayo'pi na syādityādi |
13.15
atra duṣṭatvasūtram - "sādharmyāt ... pratiṣedhaḥ" | sādharmyasaṃśaye abhyupagamyamāne'pi sati vaidharmye nirṇāyake na saṃśayaḥ viśeṣādarśanāt | nanu sahitānāmeva teṣāṃ saṃśayajanakatvāt | ubhayathā nirṇāyake satyasati cet saṃśayaḥ | tadā atyantasaṃśayaprasaṅgaḥ saṃśayapravāhānivṛttiḥ | tathā ca nirṇīte'pi saṃśayāpattiḥ | astvevamiti cet atrāṃpatiṣṭhate nityatveti | nityaṃ sadā sāmānyasya saṃśayajanakatvānabhyupagamāt antataḥ kāraṇatānirṇayāt | anyathā bahudhā vyāghātaḥ lokavirodhaśca syāditi |
13.16
bādhasya viparītakramatve ..... sya pratiyoginirūpyatvāt tasya saṃśayopasthityā sūtram - "ubhaya ... prakaraṇasamaḥ" | sādharmyādityapalakṣaṇam vaidharmyādityapi draṣṭavyam | siddhikāraṇamātre'pi ...... prakriyā sādhyaṃ prakriyamāṇatvāt siddheḥ nirṇayāt | ubhayoḥ sādhanapratisādhanayoḥ sādharmyaṃ tulyatā naikasyāpyadhikaraṇatvam | tenādhikaraṇatvānabhyupagatena hetorbādhābhidhānaṃ prakaraṇasamaḥ | ... siddhimahattvād bādha eva kiṃ na syādityabhimāno jātivādinaḥ | sā caturvidhā, pratyakṣādibhiḥ pratyavasthānāt | udāharaṇaṃ kāryatvādanitya ityukte pratyakṣānnityasyaiva siddheḥ viśeṣābhāvāditi |
]
13.17
duṣṭatvamūlasūtram - "pratipakṣāt ... pakṣopapatteḥ"| ubhayasādharmyāditi [prakriyā siddhi] bruvatā pratipakṣāt sādhanāt sthāpanāyāmanadhikaraṇādapi prakriyāmāṇārthasya siddhi [ruktā] bhavati | tathā ca pratiṣedhasya bādharūpasyānupapattiḥ | pratipakṣādanadhikaraṇāt sthāpanārūpādupapatteḥ sādhyasiddheḥ bādhe'dhikaraṇatvasyāṅgasya muktasya[?] tyāgād bhaṅgaḥ |
]
13.18
...... sattvenābhāvanirūpyatvāt ahetusamasyāpi tattvena saṅgatyā sūtram - "trai kālyā ... rahetusamaḥ" | hetorhetutvābhimatasya jñāpakasya [ca] kālatrayasambandha-
straikālyaṃ tasya hetutvaprayojakalyāsiddhiḥ vyatirekaniścayāt pratyavasthānamahetusamaḥ | ata eva kṛtijñaptisādhāraṇaṃ jātiviṣayam | tathā hi ghaṭādipūrvaṃ daṇḍādisvīkāre sādhanatvānupapattiḥ | tasya sādhyopahitasādhanarūpatvāt | sādhyasyopadhāyakasyābhāve'nupapattiḥ | daṇḍādipūrvaṃ ghaṭādisvīkāre sādhyatvānupapattiḥ | sādhanaghaṭitamūrtitvāt sādhyasya | sahabhāve ca tayoḥ sādhyetaraviṣāṇayoriva sādhyasādhanabhāvānupapattiḥ | sādhyasādhanayormiṃtho viśeṣaṇatvamityabhimānāt | tathā [ca] jñāpakasya dhūmādeḥ sādhyajñānāt pūrvaṃ sādhyajñāpakatvajñāne sādhyaghaṭitamūrtitatsādhanatvamajānatā durjñānatvam | sādhyasyaiva pūrvaṃ jñāne tatpratisādhanamanantarbhāvya durjñeyatvam | sahabhāve ca jñāpyajñāpakabhāvānupapattirityuktitsaṃbhavasya tulyatvāt | yathā cānupapattisamādito bhedastathā vakṣyate | hetutvābhimatasya samayabandhamātreṇa hetutvavirodhāpādanamahetusama iti lakṣaṇam |
13.19
atra pratyuttarasūtram-“na hetutaḥ...siddhiḥ” | jñaptipakṣe hetorjñāpakāt traikālikāt sādhyasya jñāpyasya siddheḥ jñapterdarśanasya sārvalaukikatvāt na traikālyāsiddhirūpapratiṣedha ityarthaḥ | anyathā kathakatvavirodhaḥ | kṛtipakṣe na traikālyāsiddhiḥ | hetutaḥ pūrvakālayuktāt sādhyasya kāryasyottarakālayuktasya siddheḥ utpatteḥ sārvalaukikatvāt | anyathā sa eva vyāghāta ityarthaḥ | sādhyasādhanayośca na mitho viśeṣaṇatvam | kintu upalakṣaṇatvam | sambandhinoḥ samakālatāniyāmo nāsti | jñānajñeyayoranyathāpi svīkārāt |
13.20
evamanabhyupagame tavāpi vyāghāta ityāha-“pratiṣedhā...bhāvaḥ” | cakāraḥ pratyuttarasamuccayārthaḥ | evaṃ kāryakāraṇabhāvābhāve pratiṣedha evāsambhavo [vaḥ] kutastenānyapratiṣedha ityarthaḥ |
13.21
arthāpatteranupapattiviṣayatvenābhāvanirūpyatvāt tannirūpyāhetusamānantaramarthāpattisamaprakaraṇamāha-“arthāpatti...pattisamaḥ” | arthāpattitastadābhāsāt a[sva] vyāghātakatvāt pratipakṣasiddheḥ pratyanīkasiddheryaḥ pratiṣedhaḥ so'rthāpattisama ityarthaḥ | arthāpattyābhāsena a[sva]vyāghātakamuttaramarthāpattisama iti lakṣaṇam | utthānabījaṃ viśeṣaṇaviśeṣyabhāvo'yogavyavacchedenaiva bhavatītyabhimānaḥ | sa cāyaṃ bahuprakāraḥ |
tathā hi śabdo'nitya ityukte arthādāpadyate nānyo'nityaḥ | tathā ca sādhyavikalo dṛṣṭāntaḥ | viśeṣavidheḥ śeṣaniṣedhaviṣayatvamiti vyutpattirityabhimānāt | anityasādharmyādanitya ityukte pratyakṣānnitya iti | evaṃ sādhanavad dūṣaṇe'pyunneyamiti |
13.22
atra pratyuttarasūtram—"anukta······cāryapatteḥ" | kimanuktamātramarthādāpadyate uktopapādakamanuktaṃ vā ? ādye anuktasyānuktamātrasyāpattiryadi tadā pakṣahāneḥ tvatpakṣahānerupapattiḥ| kutaḥ? anuktatvāt anuktaṃ yataḥ | tathā ca svavyāghātaḥ, svoktivyāpanāt | nāntyaḥ, anekāntikatvamuktasvarūpāyā arthāpatteryataḥ | prakṛtoktasyānuktenāvyāpanāt avyāpakasya cānupapādakatvāt | cakāreṇānuktabādhādayaḥ samuccīyante |
13.23
arthāpatteranupapattinirūpyatvenābhāvanirūpyatvamaviśeṣasyābhāvanirūpyatvamityekanirūpyatvasaṃgatyā sūtram - "eka dharmo······raviśeṣasamaḥ" | ekaḥ sādhyadṛṣṭānta[yora] bhinnaḥ sādhanadharmastasyopapatteḥ saṃbandhāt aviśeṣaḥ sādhyadharmavattālakṣaṇastasminniti jātivādyabhiprāyavarṇanam, jātyutthānabījapradarśanāya | lakṣaṇaparatve vyarthatvāt | vyatirekiṇā sthāpanāyāmavyāpteśca pratyavasthānaprakāramāha—sarvāviśeṣaprasaṅgāt | sarvetya saṅkocāpādakavat samudāyaparam | aviśeṣastādātmyamekadharmavattvamekajātīyadharmavattvaṃ vā | tat kiṃ sādhanadharmopapattereva ? netyāha—sadbhāvopapatteḥ sato bhāvaḥ sadbhāvaḥ, taddharmamātraṃ tadupapattestatsaṃbandhāt | sa evopapattiryuktirvā | tataḥ prameyatvadravyatvādipratyavasthānaṃ labhyate | sarvatra tādṛśadharmākrānte yathokte'viśeṣaprasañjanāt pratiṣedho'viśeṣasama ityarthaḥ | evañca pravartate yadi kṛtakatvalakṣaṇaikadharmopapatteḥ śabdaghaṭayoranityatvalakṣaṇo'viśeṣo hanta sattvādyekadharmopapattestrailokyāsyaivāviśeṣaḥ syāt | sarvadūṣaṇābhāsā ceyamityunneyam |
13.24
atra doṣamūlatvapratipādanāthaṃ sūtram—"kvacit······ṣedhābhāvaḥ" | kvacidāpādakatvābhimata sattvādau jātivādyabhimate sādhane taddharmasya āpādyavyāpyatva-
syānupapatterasiddheḥ | kvacicca kṛtakatvādau taddharmopapatteranityavyāpyatvopapatteḥ | yadvā kvacitsāhacaryamātreṇa taddharmāpādane'nupapatteḥ pramāṇavirodhāt kvacittaddharmasyavyāptiḥ, anena sādhakatvopapatteḥ pratiṣedho nopapadyata ityarthaḥ | yadvā kvacit traikālyāviśeṣādau taddharmānupapatteḥ sattvādisādhanavyāpakatvānupapatteḥ kvacidanityādau kṛtakatvavyāpakatvopapatteḥ pratiṣedhasya yathoktasyābhāvaḥ | tadayaṃ pratyuttarakramaḥ, kaste'bhisandhiḥ | sattvavat kṛtakatvamasādhanamiti vā kṛtakatvavat sattvamapi sādhakamastviti vā | ubhayamapi mandam | dṛṣṭāntamātrasyāsādhakatvāt vyāpterabhāvāt | anyathā yathā rāsabho na dūṣaṇaṃ tathā tvaddṛṣṭānto'pīti pratyavasthānasya sulabhatvāditi |
[ upapattisamaprakaraṇam |
ubhayakāraṇopapattorupapattisamaḥ |
upapattikāraṇābhyanujñānādapratiṣedhaḥ |
26| atra doṣacintāsūtram—“upapatti......pratiṣedhaḥ” | vādyabhimatasyopapattau yatkāraṇaṃ pramāṇaṃ [prativādinā] tasyābhyanujñānāt ayaṃ pratiṣedho na yujyate, virodhāt | abhyanujñāpratiṣedhayorekatrāsambhavāt | tathā ca vyāghātaḥ [pratiṣedhe] abhyanujñāne vā ? yathā tvatpakṣe pramāṇaṃ tathā matpakṣe'pīti tadutthānaṃ na syāditi |
26|
[ upalabdhisamaprakaraṇam |
nirdiṣṭakāraṇābhāve'pyupalambhādupalabdhisamaḥ |
27| upapattisame kāraṇaṃ nirūpakamiha tu tadabhāvastasya ca pratiyoginirūpyatvasaṅgatyā sūtram—“nirdiṣṭa......dupalabdhisamaḥ” | vādinā nirdiṣṭasyopalambhasya kāraṇasya hetoḥ, kārakasya, jñāpakasya vā vyāpārinastadvyāpārasya vā abhāve'pi sādhyasya kāryasya jñāpyasya vopalambhādutpatterupalabdhervā pratyavasthānamupalabdhisama ityarthaḥ | evaṃ ca pravartate parvato vahnimān dhūmādityatra kiṃ parvata evāgnimān utāgnimāneva parvataḥ ? nādyo dṛṣṭāntāsiddhyāpatteḥ | nāntyo, vahni vināpi parvatasattvāt | kṛtipakṣe tṛṇaṃ vahninā nānyayogavyavacchedena saṃbaddhyate | anyasmādapi tadabhāvāt | nāpyayogavyavacchedena, tṛṇaṃ vinā kadācidagnyupalabdheḥ | nāpyatyantāyogavyavacchedena svakāraṇasādhāraṇyāt | seyaṃ tridhā vyavacchedadvayeṇa sukhena pravṛtteḥ | ācāryāstu pañcadhetyāhurityanyatre 1 vistaraḥ | yadyapi sūtre'vadhāraṇaṃ na śrūyate tathāpyasyābhāve'pyetadupalabhyata iti dūṣaṇaṃ dūṣyasyāvadhāraṇāmetāṃ sūcayati | yadi hi [vahni] stāpayitā niyamenopakrameta tadeva naivameva hi vahne'pyupalambhāditi ? pratyavasthānaṃ saṃbaddhyate |
27|
13.26
anupalabdheḥ pratiyogyupalabdhinirūpyatvādupalabdhisamānantaramanupalabdhisamalakṣaṇamiti saṅgatyā sūtram—“tadanu…labdhisamaḥ” | tadityanupalabdhigrāhyābhāvapratiyogiparāmarśaḥ | tena ghaṭādyanupalabdhiryadyupalabhyate tadā virodhaḥ | upalabhyatvamu palabdhikarmatā | na ca svābhāvasya virodhinaḥ karmatvam | anyatra tathā darśanāditi, tadanupalabdhirvācyā | tathā cānupalabdherevānupalambhādabhāvāpattiḥ | anyathā tato'nyasyāpyabhāvo na siddhayet | evañca tasyānupalabdherviparītasya ghaṭādyupalambhasyopapatte rghaṭādisadbhāva eva prāpta ityarthaḥ | evaṃ viṣayiṇi sarvatra | sā caivaṃ pravartate | upalabdhaṃ liṅgādisiddhyaṅgam | upalabdhiścopalabdhirūpeṇa yatra vartate tadupalabdhamityavivādam | tadidamātmanyapi tādrūpyeṇa vartate na vā ? vartate cedviṣayavadiyamapyupalabdhā syāt | tathā ca nopalabdhirupalabdhatvāt tadvadeva | neti pakṣe svātmani svarūpeṇāvṛtternātmā dyupalabdhiriti kathaṃ tadvṛtterhetvādyupalabdhaṃ syāt | arthe tadrūpatāyāḥ svātmani tadrūpatāvyāptatvāt |
evamanupalabdhiḥ svātmani tādrūpyeṇa vartate na vā ? vartate cet viṣayavadanupalabdhā syāt | tathā ca tadvadeva tadabhāvaḥ syāt | sa copalabdhirūpa iti viparītāpattiḥ | neti pakṣe svātmani svarūpeṇāvṛtterna syādeveti | ato'pi viparītāpattiḥ | evamicchānicchākṛtikrodheṣāḥ kāmādayaśca |
kecittu aviṣayiṇyapyeṣā pravartate | yathā parvato'gnimān dhūmādityatra parvataḥ svātmani parvarūpavānnavā ? ādye ātmāśrayaḥ ? antye, nāsau parvataḥ | nahi ātmanyaparvataḥ parvato virodhādityāśrayāsiddhiḥ | evaṃ sādhyāprasiddhihetvādyasiddhayādayo vācyā ityāhuḥ | tadviśeṣe saṃdigdhe nyāyaḥ pravartate tatra sandehasyātmanivṛttau sandigdhaḥ sandehaḥ kathamamyaṃ vyavacchindyāt | āvṛttau sandeho na syādeveti, nyāyaviṣayālābhaḥ | evaṃ bhramapramayorapīti | svavṛttitvaasvavṛttitvakhaṇḍanenātmani tadgatarūpavaikalyānupa pattyā svavyāghātakamuttaramanupalabdhisama iti lakṣaṇam iyaṃ dvināmnī anupalabdhisamā viṣayīdharmasamā ca |
29 |
13.28
atra pratyuttarasūtram—“kāraṇā……pratiṣedhaḥ” | kāraṇāntarādapi prayojakāntarādapi taddharmasya vyavacchedyatvābhimatasya sādhyāderupapatterupapannatavāt tathaiva darśanādityarthaḥ | nahi sarvatra kṛtau jñaptau vā vyavacchedo vākyārthaḥ padārtho vā | dūṣaṇavākyasyāpyetadavadhāraṇadoṣeṇānutthānāpātāt | kintu dhūmo liṅgaṃ tṛṇaṃ kāraṇamityetāvadeveti dik |
13.30
duṣṭatvamūlasūtraṃ tu- "anupa... rahetuḥ" | nānupalabdhe svaviṣayatā svavṛttittā vā upeyate | kintu tadātmakatvamātram | tathā cānupalabdhireva na syādityayuktaḥ pratiṣedhaḥ | upalambhātmakatvādupalabdherityādyupalakṣaṇīyamiti na pratyuttaramiti sūtranyūnatvamiti dik |
13.31
tathāpyanupalabdhyāderanupalambhādyātmakatvaṃ na svavṛttittā, na svaviṣayatā vetyetadeva kathamavadhāryata ityata āha- "jñāna... dadhyātmam” | vikalpo viśeṣaḥ | idametadātmakamidaṃ naitadātmakamityādidhīviśeṣāṇāṃ bhāvo'bhāvaśca tayoḥ saṃvedana madhyātmaṃ mānasapratyakṣasiddham | nātra mānāntarāpekṣā | cakārād ghaṭādeḥ yathāsambhavaṃ bhāvābhāvasaṃvedanādityartha |
13.32
anupalabdhisamānityasamayorbhāvanirūpyatayaikarūpasaṅgatyā sūtram- "sādharmyāt ...danityasamaḥ” | atra sautrasādharmyānityatvapade āpādyāpādakadharmamātropalakṣaṇa pare | anyathā vaidharmyeṇa sādhyāntare caitādṛśapratyavasthāne jātyantaratvāpatteḥ | sarva padaṃ cātra vipakṣaparam | tathā ca vādyuktaprayojakasāmyamātreṇa vipakṣābhimatasya sādhyavattvaprasañjanamanityasama iti lakṣaṇam | evaṃ ca pravartate śabdo'nityaḥ kṛtakatvādityukte yadi ghaṭasādharmyādanityaḥ, tata eva prameyatvād vyomādyapyanityaṃ syāt | tathā yadyākāśavaidharmyādanityaḥ śabdaḥ, trailokyaṃ tarhi tathā'nityaṃ syāt | evaṃ yadi mahānasasādharmyādagnimān evaṃ tatastrailokyamagnimadbhūvediti | na ca pakṣe sādhyaṃ siddhameveti vācyam yuktyasambhave pratikūlatarke ca tātparyāt | atra vipakṣamātre sapakṣatvāpādanamityaviśeṣasamāto bhedaḥ |
13.33
duṣṭatvamūlacintāsūtram- 'sādharmyāda···sādharmyāt|' sādharmyāt sthāpanāyāṃ prayojakāt sādhyāsiddhiścet, tarhi tvaduktasya pratiṣedhasya jātirūpasyāsiddhistavāpi syāt | kutaḥ ? pratiṣedhyasādharmyāt | pratiṣedhyena sthāpanāhetunā tvadabhimatāsādhakatvena pratijñādyavayavayogitvarūpasādharmyāt | tadidaṃ yuktyā'ṅgahīnatvam, vyāpteranapekṣaṇāt |
13.34
tadaṅgṛtvapratipādanārthamāha- "dṛṣṭānte···viśeṣaḥ" | dṛṣṭānte niścitavyāptikasya dharmasya hetutvaṃ tasya cobhayathābhāvaḥ kvacidanuvṛttā kvacidvyāvṛttatā ca | tathā ca yadvanvayena vyatirekeṇa vā niyataṃ tadgamakam na tu tvaduktarūpaṃ vyabhicārāditi nāviśeṣa ityarthaḥ | yadvā ubhayathābhāvo vyāptatvāvyāptatvābhyām | tathā ca vyāptamekaṃ nāvyātaṃ tvaduktamityarthaḥ | nanu nityānityasamayorvibhāgoddeśātikramaḥ kimarthaḥ ? tatra varṇyavarṇyavadanayormitho viparyayātmakatvabhramanirāsārtha ityeke| kramabhāvitvādvācāṃ nyāyādeva kramo na tu pramāṇādivatkrame bījāntaramastīti bodhanārtha ityapare | nanu bhāṣya eva vyutkramo sūtra iti kinna syāt ? na syāt, sautrāviparyāsa iti sānātanyādyabhidhāna miti dik |
13.35
dharmasya tadatadrūpatā vikalpe dharmopalabdheḥ kāraṇatvāt| tasyāśca pūrvabhāvitvasaṅgatyā sūtram-"nitya···nityasamaḥ" | anitye śabdādau nityaṃ sarvadā anityabhāvo anityatvaṃ yato'taḥ śabdādāvanitye nityatvopapattiḥ siddhiḥ | jātisamavāyabhinna dharmanityatve dharmiṇo'pi nityatvāt | tataḥ pratyavasthānaṃ nityasama iti vākyārthaḥ | vastutastu anitye anityatābhimate ityatra dharmimātraṃ vivakṣitam | nityatvopapatteriti prasaṅgarūpatayā tatsādhyāniṣṭamātropadarśanaparamiti svīkṛtaviruddhopapattirvivakṣitā | tena nityatvānityatvabhinnatvābhinnatvakāryatvākāryatvāśritatvānā śritatvakṣaṇikatvākṣaṇikatvasattvāsattvādayastadviśeṣā ghaṭatvāghaṭatvādayastadviśeṣāḥ sandigdhatvāsandigdhatvādayaḥ sarve vikalpāḥ saṃgṛhyante | tadiyamete pravartate | śabdo'nityaḥ kṛtakatvādityukte nityatvayogādanityaḥ śabdastadanityatvamanityaṃ nityaṃ vā ? nādyaḥ, tannāśābdasya nityatāpatteḥ | nāntyaḥ, dharmanityatayā dharmiṇo'pi śabdasya nityatāpatteḥ | dharminirapekṣasya dharmasyānavasthā | nityatvamapi nityamanityaṃ vā ? ādye'pi nityatvāntarayogāttata eva vā ? ādye'nugatadhīhetvanugatadharmātikrame prathamamapi nityatvaṃ syānnetaraḥ āśrayāpatteḥ | nāntyaḥ, uktottaratvādityādyunneyam | bauddhacārvākavedāntināṃ cātraiva nirbharaḥ |
13.36
atra pratyuttarasūtram—“pratiṣedhye……pedhābhāvaḥ” | anityatayā tvayā pratiṣedhye śabde nityaṃ sarvadā anityabhāvānnityaḥ śabdaḥ pratiṣedhastasyābhāvaḥ | nahyanityatvaṃ sarvadā nityatve'rthe'pi sambhavati | atha sarvadaivānityatvaṃ siddhaṃ tato hetvasiddhirityakṣarārthaḥ | tātparyaṃ tu svoktivyāpakatayā yathāyathaṃ svavyāghāte[taḥ] anityatvaṃ ca nānityam | guṇādāvanityadharmeṇāspade tadabhāvāpatteḥ | na ca dharmanityatve dharmiṇo nityatvam, tayorbhedāt | jātimati ghaṭādau vyabhicārācca |
[kāryasamaprakaraṇam |
evaṃ gotvāda gosiddhivattatsiddhirityādipratyuttarasūtrapraṇayanāt pareṇa jātau prayuktāyāṃ saduttareṇaivoddhāraḥ kartavyaḥ | tathā ca kathāphalaṃ vyavatiṣṭhate | anyathā ca tanneti pradarśanārthaṃ kathābhāsaprakaraṇam | asaduttaranirūpyatvāt saṅgatiḥ | tatra ṣaṭpakṣīrūpakathābhāsāvatāraṇārthaṃ sūtram- 'pratiṣedhe doṣaḥ' | saduttarameva kartavyamiti nirvyūḍham | yadi punarvādyapi jātivādinaṃ pratyābhāsena pratyavatiṣṭhate tadedamiti śiṣyahitāya sūtrakāraḥ ṣaṭpakṣīmāheti | sūtrārthastu śabdo'nityaḥ prayatnantararīyakatvādityatra jātivādī prayatnakāryābhivyaktirbhavatītyanaikāntikadeśanābhāsāṃ kāryasamāmāha | tatra punarvādyapi jātisamāmāha prayatnānantaropalabdheranraikāntāditi | yo'yaṃ doṣaḥ sa pratiṣedhe'pi nityatvasādhake tvatpakṣe'pi samānaḥ | nityatvapakṣe'pi prayatnānantaropalabdheranaikāntikatvāt | utpatterapi saṃbhavāt | sāmyamātrāpādanatayā ca jātitvayuktiviśeṣādeva hi jātayo bhavantīti | athavā pratiṣedhe'pi pratiṣedhahetorapyanaikāntitvādityatra samāno'naikāntikalakṣaṇo doṣaḥ | nahi sā'pyaikāntikaḥ | evaṃ hi tathā syād yadi sarvameva pratiṣedhyeta | na vā kimapi | na caivaṃ svasattāyā aniṣedhāt sthāpanāyā niṣedhācceti śabdasāmyena vākchalamāha yadvā tatrāpi pakṣe samāno doṣa iti | doṣavatsāmyārthaṃ kathañciddoṣamāheti | prakaraṇārthastu vādiprativādyubhayeṣvajatvaprati pattikathakathātvam, tacca ṣaṭpakṣīvat tricatuḥpañcapakṣīṣvapi astīti tāsāmapi prakaraṇāntarbhāvaḥ ṣaṭtvakīrtanaṃ tu sambhavapradarśanārtham saptapakṣyādivāraṇārthañceti |
13.37
pūrvāparajātyorvikalpe samarthanekārthatvāt saṅgatiḥ | vastuto vaktavyajātyantarābhāve vaktuśca vaktavyataiva saṅgatiḥ | sūtram—“prayatna…kāryasamaḥ” | anityaḥ śabdaḥ prayatnantariyakatvādityukte prayatnakāryā utpattirabhivyaktirveti na jñāyate | utpattiriti vyabhicāradeśanābhāseyam | sānātanastu prayatnakāryānekatvādityanena dṛṣṭāntānekatvamuktam | tathā ca sādhyatvenaiva hetunā dṛṣṭāntāntareṇāniṣṭāpādanaṃ kāryasamaḥ | yathā prayatnānantaradarśanāt śabdasyānityatvaṃ sādhyate tata evābhivyaktirapi kinna sādhyate ? sāpi prayatnakāryā yata iti prasaṅga iti | jayantāstu pūrva jātibahirbhūtā jātiḥ kāryasamā | sūtraṃ tu prayatnakāryasya jātirūpapratyavasthānasya pūrvajātibhinnasyānekatvāt nānā prakāratvāt pratyavasthānaṃ kāryasama iti yojyamataḥ pūrvajātyanyatvameva lakṣaṇamityāhuḥ |
13.38
atra pratyuttarasūtram—“kāryānyatve…ṇopapatteḥ” | kāryānyatve'bhivyaktilakṣaṇe prayatnasyāhetutvam | kutaḥ ? yatrānupalabdhikāraṇasyāvaraṇāderupapattirbhavati tatra tathā | na cātra śabdasyānupalabdhikāraṇaṃ kiñcidasti yenābhivyaktau śabdasya prayatnahetutvaṃ kalpyeta | anyathā ghaṭādyutpattāvapyevaṃ syāt | yathā mitho na sāṅkaryaṃ pārthakye na ca doṣatā | anādhikyaṃ ca tatsarvaṃ darśitaṃ tarkatāṇḍave |
[ṣaṭpakṣīrūpakathābhāsaprakaraṇam |
13.40
na kevalaṃ kāryasamāyāmevaivaṃ ṣaṭpakṣī kintvanyatrāpīti śiṣyān śikṣayati sūtrakāraḥ- “sarvatraivam” | kaścittu tṛtīyakakṣāyāmeva nedṛk pratyavasthānaṃ kintu kakṣāntare'pīti sūtrārtha ityāha | yadyapīdaṃ sūtraṃ śeṣe kartumarhati tathāpi vipakṣyādisūcanārthamarddha [rthaṃ madhya] evoktam |
13.41
caturthaṃ pakṣamāha - "pratiṣedha doṣaḥ” | pratiṣedho dvitīyaḥ pakṣastadvipratiṣedhaḥ tṛtīyaḥ [pakṣaḥ] tasmin pratiṣedhe doṣastulyaḥ | sajātīyatayā yathā kāryasame kāryasama eva | tannāmakatayā vā yathā'naikāntikaśabdasāmyena chalaṃ, doṣarūpatayaiva vā tulya iti pūrvavadityarthaḥ |
13.42
pañcamapakṣamāha- "pratiṣedhaṃ matānujñā” | pratiṣedhe dvitīyaṃ pakṣaṃ sadoṣaṃ svīkṛtya tadvipratiṣedhe tṛtīye pakṣe tulyasya doṣasya prasaṅgaḥ | svataḥkṛto'yaṃ matānujñetyarthaḥ |
13.43
ṣaṣṭhaṃ pakṣamāha jātivādī—‘‘svapakṣa ……doṣaḥ’’ | svapakṣaḥ sthāpanāvādina ādyaḥ pakṣaḥ | tallakṣaṇo dvitīyaḥ pakṣo jātyuttaram | svapakṣasamutthatvena svapakṣalakṣaṇīyatvāt tasyāpekṣā upekṣā anuddhāraḥ | tadanantaramupapatteḥ pratiṣedhe'pi samāno doṣa ityasyānityatopasaṃhāre pratipādanaviṣaye yo dūṣaṇarūpo heturmayā caturthakakṣāsthena nirdiṣṭa uktaḥ | tatra doṣamanuktvā tvayā pañcamakakṣāsthena yo matānujñārūpa ukto doṣaḥ | sa tavāpi samānaḥ | matānujñātatvaṃ kutaḥ ? parapakṣadoṣābhyupagamāt | tṛtīyakakṣāyāṃ caturthakakṣāsthena mayā yo doṣa uktastvayā tadabhyupagamāditi sūtrārthaḥ |
iti prathamāhnikam |
Linked texts (1)
- Nyāyasūtra — Akṣapāda Gautama, Sanskrit