Nyayasutra 3.1
Vivaraṇa of Rādhāmohana Vidyāvācaspati Gosvāmin 3.1
- Language
- Sanskrit
3.1
yadyapi nirṇayāukūlatayā pūrvāhnika evāyaṃ vaktumucitastathāpi kathāntargatatayā'trāsya lakṣaṇam | pakṣasya pratipakṣasya parigraho virodhivoṭyupanyāso nirṇayāukūlavacane yatra vādiprativādivākyajāte sa vāda ityanvayaḥ | tathā ca tattvanirṇayoddeśyakaṃ virodhikoṭidvayasādhanatayopanyastoktipratyuktirūpavākyajātamiti phalitam | athavā pakṣāya tattvanirṇayāya pratipakṣayoḥ mitho viruddhakoṭyoḥ parigrahaḥ sādhanayogyòktipratyuktirūpavākyajātaṃ vādaḥ | parigṛhyate nirṇīyate 'nenetivyutpatteḥ | tattvanirṇayoddeśyakatvaniveśena jalpavāraṇam | apramāṇena tattvanirṇayadūṣaṇābhidhānavāraṇāya viśeṣaṇamāha | pramāṇatarkasādhanopālambha iti | pramāṇatarkābhyāṃ sādhanopālambhau yatra sa ityarthaḥ | tatra sādhanaṃ tattvanirṇayānukūlavyāpāraḥ | upālambho viparītakoṭisādhane dūṣaṇopanyāsaḥ | sādhanadūṣaṇābhidhānaṃ siddhāntānusāreṇetyāha | siddhāntāviruddha iti | sādhanaṃ pañcāvayavaprayogenaivetyāha | pañcāvayavopapanna iti | etena pramāṇābhāsatarkābhāsāpasiddhāntanyūnādhikāvayavābhāsa-
dṛṣṭāntāsiddhāderudbhāvanaṃ niyamyate | bhāṣyakārānusāriṇastu vādasya vītarāgakathātvena tattvanirṇayasyoddeśyatayā puruṣadoṣasyāvijñātārthāderiva nyūnādhikayorapi nodbhāvanaṃ tena pañcāvayavopapanna iti prāyikatvābhiprāyeṇetyāhuḥ | kecittu siddhāntetyādiviśeṣaṇadvayena tāvanmātranigrahasthānayogyatvaṃ tāvadatiriktanigrahasthānopanyāsāyogyatvaṃ vā lakṣaṇaghaṭakatayā vivakṣitaṃ nigrahasthānaṃ pratijñāhānyādīnāmekaikaṃ dhṛtvā tadupanyāsāyogyatvamiti niṣkarṣaḥ| tenoktajalpaviśeṣavāraṇamityāhuḥ | anye tu vāda iti lakṣyanirdeśaḥ | pakṣapratipakṣau vipratipattikoṭī tayoḥ parigrahastatsādhanoddeśyakoktipratyuktirūpavacanasandarbhaḥ | yadvā pakṣapratipakṣau vipratipattiviṣayakoṭikadvayasādhane tayorupagrahastadbodhakoktipratyuktirūpaśabdacayaḥ | tāvanmātraṃ ca kathāntarātivyāptamityata āha | pramāṇetyādi | pramāṇatarkābhyāṃ tattvena jñātābhyāṃ sādhanopalambhau yatra sa tathā | tathā cobhayatrāpi pramāṇasadbhāve koṭidvayasyāpi siddhiḥ syādatastattvena jñātābhyāmiti | jñānamanāhāryaṃ vivakṣitam | upālambho dūṣaṇam | jalpādau tu pramāṇābhāsatvena jñātābhyāmapi sādhanopālambhau bhavata iti tadvāraṇaṃ tathetarathā taddhetoreva duṣṭatvam | itthaṃ ca pramāṇābhāsatvaprakārakatarkābhāsatvaprakārakajñānaviṣayakaraṇakasādhanopālambhayogyānyatve satītyarthastena tādṛśajalpaviśeṣe nātivyāptiḥ | tatra ca nigrahasthānaviśeṣaniyamārthaṃ siddhāntetyādi viśeṣaṇadvayamityāhuḥ | vādādhikāriṇastu tattvabubhutsavaḥ prakṛtoktikā avipralambhakā yathākālasphūrtikā anākṣepakā yuktisiddhapratyetāraḥ| bhāṣye | anuvidheyastheyaḥsabhyapuruṣavatī janatā sabhā | tatrānuvidheyo rājā stheyān madhyasthaḥ | sā ca vāde nāvaśyakī vītarāgakathātvāditi |
jalpaṃ lakṣayati |
Linked texts (1)
- Nyāyasūtra — Akṣapāda Gautama, Sanskrit