Nyayasutra 2.41
Vivaraṇa of Rādhāmohana Vidyāvācaspati Gosvāmin 2.41
- Language
- Sanskrit
2.41
arthāvadhāraṇaṃ nirṇayaḥ kathāsthalīvanirṇayaḥ | avadhāraṇatvaṃ cāvadhārayāmītipratītisākṣikaviṣayitāviśeṣaśālitvaṃ tacca saṃśayavyāvṛttaṃ nirṇayaviśeṣavṛtti | sā ca viṣayitā saṃśayottaraṃ viśeṣadarśanādiprayojyetyāha | vimṛśyetyādi | vimṛṣya sandihya pakṣapratipakṣābhyāṃ jāyamānaṃ yadarthāvadhāraṇaṃ sa nirṇaya ityanvayaḥ | pakṣo'nukūlo nyāyādiprayojyaviśeṣadarśanamiti yāvat | pratipakṣaḥ pratikūlaḥ | virodhisādhanasyeti śeṣaḥ | tathā ca parakīyasādhane dūṣaṇopanyāsādīti phalitam | nirṇayasāmānyalakṣaṇaṃ ca tadbhāvāprakārakatve sati tatprakārakajñānatvamiti prāñcaḥ| navyāsatu saṃśayatvaghaṭakaviṣayatābhinnaprakāratānirūpakajñānatvam | saṃśayatvaghaṭakatvaṃ ca kasyacinmate prakāratādvayanirūpitaviśeṣyatā nirūpinatvaṃ kasyacinmate prakāritvāvacchinnaprakāratānirūpitatvādikamityāhuḥ | navyāsatu avadhāraṇatvākhyaviṣayitvāntare mānābhāvaḥ | avadhāraṇapadanirṇayapadayoḥ paryāyatā | tathā cātrārthapadaṃ tattadarthaparamavadhāraṇapadaṃ cābhāvāprakārakajñānaparaṃ tattadarthābhāvāprakārakajñānamiti samuditārthaḥ | athavā arthapadamarthaprakāratākaparaṃ tatpuruṣe pūrvapadasya sambandhilākṣaṇikatvāt avadhāraṇapadaṃ ca prakāratādvayānirūpitaviśeṣyatāśālijñānaparaṃ tena na samuccayāsaṅgrahaḥ | prakāratādvayānirūpitaviśeṣyatā nirūpita-
prakāratāśālijñānamavadhāraṇapadārthaḥ tādātmyena caramaprakāratāyāmarthapadārthasyārthaniṣṭhasyānvaya iti vā | vastuto niruktaprakāratāśālijñānamevāvadhāraṇapadārthaḥ | arthapadaṃ tādṛśārthatātparyagrāhakam | vimṛṣyetyādikaṃ tu jalpavitaṇḍāsthalābhiprāyeṇeti | taduktaṃ bhāṣye | vāde vimarṣavarjamiti | pratyakṣataḥ śabdācca nirṇaye na vimarṣapakṣapratipakṣādyapekṣeti | idamupalakṣaṇam | svārthānumānasthale 'pi na vimarṣādyapekṣeti |
samāptaṃ nyāyottarāṅgaprakaraṇam || uttarāṅgapadaṃ prayojyasahakāryanyataraparaṃ tena tarkanirṇayayoḥ saṅgrahaḥ || iti nyāyasūtre prathamādhyāyasyādyamāhnikam || prakaraṇasamūha āhnikam | tatsamūhaścādhyāyaḥ | samūhatvaṃ cānekatvam || iti śrīrādhāmohanagosvāmibhaṭṭācāryaviracitanyāyasūtravivaraṇe prathamādhyāyasyādyāhnikavivaraṇam || prathamāhnikena saprameyapramāṇanirūpaṇānantaraṃ sandigdhārthanirṇayaṃ saprayojakaṃ lakṣayitvā dvitīyāhnikena kathādiprakaraṇacatuṣṭayātmakena vādādi lakṣayituṃ nirṇayāukūlatayā prathamatò vādaṃ lakṣayati |
Linked texts (1)
- Nyāyasūtra — Akṣapāda Gautama, Sanskrit