Pramāṇa · Search · About · API

Nyayasutra 13.24

Prakāśa of Keśava Miśra Tarkācārya 13.24

Language
Sanskrit

13.24

atra doṣamūlatvapratipādanāthaṃ sūtram—"kvacit······ṣedhābhāvaḥ" | kvacidāpādakatvābhimata sattvādau jātivādyabhimate sādhane taddharmasya āpādyavyāpyatva-
syānupapatterasiddheḥ | kvacicca kṛtakatvādau taddharmopapatteranityavyāpyatvopapatteḥ | yadvā kvacitsāhacaryamātreṇa taddharmāpādane'nupapatteḥ pramāṇavirodhāt kvacittaddharmasyavyāptiḥ, anena sādhakatvopapatteḥ pratiṣedho nopapadyata ityarthaḥ | yadvā kvacit traikālyāviśeṣādau taddharmānupapatteḥ sattvādisādhanavyāpakatvānupapatteḥ kvacidanityādau kṛtakatvavyāpakatvopapatteḥ pratiṣedhasya yathoktasyābhāvaḥ | tadayaṃ pratyuttarakramaḥ, kaste'bhisandhiḥ | sattvavat kṛtakatvamasādhanamiti vā kṛtakatvavat sattvamapi sādhakamastviti vā | ubhayamapi mandam | dṛṣṭāntamātrasyāsādhakatvāt vyāpterabhāvāt | anyathā yathā rāsabho na dūṣaṇaṃ tathā tvaddṛṣṭānto'pīti pratyavasthānasya sulabhatvāditi |
[ upapattisamaprakaraṇam |
ubhayakāraṇopapattorupapattisamaḥ |
upapattikāraṇābhyanujñānādapratiṣedhaḥ |
26| atra doṣacintāsūtram—“upapatti......pratiṣedhaḥ” | vādyabhimatasyopapattau yatkāraṇaṃ pramāṇaṃ [prativādinā] tasyābhyanujñānāt ayaṃ pratiṣedho na yujyate, virodhāt | abhyanujñāpratiṣedhayorekatrāsambhavāt | tathā ca vyāghātaḥ [pratiṣedhe] abhyanujñāne vā ? yathā tvatpakṣe pramāṇaṃ tathā matpakṣe'pīti tadutthānaṃ na syāditi |
26|
[ upalabdhisamaprakaraṇam |
nirdiṣṭakāraṇābhāve'pyupalambhādupalabdhisamaḥ |
27| upapattisame kāraṇaṃ nirūpakamiha tu tadabhāvastasya ca pratiyoginirūpyatvasaṅgatyā sūtram—“nirdiṣṭa......dupalabdhisamaḥ” | vādinā nirdiṣṭasyopalambhasya kāraṇasya hetoḥ, kārakasya, jñāpakasya vā vyāpārinastadvyāpārasya vā abhāve'pi sādhyasya kāryasya jñāpyasya vopalambhādutpatterupalabdhervā pratyavasthānamupalabdhisama ityarthaḥ | evaṃ ca pravartate parvato vahnimān dhūmādityatra kiṃ parvata evāgnimān utāgnimāneva parvataḥ ? nādyo dṛṣṭāntāsiddhyāpatteḥ | nāntyo, vahni vināpi parvatasattvāt | kṛtipakṣe tṛṇaṃ vahninā nānyayogavyavacchedena saṃbaddhyate | anyasmādapi tadabhāvāt | nāpyayogavyavacchedena, tṛṇaṃ vinā kadācidagnyupalabdheḥ | nāpyatyantāyogavyavacchedena svakāraṇasādhāraṇyāt | seyaṃ tridhā vyavacchedadvayeṇa sukhena pravṛtteḥ | ācāryāstu pañcadhetyāhurityanyatre 1 vistaraḥ | yadyapi sūtre'vadhāraṇaṃ na śrūyate tathāpyasyābhāve'pyetadupalabhyata iti dūṣaṇaṃ dūṣyasyāvadhāraṇāmetāṃ sūcayati | yadi hi [vahni] stāpayitā niyamenopakrameta tadeva naivameva hi vahne'pyupalambhāditi ? pratyavasthānaṃ saṃbaddhyate |
27|

Linked texts (1)