Nyayasutra 12.6

12.6

sūtram | etat sādhyasamāpratyākhyāyakam | yathā loṣṭa iti yathā śabdena dṛṣṭānte sādhyamātramatidiśyate | tāvataiva dṛṣṭāntatopapattirna tvaśeṣo dharmo yenaitat prayogasādhyatāpyatidiśyata iti sādhyasamā syāt | sarvadharmātideśe hyabheda eva syāditi ko'yathārthaḥ syāditi ko yathārthaḥ syādityarthaḥ |
sūtram | yadyapi prasaṅgapadamāpādanamātravācakaṃ tathāpi yogya tayā'navasthāparam | yadvā prakarṣeṇāvicchedena saṃyujyata iti prasaṅgo'navasthā tadā samā svaparapakṣadūṣaṇe tulyeti prasaṅgasameti samākhyālabhyameva lakṣaṇamanūdyate | dṛṣṭāntapadamajahatsvārthalakṣaṇayā niyāmaka mātraparaṃ pratyavasthānādityubhayānvitam | tathā ca niyāmakasya kāraṇā napadeśānniyamakāntarābhāṣaṇanimittāt pratyavasthānād dūṣaṇāt pratidṛṣṭāntena ca pratyavasthānāt yathākramaṃ prasaṅgapratidṛṣṭāntasamau jātiviśeṣau vyavaharttavyāvityarthaḥ | niyāmakañca kārakajñāpaka sādhāraṇam |
nanu kathaṃ dṛṣṭāntapade lakṣaṇeti cet na, yatra hetvādāvapi hetvantara tvayogastasya jātyantaratvaprasaṅganidṛttyarthatvāt | evaṃ varṇyasamādirapyadhikā na syāditi cenna, etat kālavācyatvena sādhanāderatra prasaṅga nīyatvāt sūtrapadabhāṣyāditastallābhaḥ kathamiti cenna, hetvantarāde rjātyantarāpattibādhakena teṣāmapi tattātparyyakalpanāt | tathā ca tatkāla vyavasthitameva tadā vyavasthāpakamityabhimānena vyavasthāpakānavasthāprasañjanaṃ prasaṅgasameti pariśiṣṭakṛdādayaḥ |
vastutastu dṛṣṭāntānavasthāpādanameva prasaṅgasameti ṭīkā paryyanta svarasaḥ | sādhanānavasthāpādanādikantu kāryyasamākṛtigaṇāntarbhūtam | evaṃ tu pravarttate tadā vyavasthitameva vyavasthāpakannāma | anyathā prameyeṣvapi tadā vyavasthāpakānusaraṇaṃ vṛthā | tathā ca pramāṇeṣvapi hetu dṛṣṭāntādiṣvidānīmeva pramāṇāntaraṃ vācyam | evaṃ tatra tatrāpītyana vasthā | evaṃ kāraṇe'pi kāraṇāntaraṃ vācyam | nanu nedaṃ jātyuttaraṃ bījāṅkurādāvanavasthāpādana iṣṭāpādanenāsaduttaratvābhāvāditi cenna, tatkāla evāpādanasya jātitvādevānavasthādeśanābhāsā ceyam | pratidṛṣṭāntenetyatrāpyavadhāraṇe tātparyyam | tena pratidṛṣṭāntamātrabalena śabdo'nityastadā nityākāśabalena nitya evāstviti bādhapratirodhakāntarābhāsā ceyaṃ prasaṅgasamottaram |