Pramāṇa · Search · About · API

Nyayasutra 12

Nyāyasūtroddhāra 12

Language
Sanskrit

Contents

12.1

iti sūtram | tadvikalpājjātinigrahasthānabahutvamiti |
28|
saṃkṣepeṇoktaṃ prapañcyate | samāśabdaḥ pratyekānvitaḥ | sameti lakṣaṇagataṃ jātipadaṃ vibhaktivyatyayenānvīyate | sāmastyena samā svaparāsādhakayostulyeti sādharmyasametyādi neyam |
atha vā samayituṃ prayujyate samīkaraṇāya prayujyate iti samā | tādarthyāttācchabdyam | kiṃ vā samīkaraṇābhiprāyeṇa prayujyata ityeva sameti paribhāṣā | yadyapi samīkartumaśakyaiva tathāpi samīkaraṇābhiprāyeṇa prayogādeva sametyarthaḥ | sameva vā samā na paramārthataḥ samā | jāterasaduttaratvāt | sthāpanāyāśca saduttaratvāt | tathāpi sādharmyeṇa sthāpanā samaiveti sādharmyasametyarthaḥ | evañcābhimānikaṃ sāmyaṃ na vāstavamityāyātam | vāstavameva sāmyaṃ sādharmyaṃ yasyāṃ jātau [sā] sādharmyasamā | sādharmyamātraṃ ca samaṃ vyāptiviśiṣṭatvantu na samamityarthaḥ | viśeṣānuktyā vā sāmyaṃ tvaduktaṃ sādharmyaṃ na maduktamityatra viśeṣānabhidhānaṃ samamiti | sādharmyaṃ samaṃ yasyāmiti sādharmyasamā viśeṣahetvabhāvastu na samaḥ | vyāptirūpasya tasya sattvāt |
yadvā samau syāveti vādinā svasamīkaraṇārthaṃ prayuktā jātiḥ samā | yadi hyayaṃ vādī maduktajātyuttareṇākulīkṛto niḥpratibhaḥ syād sadvā brūyāt tadā mama niranuyojyānuyogavadetasya paryyanuyojyopekṣaṇaṃ niranuyojyānuyogo vā syāditi samau syāva | anyathāhamevāpakṛṣṭaḥ saduttarāsphuraṇataḥ syāmityabhiprāyeṇa prayogāditi | atra svasameti prayogāpattau sādharmyasamādiḥ paribhāṣā |
yadvā samamācaṣṭe samā tat karoti tadācaṣṭa iti ṇici pacādyac samaśabdaḥ sādhāraṇavācakaḥ | tathā ca jātyuttaraṃ svavaktāraṃ samaṃ na nyūnaṃ na votkṛṣṭaṃ gamayati | avacane hyapratibhayāpakṛṣṭameva syāt | saduttaravacane cotkṛṣṭa eva syāt | jātivacanena ca samastiṣṭhatīti | tathā ca sādharmyeṇa samābhidhāyikā sādharmyasameti |
5|

12.2.1

iti sūtram | sādharmyeṇa samā sādharmyasametyādi samākhyālakṣyameva lakṣaṇamanūdyate | sādharmyavaidharmyasamau jātiviśeṣāvityarthavaśaprāptenānvayaḥ | na tu sāmānyalakṣaṇagatapratyavasthānamanuvartanīyam | tathāpi liṅgāsaṅgateḥ | na ca svapakṣasādhanavyavacchedena pratiṣedhabhāgaḥ prāpyatāmiti sūcanāya puṃlliṅganirdeśa iti yuktam | sāmānyalakṣaṇantu pratyavasthānaṃ padasya viśeṣaparatvāt tadanuvartanenaiva tallābhāt | kiñca viśeṣalakṣaṇasya tattadviśeṣaparatvāvaśyakatve tenaiva tat siddheḥ | evañca sarvatraiva viśeṣaparatayā puṃlliṅganirdeśo vaicitryārthaḥ | tatpadena sādharmyādiparāmarśaḥ | dharmapadaṃ sādhyaparaṃ prakṛtatvāt | tābhyāmeva dharmaviparyaya iti sāvadhāraṇam abbhakṣanyāyāt | upapattirupapādyate'neneti vacanam | tathā ca sādharmyeṇopasaṃhāre pakṣe sādhyasyopasaṃharaṇe kṛte vaidharmyeṇa vā tathā kṛte tābhyāme[va] kevalābhyāṃ vyāptyanapekṣābhyāṃ dharmasya sādhyasya viparyayopapattirbhāṣaṇam | tasmāt sādharmyavaidharmyasamau jātiviśeṣau vyavaharttavyāvityarthaḥ | tena prakaraṇasame saduttare nātivyāptiḥ |

12.2.2

pariśiṣṭe tu sādharmyavaidharmyābhyāmityāvarttanīyam | taditi sādhyaparāmarśaḥ | upapatteriti tādarthye ṣaṣṭhī | sāmānyalakṣaṇaireva saduttaraprakaraṇasamavyavaccheda ityuktam | tathā ca sādharmyavaidharmyābhyāmupasaṃhāre sādharmyavaidharmyābhyāṃ sādhyarūpadharmaviparyayārthaṃ sādharmyavaidharmya samau pratiṣedhāviti tanmate sūtrārthaḥ | yathāsaṅkhyamanvaya iti yaduktaṃ pariśiṣṭe tadāvarttitena sādharmyavaidhamryābhyāmityanena sādharmyavaidharmyasamācityasyaiva na tu sūtrasthenāpi| tena yena pratyavasthānaṃ tatsamā bhavati| na tu sādharmyeṇaivopasaṃhāre sādharmyeṇa pratyavasthānam sādharmyasamā vaidhamryeṇopasaṃhāre vaidhamryeṇaiva pratyavasthānaṃ vaidharmyasamā bhavatīti yathāsaṅkhyārthaḥ| tena sādharmyeṇopasaṃhāre vaidhamryeṇopasaṃhāre'pi ca sādharmyeṇa pratyavasthānāt sādharmya [samā] bhavati | tayoreva vaidharmyeṇa pratyavasthānād vaidharmyasamā| tatra sādharmyeṇopasaṃhāre tāvat yathā śabdo'nityaḥ utpādyatvāt ghaṭavadityatra naitadevaṃ yadyanityaghaṭasādharmyādanityaḥ śabdastadā nityenāpyākāśena sādharmyādamūrtatvānnityaḥ syād, viśeṣo vā vaktavyaḥ| asminneva prayoge yannānityaṃ tannotpādyaṃ yathākāśamityupasaṃhṛte naitadevaṃ yadi nityākāśavaidharmyādanityaḥ śabdastadā amūrtatvānnityākāśasādharmyānnityaḥ syāditi | vaidharmyeṇa pratyavasthānāt vaidharmyasamā | yathā śabdo'nitya utpādyatvāt ghaṭavadityatra yannānityaṃ tannotpādyam, yathākāśamityatra ca yadyanityaghaṭasādharmyānnityākāśavaidharmyāccānityastadā'nityaghaṭavaidharmyād - bhūrtatvānnityaḥ syāditi |

12.2.3

sādharmyamātrameva gamakataupayikamityabhimānena sādharmyeṇa satpratipakṣadeśanā sādharmyasamā | vaidharmyamātrameva gamakataupayika mityabhimānād vaidharmyeṇa satpratipakṣadeśanā vaidharmyasamā | satpratipakṣa deśanābhāse ceme | ata eva lakṣaṇasaukaryādekasūtreṇa lakṣaṇam | anayorasaduttaratvārtham | 5| iti sūtram | sādharmyeṇa samā sādharmyasametyādi samākhyālakṣyameva lakṣaṇamanūdyate | sādharmyavaidharmyasamau jātiviśeṣāvityarthavaśaprāptenānvayaḥ | na tu sāmānyalakṣaṇagatapratyavasthānamanuvartanīyam | tathāpi liṅgāsaṅgateḥ | na ca svapakṣasādhanavyavacchedena pratiṣedhabhāgaḥ prāpyatāmiti sūcanāya pulliṅganirdeśa iti yuktam | sāmānyalakṣaṇantu pratyavasthānapadasya viśeṣaparatvāt tadanuvartanenaiva tallābhāt | kiñca viśeṣalakṣaṇasya tattadviśeṣaparatvāvaśyakatve tenaiva tat siddheḥ | evañca sarvatraiva viśeṣaparatayā pulliṅganirdeśo vaicitryārthaḥ | tatpadena sādharmyādiparāmarśaḥ | dharmapadaṃ sādhyaparaṃ prakṛtatvāt | tābhyāmeva dharmaviparyaya iti sāvadhāraṇam abbhakṣanyāyāt | upapattirupapādyate'neneti vacanam | tathā ca sādharmyeṇopasaṃhāre pakṣe sādhyasyopasaṃharaṇe kṛte vaidharmyeṇa vā tathā kṛte tābhyāme[va] kevalābhyāṃ vyāptyanapekṣābhyāṃ dharmasya sādhyasya viparyayopapattirbhāṣaṇam | tasmāt sādharmyavaidharmyasamau jātiviśeṣau vyavahartavyāvityarthaḥ | tena prakaraṇasame saduttare nātivyāptiḥ |

12.2.4

pariśiṣṭe tu sādharmyavaidharmyābhyāmityāvarttanīyam | taditi sādhyaparāmarśaḥ | upapatteriti tādarthye ṣaṣṭhī | sāmānyalakṣaṇaireva saduttaraprakaraṇasamavyavaccheda ityuktam | tathā ca sādharmyavaidharmyābhyāmupasaṃhāre sādharmyavaidharmyābhyāṃ sādhyarūpadharmaviparyayārthaṃ sādharmyavaidharmya samau pratiṣedhāviti tanmate sūtrārthaḥ | yathāsaṅkhyamanvaya iti yaduktaṃ pariśiṣṭe tadāvarttitena sādharmyavaidharmyābhyāmityanena sādharmyavaidharmyasamāvityasyaiva na tu sūtrasthenāpi | tena yena pratyavasthānaṃ tatsamā bhavati | na tu sādharmyeṇaivopasaṃhāre sādharmyeṇa pratyavasthānam sādharmyasamā vaidharmyeṇopasaṃhāre vaidharmyeṇaiva pratyavasthānaṃ vaidharmyasamā bhavatīti yathāsaṅkhyārthaḥ | tena sādharmyeṇopasaṃhāre vaidharmyeṇopasaṃhāre'pi ca sādharmyeṇa pratyavasthānāt sādharmya [samā] bhavati | tayoreva vaidharmyeṇa pratyavasthānād vaidharmyasamā | tatra sādharmyeṇopasaṃhāre tāvat yathā śabdo'nityaḥ utpādyatvāt ghaṭavadityatra naitadevaṃ yadyanityaghaṭasādharmyādanityaḥ śabdastadā nityenāpyākāśena sādharmyādamūrtatvānnityaḥ syād, viśeṣo vā vaktavyaḥ | asminneva prayoge yannānityaṃ tannotpādyaṃ yathākāśamityupasaṃhṛte naitadevaṃ yadi nityākāśavaidharmyādanityaḥ śabdastadā amūrtatvānnityākāśasādharmyānnityaḥ syāditi | vaidharmyeṇa pratyavasthānāt vaidharmyasamā | yathā śabdo'nitya utpādyatvāt ghaṭavadityatra yannānityaṃ tannotpādyam, yathākāśamityatra ca yadyanityaghaṭasādharmyānnityākāśavaidharmyāccānityastadā'nityaghaṭavaidharmyāda - mūrtatvānnityaḥ syāditi |

12.2.5

sādharmyamātrameva gamakataupayikamityabhimānena sādharmyeṇa satpratipakṣadeśanā sādharmyasamā | vaidharmyamātrameva gamakataupayika mityabhimānād vaidharmyeṇa satpratipakṣadeśanā vaidharmyasamā | satpratipakṣa deśanābhāse ceme | ata eva lakṣaṇasaukaryādekasūtreṇa lakṣaṇam | anayorasaduttaratvārtham | 5|

12.3

atra tatpadena sthāpanāheturutpādyatvaṃ parāmṛśyate| tena tasmādeva siddhistatsiddhiḥ ! siddhiriti sthāpyasiddhiḥ prakṛtatvāt | tathā
atra tatpadena sthāpanāheturutpādyatvaṃ parāmṛśyate | tena tasmādeva siddhiratatsaddhiḥ | siddhiriti sthāpyasiddhiḥ prakṛtatvāt | tathā cotpādyatvādeva sādharmyādanityatvasiddhinaṃ tu jātivādyuktasādharmya vaidharmyādvā kevalāt | gotvāt gosiddhivat | yathā gotvādeva gosādharmyāt gosiddhirgovyavahāra itarabhedo vā | na śṛṅgitvādeḥ sādharmyāt na vai kakuttvāddavaidharmyāt tathetyarthaḥ | vyāpterhi sādharmyād vaidharmyādvā siddhirbhavati | na tu sādharmyādimātrāt | anyathā bhavadvacanamapi adūṣakaṃ prameyatvādadūṣakasādharmyāditi svavyāghātakaṃ tvadvākyamāpatitamiti bhāvaḥ |
yadvā tasmādityanena yogyatayā prakṛtattvena ca vyāptiviśiṣṭameva sthāpanāṅgaṃ parāmṛśyate | tathā cāvyāptyā tvaduktānna siddhirityarthasiddhamiti |
5|

12.4.1

iti sūtram | atrotkarṣeṇa samo jātiviśeṣa utkarṣasamaḥ | eva [ma] pakarṣeṇa samo'pakarṣasamaḥ | varṇyīvarṇyasādhyeti bhāvapradhāno nirdeśaḥ | tena varṇyatvādinā samo varṇyasamādiḥ | varṇyatvañca varṇanīyatvaṃ svarūpeṇa sādhyatvam sandigdhasādhyakatvamiti yāvat | tad viparyayo'varṇya tvam | tena samo'varṇyasamaḥ | vikalpadvaividhyam | tena samo vikalpasamaḥ | sādhyatvaṃ pañcāvayava sādhanīyatvam, tena samaḥ sādhyasamaḥ | evaṃ ṣaḍapi jātayaḥ samākhyālabdhalakṣaṇā eva | atiprasaṅganivṛttyarthaṃ pañcasu sādhyadṛṣṭāntayordharmavikalpādityutthāpanabījaṃ kathitam | ṣaṣṭhe cobhayasādhyatvāditi | anena dharmavikalpo dharmavaicitryaṃ kasyacit sattvaṃ kasyaciccāsattvam | tathā ca sāhacaryamātrameva gamakamityabhimānena hetusādhyayoranyatareṇa pakṣadṛṣṭāntayoranyatarasmin avidyamānadharmaprasañjanamutkarṣasamaḥ | yathā śabdo'nityaḥ kṛtakatvāt ghaṭavadityatra ghaṭo'nityaḥ kṛtako vā rūpādimān aśrautraśca dṛṣṭastathā śabdo'pyanityatvāt kṛtakatvādvā tathā syāditi sādhyenānityatvena sādhanena kṛtakatvena [vā] pakṣe prasañjanaṃ tatraiva ca dṛṣṭānte prasañjanam | yathā śabdo'nityaḥ kṛtako vā śrautro'mūrtaśceti ghaṭo'pi tathā syāt sāhacaryāviśeṣāditi viśeṣavirodhadeśanābhāseyam |

12.4.2

sāhacaryamātrameva vyāpakatāprayojakamityabhimānena kiñciddharmavyāvṛttyā hetu[sā]dhyayoranyatarābhāvaprasañjanamapakarṣasamaḥ | yathā śabdo'nityaḥ kṛtakaṃtyād ghaṭavadityatra yadyanityatvadharmasahacarita ghaṭadharmāt kṛtakatvāda nityaḥ śabdastadā kṛtakatvānityatvasahacarita rūpavattvātmakaghaṭadharmavyāvṛtteḥ kṛtako'pyanityo'pi ca na syāditi | atrādyāvasiddhadeśanā, dvitīye bādhadeśanā, tadubhayadeśanābhāsā ceyam | nanu pakṣadharmavyāvṛttyā dṛṣṭānte'pi hetusādhyāpakarṣadeśanāt sādhanasādhyavaikalyadeśanābhāsāpīyamastviti cet atra pariśiṣṭakṛtaḥ dārṣṭāntike vyāptyanabhyupagamena dṛṣṭānte tadapakarṣasyāsambhavaduktikatvāt dharmāntarāpakarṣe ca prakṛtādūṣaṇe'rthāntaramatānujñayoranyatareṇaiva nigrahāditi | tanna, pakṣadharmasya gurutvaśrāvaṇatvādervyāvṛttyā ghaṭe dṛṣṭānte hetu sādhyānyataravyāvṛttyā sādhanādivaikalyodbhāvane yathoktadoṣāsaṃsparśāt | ata eva vārttike śabdo vā arūpa iti ghaṭo'pyevaṃ prasakta ityapakarṣa iti vidyamānadharmāpacayo'pakarṣa iti sāmānyato lakṣaṇa muktvā udājahāra | bhāṣyakṛtastu viśiṣya tathānudāharaṇaṃ vistara- dityukte yathā guṇatve samāne'pi kiñcinnityaṃ kiñciccānityaṃ tathā kṛtakatve samāne'pi ghaṭo'nityaḥ śabdastu nitya eva syāt | kāryatvasya dharmatvāviśeṣeṇa guṇatvavadanityatvavyabhicāritvādityādi svayamūhanīyam | anaikāntikadeśanābhāsā ceyam | evametāḥ pañca sādhyadṛṣṭāntayordharmavikalpādeva kevalāt |

12.4.3

sādhyasamā tu tasmādubhayasādhyatvācca | samuccaye cakāraḥ | tathā hi sādhyasya dharma etat prayogasādhyatvam | dṛṣṭāntasya tu pramāṇāntarasiddhitvaṃ dharmavikalpaḥ | naitāvanmātraṃ dṛṣṭāntasya sādhyatvāpādakam | bhinnayoranayordharmavikalpasyāyuktatvāt | kintūbhayasādhyatvasahakṛtaṃ sādhyaṃ dṛṣṭāntaścetyubhayaṃ tayoḥ sādhyatvāt | dṛṣṭānte sādhyatvāpādanaṃ saṃbhavati | nāpyetāvanmātrāt yadi dṛṣṭānte'pyetatprayoga sādhyataiva sādhyavad bhavati tadāvādī, na cāpāpādanādeva naitat prayogāsādhyatāpādanamityubhābhyāmetat prayogasādhyatāpādanāt sādhyasamaḥ | tathā caitatprayogasādhyatvena pakṣasāmyād dṛṣṭāntasyodāharaṇa viṣayatvamityabhimānena dṛṣṭāntasyaitatprayogasādhyatvāpādanaṃ sādhya samā | udāharaṇaṃ kriyāvānātmā kriyāhetuguṇayogāt yathā loṣṭamityukte etatprayogasādhyaścāyamātmā kriyāvānayamiti kāmaṃ loṣṭo'pi tathā sādhyaḥ | atha naivaṃ na tarhi yathā loṣṭastathātmeti yathā bhāṣyameva sādhyasama ityatra sādhyapadaṃ sāmānyata evoktaṃ tathāpi varṇyasamābhedanāthaṃ viśeṣaparatāvaśyakī | sampradāyastvetprayogasādhyasyaiva gamakatvamityabhimānena pakṣādevaitatprayogasādhyatvāpādanaṃ sādhyasamaḥ | utthānamūlaṃ tu pakṣahetudṛṣṭāntadharmāṇāṃ yadi naitat prayogasādhyatā tadā na sādhyāṃśe'pye tatprayogāntargatatvāviśeṣāt | atha sādhyāṃśe tatprayogāntargatasādhyatvameva hi liṅgasya sādhakatāprayojakam | tasmād dṛṣṭāderapyetatprayogasādhyatvaṃ vācyam | tathā ca pūrvaṃ pakṣahetudṛṣṭāntācasiddhāvāśrayādyasiddhayaḥ | ita eva tat siddhāvanyonyāśraya ityasiddhādyābhāsā ceyamiti |

12.4.4

atraitatprayogasādhyatvaṃ sādhanāprayojakamityabhimanyamānaḥ kathaṃ prativādino jāta iti cet, itthaṃ pakṣahetusādhyānāmetadanumiti prayojakānāmetatprayogasādhyatvāt, liṅgopahitalaiṅgikavān hi pakṣonumitigocara iti | āsāṃ pratyākhyānasūtram-

12.5

kiñcitpadaṃ sāmānyavācyapi yogyatayātra vyāpyaṃ viśeṣamāha | tathā ca vyāpyāt sādharmyāt sādhyasya pakṣa upasaṃhāraḥ pramā siddhyati | ato vaidhamryāditi | viparītādvyāpyadharmāt bhavatā kṛtaḥ pratiṣedho na siddhyatītyarthaḥ | anyathā bhavadūṣaṇamapyasamyak prameyarūpāsādhaka sādharmyādityucyeteti | etaditthameva sarvatra prayojyamiti |

12.6

sūtram | etat sādhyasamāpratyākhyāyakam | yathā loṣṭa iti yathā śabdena dṛṣṭānte sādhyamātramatidiśyate | tāvataiva dṛṣṭāntatopapattirna tvaśeṣo dharmo yenaitat prayogasādhyatāpyatidiśyata iti sādhyasamā syāt | sarvadharmātideśe hyabheda eva syāditi ko'yathārthaḥ syāditi ko yathārthaḥ syādityarthaḥ |
sūtram | yadyapi prasaṅgapadamāpādanamātravācakaṃ tathāpi yogya tayā'navasthāparam | yadvā prakarṣeṇāvicchedena saṃyujyata iti prasaṅgo'navasthā tadā samā svaparapakṣadūṣaṇe tulyeti prasaṅgasameti samākhyālabhyameva lakṣaṇamanūdyate | dṛṣṭāntapadamajahatsvārthalakṣaṇayā niyāmaka mātraparaṃ pratyavasthānādityubhayānvitam | tathā ca niyāmakasya kāraṇā napadeśānniyamakāntarābhāṣaṇanimittāt pratyavasthānād dūṣaṇāt pratidṛṣṭāntena ca pratyavasthānāt yathākramaṃ prasaṅgapratidṛṣṭāntasamau jātiviśeṣau vyavaharttavyāvityarthaḥ | niyāmakañca kārakajñāpaka sādhāraṇam |
nanu kathaṃ dṛṣṭāntapade lakṣaṇeti cet na, yatra hetvādāvapi hetvantara tvayogastasya jātyantaratvaprasaṅganidṛttyarthatvāt | evaṃ varṇyasamādirapyadhikā na syāditi cenna, etat kālavācyatvena sādhanāderatra prasaṅga nīyatvāt sūtrapadabhāṣyāditastallābhaḥ kathamiti cenna, hetvantarāde rjātyantarāpattibādhakena teṣāmapi tattātparyyakalpanāt | tathā ca tatkāla vyavasthitameva tadā vyavasthāpakamityabhimānena vyavasthāpakānavasthāprasañjanaṃ prasaṅgasameti pariśiṣṭakṛdādayaḥ |
vastutastu dṛṣṭāntānavasthāpādanameva prasaṅgasameti ṭīkā paryyanta svarasaḥ | sādhanānavasthāpādanādikantu kāryyasamākṛtigaṇāntarbhūtam | evaṃ tu pravarttate tadā vyavasthitameva vyavasthāpakannāma | anyathā prameyeṣvapi tadā vyavasthāpakānusaraṇaṃ vṛthā | tathā ca pramāṇeṣvapi hetu dṛṣṭāntādiṣvidānīmeva pramāṇāntaraṃ vācyam | evaṃ tatra tatrāpītyana vasthā | evaṃ kāraṇe'pi kāraṇāntaraṃ vācyam | nanu nedaṃ jātyuttaraṃ bījāṅkurādāvanavasthāpādana iṣṭāpādanenāsaduttaratvābhāvāditi cenna, tatkāla evāpādanasya jātitvādevānavasthādeśanābhāsā ceyam | pratidṛṣṭāntenetyatrāpyavadhāraṇe tātparyyam | tena pratidṛṣṭāntamātrabalena śabdo'nityastadā nityākāśabalena nitya evāstviti bādhapratirodhakāntarābhāsā ceyaṃ prasaṅgasamottaram |

12.7

sūtram | hetorityanantaraṃ sādhakatvamiti pūraṇīyam | vikalpopakrame ete jātī iti bhedavivakṣayaikasūtreṇopagrahaḥ | vastuto bheda vivakṣayaikajātitayāpyupapattiḥ | sādhakatvaṃ ca kārakajñāpakasādhāraṇam | śabdo'nityaḥ kṛtakatvādityādau yadi kṛtakatvaṃ sādhyaṃ prāpya sādhakaṃ tadā prāptaiḥ satoreveti sādhyameva sattvāviśeṣāt sādhanaṃ sādhayiṣyati | atha sādhyamaprāpyaiva sādhanaṃ sādhakaṃ tadā'prāptasya sādhakatve'tiprasaṅga iti taddhetuḥ sādhaka iti prāptisamā | yadi prāpti samā lakṣyate tadā'prāptipakṣaḥ prathamaṃ vācyaḥ | yadi tvaprāptisamā lakṣyate tadā prāptipakṣaḥ prathamamityeva viśeṣaḥ | prāpya sādhane'viśeṣeṇāniṣṭāpādanaṃ prāptisamā | aprāptisādhane'tiprasaṅgenāniṣṭāpādanamaprāptisamā | anayorviśeṣātiprasaṅgarūpadvārabhedādeva bhedaḥ | ucitasamayarūpaviśeṣaṇābhāvād viśeṣaṇāsiddhideśanābhāsādyā | dvitīyā tu prāptirūpaviśeṣaṇāsiddhideśanābhāsā | vastutastu pratikūlatarkadeśanābhāse ubhe |
evaṃ daṇḍo yadi prāpya ghaṭaṃ janayet tarhi ghaṭa eva daṇḍaṃ kuto na janayet sattvenāviśeṣāt | yadi cāprāpyaiva ghaṭaṃ janayet paṭaṃ kathaṃ na janayatyaprāptatvāviśeṣāditi |

12.8

sūtram | yadidaṃ bhavatā dūṣaṇamuktaṃ tataḥ kāryakāraṇabhāva evocchi dyeta | taccānupapannaṃ ghaṭādiniṣpattidarśanāt | evaṃ hi daṇḍād ghaṭotpattiḥ sakalapratyakṣānna syāt | sāpi mā bhūditi cet, tarhi tvad dūṣaṇādapi sthāpanādoṣo na syāt | bahuvacanādapi sthāpanāduṣṭatva bādho na syāditi svavyāghātakamuttaramidamuktaṃ syāt | atha kāryakāraṇabhāva eva paurvāparyaniyamalakṣaṇaḥ saṃbandhaḥ kāryakāraṇayostattvāpi niyāmakaḥ sa mamāpi tulyaḥ | na kevalaṃ ghaṭādiniṣpattidarśanādapratiṣedhaḥ | kintu pīḍane śatrupīr̤ārthamabhicārāt śyenādiyāgādāvapi | na hyāpātataḥ saṃbandhāsphuraṇādevātiprasaṅgabhiyā pramāṇasiddhaḥ kāryakāraṇabhāvaḥ yujyate | tathā sati śyenādi yāgo'pyahetuḥ syāditi vedāprāmāṇyam |
atha tatrāpi śrautaḥ kāryakāraṇabhāva eva, uddeśyatvameva vā niyāmakamityate, tadā prakṛte'pi sa evānyo vā'nviṣyamāṇo bhaviṣyati | anyathoktaṃ svavyāghātakataivāvarteta iti |

12.10

yathā pradīpopādāne pradīpāntaropādānaprasaṅganirvṛttistathā niyāmake niyāmakāntarābhidhānaprasaṅganirvṛttirityarthaḥ |
yad yena vinā yanna jñāpayituṃ kartuṃ vā pārayati tattadapekṣate | yathā dīpo nayanādi, daṇḍaścakrādi | na ca svajñāpakena vinā pramāṇaṃ svakāraṇena vinā kāraṇaṃ svakriyāyāṃ pratyaśaktam | tathā sati svajñāpakādeḥ sahakāritvaprasaṅge tatsahakārivirahāt kimapi na kiñcit | tathā ca tvad dūṣaṇamapi sakāraṇaṃ vinā na dūṣaṇādisamarthaṃ syāditi svavyāghātakatvam | tadapekṣāyāṃ vānavasthā tulyā | sadapi vā niyāmakamiyāmakaṃ tadeva vācyamiti, kutaḥ, mānābhāvāt | tasmāt tvayāpi niyāmakāntarāpekṣā tadā na karttavyaiva pradīpavadityāśayaḥ |

12.11

pratidṛṣṭasya tvayā svābhimatahetutve svīkriyamāṇe madīyo dṛṣṭānto nāheturnāsādhakaḥ| tathā ca tena svasādhye prathamameva sādhite kathaṃ pratidṛṣṭāntena tadapaharttavyam, pramitasya dūrīkartumaśakyatvāt| tathā ca tenāpahṛtaviṣayaḥ dṛṣṭāntaḥ svayamevāphalībhaviṣyati| atha na pratidṛṣṭānto hetustadopādānameva tasyāḥ phalamityarthaḥ| yadvā pratidṛṣṭāntasya hetutve tvayā svīkriyamāṇe'heturdṛṣṭānto na bhavatīti heturapi tvayā pakṣasādhāraṇo vācyaḥ saca durghaṭa ityarthaḥ| ahetutve copādānameva vyartham| ahetorapi dṛṣṭāntatve tvadvacanamapya prāmāṇikaṃ tvadviṣāṇavadityapi svavyāghātakatetyāśayaḥ |

12.12

anutpattyā sametyanutpattisameti samākhyālabhyalakṣaṇamanūdyate| kāraṇābhāvāditi sāmānyābhidhānāt kāryaṃ sādhanāṅgamātrameva labhyate| tathā cānumānāṅgotpattipūrvakāle tadasaṃbaddhāddhetorvaikalyāpādanamanutpattisamā| tatra pakṣe tāvat śabdo'nityaḥ kāryatvādityukte śabda syotpatteḥ pūrvaṃ kāryatvamasiddhamityakāryo'pyanitya iti virodhaḥ bhāgādisiddhiśca| nanu śabdamātrapakṣīkaraṇe na bhāgādisiddhiḥ| na hyanutpannaḥ śabdaḥ anutpattidaśāyāmaśabdatvāt| utpannānutpannaśabdapakṣīkaraṇe bhāgāsiddhiḥ sadddūṣaṇameva syāt| anutpattidaśākasya pakṣatvārope ca chala meva syāt tātparyāropāditi cet na| utpannānutpannayorbhede satyanutpatti daśākasya pakṣatvāropeṇa bhāgāsiddhideśanāyā asaddūṣattvāt| śabdā tātparyānādopeṇa cācchalatvāditi| liṅge yathā idaṃ guru patanavattvādityukte patanapūrvakāle patanā siddhau virodhaḥ | na hyapatanadharmakaṃ guru bhāgāsiddhiśca, pakṣasyaikatve'pi tattatkālaviśiṣṭaṃ nānetyabhimānena bhāgāsiddhideśanāt |
sādhye idaṃ gandhavat pārthivatvādityukte prathamalakṣaṇe bādhaḥ | tathā cāgandhavataḥ pārthivatvamiti virodhaḥ |
dṛṣṭānte yathā ātmā dravyaṃ guṇavad vā ghaṭavadityukte ādyakṣaṇe sādhanavikalo dṛṣṭāntaḥ | virodhanādideśanābhāsā ceyam |
atrottaram—

12.13

utpannasya pakṣādestathābhāvāt pakṣatvādibhāvāt kāraṇānāmanumitikāraṇānāṃ pakṣādīnāmupapatteḥ saṃbhavāt | na kāraṇādīnāṃ pakṣādīnāṃ pratiṣedha ityarthaḥ | na hyanutpannaḥ śabdādiḥ pakṣādiryeduktadoṣāḥ syuḥ |
nanu kathaṃ tadānutpannaḥ śabda iti vyapadeśo'nupapannasyāśabdatvāditi cet na, śabdapratiyogikaḥ prāgabhāvo'yamiti tadarthatvāt | sādhanasādhyādayastu yadā kadācit sattvenaiva yogyatayā sādhanatāṃ yāntīti na doṣa iti bhāvaḥ |

12.14

saṃśete'neneti saṃśayaḥ samānadharmo'samānadharmo vipratipattiśceti
taiḥ samā saṃśayasameti samākhyālabhyameva lakṣaṇamanūdyate | nityānityasādharmyāditi | nityānityeti sapakṣāvapakṣopalakṣaṇaṃ sādhamryāditi saṃśayakāraṇopalakṣaṇamajahatsvārthalakṣaṇayā avaśiṣṭamudāharaṇaparam | sādharmyādityanantaraṃ saṃśayāpādanamiti pūraṇīyam |
tathā ca saṃśayasāmagryekadeśamātrāt saṃśayaprasañjanaṃ saṃśayasamā | udāharaṇa eva sūtrākṣarārtho darśayate | tathā hi śabdo'nityaḥ kāryyatvāt ghaṭavadityukte sāmānye gotvādyai dṛṣṭānte ghaṭe caindriyakatve samāne vidyamāne, tasmāt samānadṛṣṭāntayoḥ sādhamryādaindriyakatvāt saṃśayasametyarthaḥ | yathā tvayā kāryyatvādanityatvanirṇayaḥ kriyate tathā mayā nityānityasādharmyādanityatvasaṃśaya āpādanīya iti bhāvaḥ |
evaṃ yathā kāryyatvādanityatvanirṇayastvayā kriyate tathā mayā nityānityavyāvṛttacchabdatvāt tvayi saṃśaya āpādanīyo vipratipatyā veti | evaṃ śabdo guṇa ujjvayogāt rūpavadityatra yathā tvayojjvayogād guṇatvanirṇayastathā mayā guṇāguṇasādharmyāt sākṣāt saṃbandhavedyatvād guṇatvasaṃśaya āpādanīya iti satpratipakṣadeśanābhāsā ceyam |
atrottaram—

12.15

atyantasaṃśaya āpādyamānena saṃśayaḥ saṃśaya eva na syāt | kutaḥ, vaidhamryād vaidhamryadarśanāt | vaidharmyasya kāryyatvasya viśeṣasya mayā pradarśanādityarthaḥ | viśeṣaviśeṣadarśanasahakṛtaṃ samānadharmadarśanaṃ hi saṃśāyakam | taccātra nāstīti bhāvaḥ | nanu viśeṣadarśane'pi saṃśayo bhavatyeveti yadi brūyāt tatrāha—ubhayathā veti | ubhayathā samānadharmadarśane viśeṣadarśane'pi saṃśaye hyupagamyamāne'tyantasaṃśayaprasaṅgaḥ | yadā saṃśayo 'nuccheda eva syāt | ucchedakasyāpi viśeṣadarśanasya janakatvābhyupagamādityarthaḥ |
atrāpi dhāṣṭr‌ryādyadīṣṭāpattimeva kuryāttatrāha nityatvānabhyupagamācca sāmānyasyeti | samānadharmadarśanasya tvayāpi nityatvābhyupagamānnityasaṃśayakāraṇatvānabhyupagamādityarthaḥ | anyathā'nirṇāyakasādharmyāt prameyatvāt tavāpi nityatvasādhakatā saṃśaya eva syāt | ataḥ parapakṣapratiṣedhakataiva na syāditi bhāvaḥ |
sarvatra sādharmyādau viṣayeṇa viṣayijñānamatra lakṣyate nityatvena ca nityasaṃśayakāraṇatvam |

12.16

prakriyate prakṛtīkriyate sthāpyatayā'neneti prakriyā saṃśayaḥ | tena sama ityarthe sūtrayojanā prāptaiva kintu saṃśayasamāto bhedo na bhavatītyanyathā vyākhyāyate | praśabdo'tra prāthamyadyotakaḥ prathamā vā kriyā | prayogaḥ prakriyā pūrvameva sādhanaṃ tena samā svaparapakṣadūṣaṇe tulyā prakaraṇa sameti samākhyālabhyameva lakṣaṇamanūdyate | pakṣasādhanarūpāyāḥ siddheryataḥ pratyavasthānaṃ arthato vā bādhadeśanārūpaṃ tat prakaraṇasamelyarthaḥ |
tathā cāropitādhikaraṇena bādhābhidhānaṃ prakaraṇasama iti pariśiṣṭam | etanmate tūbhayasādharmyāditi mānamātropalakṣaṇameva | abhyupagataṃ vastugatyānabhyupagamyaiva prāthamikatvasya balavattvamutkarṣādhāyakaṃ yatra tādṛśetyarthaḥ | yathā śabdo'nityaḥ kṛtakatvādityukte naitadevam śravaṇatvena nityaśabdatvasādharmyeṇa nityatvasya pūrvameva sādhitatatvāditi pariśiṣṭamate pratyabhijñayā pūrvameva nityatvasādhanādityapi vācyam | bādhanādeśanābhāsā ceyam |
na traikālyāsiddhiḥ | kutaḥ hetutaḥ | sādhyasiddhestvayāpi abhyupagantavyatvāditi śeṣaḥ | yadi bhavatā naitadabhyupagantavyam tadā tavāpi dūṣaṇam tad dūṣakaṃ vacanaṃ cāpratipādakaṃ syāditi svavyāghātakatā | tasmād buddhistayoreva kāryakāraṇayoranyonyanirūpakatā tvayāpi vācyā anyathetaretarāśrayaprasaṅga ityarthaḥ |
asyaiva jātyuttaratvakhyāpanārthaṃ sūtrāntaram-

12.17

iti sūtram | ubhayasādharmyaṃ jñātvāpi yatprakaraṇam pūrvaprayogaḥ sādhanīyaḥ sa pratipakṣāt pratipakṣasādhanāt śrāvaṇatvādeḥ, tatra pratipakṣāt pratipakṣasādhanāt prakaraṇasiddheryattvayā madīyasthāpanāyā bādharūpaḥ pratiṣedhaḥ kriyate tasyānupapattiḥ | kutaḥ, pratipakṣopapatteḥ dvitīyapakṣāpekṣayā pratipakṣaḥ sthā[pa]naiva tadupapatteḥ | yādṛśena hetunā tvayā pūrvaprayogaḥ sādhanīyaḥ tadviśiṣṭenaiva hetunā sthāpanāyā api sādhitatvāt | pratiyoginaṃ dṛṣṭvā pratiyogi nivartate iti nyāyena pūrvasādhyasyaiva vṛtteḥ | nahi gamakarūpāviśiṣṭe'pi prāthamikatvameva balaṃ tadapohya pravṛttatvena uttarasyāpi balavattvāpatteḥ | na cānādau saṃsāre śabdānityatvasādhanaṃ pūrvaṃ na pravṛttamityatra mānamastī[ti] bhāvaḥ | anyathā tvaddṣaṇamasat tatpūrvameva mayā tad viparītasādhanāditi tavāpi doṣāpatteriti |

12.18

'hetunā hetvabhāvena samāhetusametyanvarthasaṃjñāprāptaṃ lakṣaṇa manūdyate bījapratipādanāyaiva hetostrai[kā]lye'pi kālatraye'pyasiddheḥ pratyavasthānamahetusametyarthaḥ | samayasambandhamātrānupapattyā hetorahetutāpādanamahetusamā | heturatra kārakajñāpakasādhāraṇaḥ | utthānaṃ tu sādhanatvam sādhyapūrvabhāvitayottarabhāvitayā sādhanasya bhavet | prathame sādhyameva nāstīti kiṃ prati sādhanaṃ syāt | na hyasati sādhye sādhanatvaṃ nāma | ata eva na dvitīyaḥ | tṛtīye tu samānakālīnayoḥ savyetara viṣāṇayoriva na kāryakāraṇabhāva iti pratikūlatarkadeśanābhāsā ceyam |
nanu sādhyasādhanabhāvāpratiṣedhāviśeṣāt prāptyaprāptisamābhyāmasyāḥ ko bheda iti cet na, tatra sannikarṣāsannikarṣakhaṇḍanena hetutāpratiṣedhādiha tu kālasaṃbandhakhaṇḍanena hetutākhaṇḍanāt | tatra sahakāriṇaḥ saṃbandhasya khaṇḍanādiha tu pūrvavartitāmekasya kāraṇatvasvarūpasyāvakhaṇḍanāditi |
atrottaram-

12.20

pratiṣeddhavyasya hetorapratiṣedhaḥ pratiṣedho nopapadyata ityarthaḥ | kutaḥ pratiṣedhānupapattereva | tvaduktarītyā pratiṣedhaheturapi khaṇḍita eveti svavyāghātakatāpattirityarthaḥ |

12.21

arthāpattivadanupapattirarthāpattyābhāsastena samārthāpattisamā | arthāpattitayābhimanyamānatvāt | pratipakṣasya pratipipādayiṣitavirodhinaḥ siddheḥ pratyavasthānamarthāpattisama ityarthaḥ | uktasyānuktākṣepakatavaniyama ityabhimānena doṣābhidhānamarthā pattisamā | yathā śabdo'nitya ityukte'rthādāpadyate nānyadanityam | viśeṣavidheḥ śeṣaniṣedhaphalakatvāt | tathā ca sādhyavikalo dṛṣṭāntaḥ | viruddhatā ca hetoḥ kṛtakatvādanitya ityukte'rthādāpadyate anyasmānnitya iti | bādhaḥ satpratipakṣo vā | evaṃ pratyakṣādanitya ityukte'rthādāpadyate'numānānnitya iti bādha eva | kiñca kṛtakatvādanityaityukte hetvantaraṃ savyabhicāraṃ na veti draṣṭavyam | antye anyasya tadbhāva idameva tathā prāptam | ādye tulyayogakṣematvāt, idamapi tathā kathaṃ na syāt | evameva hetvantaraṃ viruddhatvādinā vikalpyānyathātvamāpāda nīyamiti | sarvadoṣadeśanābhāsā ceyam |

12.22

anūktasyeva cedarthādāpattistadā tvatpakṣasya nityatvasya hānerupapattiḥ | nahi tvayā'nityatvamuktaṃ kintu nityatvam | tathā ca nityatvākṣepe nityatvahānirityarthaḥ | nanu tavaivārthapattyā'nuktākṣepo na mamāpīti cedatra brūyāt, tatrāha-anaikāntikatvāccārthopatteriti | na hyekasminnevānte sa matpratipakṣamātra eveyamarthāpattiḥ | kintu svatpakṣe'pi viśeṣābhāvāt | yadi tūktopapādakamanuktamarthādāpadyate nānuktamātramiti nityatvasyoktasyānupapādakamanuktamapyanityatvaṃ nāyāsyatīti brūṣe-tadā śabdo'nitya ityasyoktasyānupapādakaṃ nityatvamiti tadapi nāyāsyatītyarthaḥ |

12.23

viśeṣo bhedo na viśeṣo'viśeṣo'bheda ityarthaḥ | tena samā aviśeṣasamā | tathā cānvarthasaṃjñālabdhaṃ lakṣaṇamanūdyate | ekasya dharmasya kṛtakatvādeḥ pakṣe dṛṣṭānte copapattyā sattvena pakṣadṛṣṭāntayoranityatvenā viśeṣe vādinocyamāne sarveṣāmaviśeṣaprasaṅgāt pratyavasthānamaviśeṣasametyarthaḥ | nanu kathaṃ sarvāviśeṣa ityata āha-sadbhāvopapatteḥ | satāṃ prāmāṇikāṇāṃ bhāvānāṃ vā ye dharmāḥ prameyatvavācyatvasattvabhāvatvādayastadupapatterityarthaḥ | ekapadena yatkiñcit sādhāraṇadharmamātramuktam | tena sādhāraṇadharmamātrasyāniṣṭāpādanasāmarthyamityabhimānena yat kiñcitpakṣadṛṣṭāntasādhāraṇadharmāṇaṃ viśeṣaḥ syāt | tathā ca tādātmye pakṣādyavibhāgastajjātīyatvena viśeṣe jātisaṅkaraḥ | viruddhajātyoḥ samāveśāṅgīkāre virodhaścetyādi | utkarṣasamānyāvṛttyarthaṃ yatkiñciditi | tatra sādhyasādhanābhyāmeva prasañjanamatra tu yena kenāpīti pratidharmeṇāpratyavasthānācca na sādharmyasamāsāṅkaryamapi | nāpi vikalpasamāsaṃbhedaḥ | vikalpenānupakramādanupasaṃhārācceti | sarvadoṣadeśanābhāsā ceyam |

12.24

tvaduktasya pratiṣedhasyātiprasaṅgena kṛtakatvaṃ nānityatvaṃ, na śabdaghaṭayoraviśeṣabodhakamityevaṃrūpasyābhāvo'saṃbhavaḥ | kutaḥ, kvaciccopapatteḥ | kvacideva vyāpye kṛtakatvādau sati tasya dharmasyā'nityatvenāviśeṣasyopapatteḥ | nahi vyāpakaṃ vinā vyāpyaṃ saṃbhavatītyarthaḥ |
nanu dharmatvāviśeṣāt sattvāderapi sati tathāstvityata āhakvacittu dharmānupapatteriti | kvacidvyāpye sattvādau sati taddharmasyānupapatteḥ | kathamayaṃ viśeṣa iti cet na, vyāptereva niyāmakatvāt | anyathā tvaddūṣaṇamadūṣakād viśiṣṭaṃ prameyatvādi sthāpanāṣadityapi syāditi bhāvaḥ |

12.25

upapadyate'nena sādhyamityupapattiḥ pramāṇam | tena samā upapatti sameti samākhyālabhyameva lakṣaṇamanūdyate | kāraṇapadenātra jñaptikāraṇaṃ yogyatāmahimnocyate | tathā cobhayasya pakṣapratipakṣabodhakasya kāraṇopapatteḥ kāraṇasadbhāvāt pratyavasthānamupapattisametyarthaḥ | parapakṣe sādhanasādhāraṇadharmabalena svapakṣasādhanopapādanāddoṣāmidhānamupapattisameti phalitam |
yatra parapakṣasādhanasādhāraṇena sattvādinā svapakṣasyāpi sādhanaṃ sādhayati tatropapattisamā bhavati | yathā śabdo'nityaḥ kṛtakatvādityakte yathā tvatpakṣe'nityatvasādhanaṃ tathā matpakṣepi nityatvasādhanaṃ bhaviṣyati, sattvādeḥ tvatpakṣavaditi nitya eva syānnānitya iti | anayā paramparayā bādhapratirodhau derśyete iti tadābhāsā jñeyam | prakaraṇasamasaṃśayasamayostu vyavasthitane hetunā sākṣāt svapakṣe sādhyameva sādhyate | atra tu sākṣāt sādhanaṃ sādhyate paramparayārthāt sādhyaṃ siddhayatīti tābhyāṃ bhedaḥ |
atrottaram-

12.26

ayaṃ viparīttasādhanopanyāsamukhena parapakṣanirākaraṇātmā pratiṣedho na saṃbhavati | kutaḥ, parapakṣopapattikāraṇasyābhyanujñānāt | yathā tvatpakṣe sādhanaṃ matpakṣe'pi tathaiveti vadatā tvayā parapakṣopapattikāraṇaṃ svīkṛtya svapakṣe sādhanaṃ sādhyate | tathā cāpratiṣedhaḥ | na hyekatra svīkāraniṣedhau yugapad bhavato virodhāt | ananujñāne vā svīyamapi nānujānīyādaviśeṣāt | kiñcobhayasampratipannatavena balīyasā matsāthanena sādhyamāne'nyatarāsiddhenālpabalena tvatsādhanenāpahṛtaviṣayatayā kiṃ sādhanīyam | yadi vā svapakṣasyaiva balavattāmabhyupaiṣi tarhi matpakṣe dūṣaṇāntaraṃ vada | na ca vaktuṃ śakyasi yogyasyānupalabdhibādhitatvāt | ayogyadoṣaśaṅkayā tu dūṣaṇamapyadūṣakaṃ syāditi svavyāghātakatā |
[ upalabdhisamajātilakṣaṇam ]
atra taditi sarvanāmnaḥ prastutapratyavamarśitvāt pratiṣedhātmakāyā anupalabdheḥ pratiṣedhyākāṅkṣitatvācca bhāṣyakṛt sūtrādasmād pūrvameva niṣedhyamāha–na prāguccāraṇāvidyamānasya śabdasyānupalabdhiḥ kintu sata evetyarthaḥ | kasmāt āvaraṇādyanupalabdheriti | yadyevantarhi jalādervibhāgādivacchabdasyāvaraṇamupalabhyeta tadāvaraṇasadbhāvaḥ syāditi, tadapanayāyoccārayituḥ prayatno ghaṭeta | tacca nopalabhyate | anupalambhāccāvaraṇābhāve niścite bahuprayatnaḥ śabdotpādaka eveti bhāṣyārthaḥ |
atra jātivādināmanupalabdhisamasūtrotthānam | tasyārthaḥ tadnupalabdherdvārāṇānupalabdheḥ anupalabbhāddhetorbhāvasya siddhau satyāṃ tadviparītāyā upalabdherāvaragopalabdheryat pratyavasthānaṃ prāguccāraṇād vidyamānasyaiva śabdasyānupalambha ityevaṃrūpa tadanupalabdhisameti |
nanvanupalabdheryadyanupalabdhiḥ syāttadaivaṃ syādeva natvevam, anupalabdherjñānābhāvarūpāyā ātmaniṣṭhāyā manasaiva sākṣāt kāraṇāditi cet na | sāpyanupalabdhiranupalabdhyantareṇa ced grāhyā tadānavasthā syāditi | saiva svātmanyanupalabdhirvācyā | tathā ca svātmarūpayā anupalabdhyā tasyā evānupalabdhyānupalabdhyasaṃbhavāt | ātma[ni] cānupalabdhirūpatvābhāve'nupalabdhitvasyaiva vyāhṛtiḥ | saviṣayakadharmasya viṣaya iva svasminnapi svarūpāviśeṣaniyama iti vādino'bhimānāditi ṭīkāparyantasvarasaḥ |
pariśiṣṭakṛtastu jātivādino yathoktābhimānādevānupalabdhi padena viṣayī dharmaḥ sarvo'pyupalakṣitaḥ | tenāniṣṭasamāderapyupagraha ityāhuḥ |
teṣāṃ [cāyamāśayaḥ] anupalabdhītyatra paryudāse nañ | tenopalabdhisadṛśaṃ viṣayamātramucyate, abrāhmaṇa iti nyāyāt | tenopalabdhyanupalabdhī icchānicche śaktyaśaktī dveṣāiveṣau kṛtyākṛtītyādisaṃgrahaḥ | anyathā āsāṃ jātyantaraprasaṅgo vibhāgavyāghāta iti | tathā cātmani tadattadrūpatāvikalapena svavyāghātakadoṣānidhānamanupalabdhisameti lakṣaṇaparyavasānam |
ayantu na sūtrākṣarārthaḥ | etanmate tviyamevaṃ pravartate | upalabdhaṃ liṅgādi gamakaṃ, upalabdhaścopalabdhiviṣayaḥ, upalabdhiśca svātmanyupalabdhirūpā na vā ? ādye tvātmāśrayaḥ | upalabdherupalabdhatve ghaṭādivadanupalabdhitvaprasaṅgaḥ | dvitīye tūpalabdherevānupalabdhiriti tadabhāvālliṅgādyupalabdhireva na syādityasiddhyadiprasaṅgaḥ | evamanupalabdhiḥ svātmanyanupalabdhiścet tadānupalabdhatvāt tadabhāva eva | tathā cānupalabdhyā yadabhāvo'bhyupeyate tasyaiva siddhiḥ syāditi virodhaḥ | yadi vā svātmani nānupalabdhirūpā tadānupalabdhireva mūlabhūta na syāditi | tathāpi yasyānupalabdhirucyate tatsiddhiraveti vaiparītyameva | athānupa labdhyāpyanupalabdhiḥ syādeva tadā ghaṭādayo'nupalabdhāḥ syurevaityanupalabdherabhāvasiddhirityapi na syāt | evamanyatrāpi vikalpe dūṣaṇamūhanīyam | sarvadoṣadeśanābhāsā ceyam |

12.27

upalabdhipadamatra sāmānyoktamapi sādhyopalabdhimāha | tadarthameva nyāyapravṛttyā tasyā eva prakṛtatvāt | upa adhike labdhirlābhaḥ | sādhyā derupalabdhirvidhīyamānātiprasaktiriti yāvat | 'upa samīpavāci syādupa hīne'dhike'pyupe'ti dharaṇīkoṣāt |
tathā copalabdhyā samopalabdhisameti samākhyālabhyameva lakṣaṇa-
manūdyate | kāraṇaṃ jñapterjñāpakam pakṣasādhanādi | tathā ca nirdiṣṭajñāpakā bhāve'pi jñāpyopalambhāt pratyavasthānamupalabdhisamā | utthānabījaṃ tu vākyasyāvadhāraṇagarbhatvābhimānaḥ |
tathā ca vākyārthāvadhāraṇavikalpadoṣeṇa pratyavasthānamupalabdhisamā | yathā parvato vahnimānityatra kimavadhāryate | kiṃ parvata eva vahnimān kiṃ vā vahnimāneva parvataḥ | atha parvato vahnimān bhavatyeveti viśiṣṭapratītirhiyamavaśyaṃ kiñcidvyavacchedikā syāt |
ādye'parvato'pi vahnimāniti vyāghātaḥ | dvitīye vṛkṣādimānna syāta | tṛtīye nirvahniḥ parvato na syādeva | evaṃ dhūmavattvādeva vahnimān kiṃ vā dhūmavattvāt parvata eva vahnimān | ādye nālokavattvāttathā syāt | antye nānye dhūmavattvāt tathā syāt | evaṃ yathāsaṃbhavaṃ vikalpya bādhādirvācyaḥ | bādhādideśanābhāsā ceyam |
atrottaram—

12.28

dhūmavattvādervāgnimattvādipratiṣedho nopapadyate | kutaḥ, kāraṇāntarādapyālokādestasya dharmasya sādhyasyopapatteḥ | na hyavadhāraṇagarbhaṃ dhūmavattvādi vācyaṃ yaduktadoṣaḥ syāt, mānābhāvāt | dhūmavattvāttāvadasya vahnimattvamavabodhyate | anyasmādapyasyaivānyasya vāvagamyatām | tāvatā na madvākyamasaṃbaddhaṃ bhavati | anyathāvādajalpayorbhavadīyasthāpanāyāmapyetādṛśadoṣasaṃbhavastatrāpi syāt | vitaṇḍāyāmapyevaṃ, tatrāsādhakatānumānabhaṅgāpatteḥ | na hi tasyāpīdamasādhakamevetyarthaḥ | evakārasyāprayojakatvāt | asādhakamityetāvanmātreṇaiva samīhita siddheḥ | na cedamevāsādhakaṃ, doṣāntaravaduktasyāpyasādhakatvāt | tasyāpi vā sādhakatve idamapi sādhakaṃ syādāviśeṣāditi |

12.30

tadanupalabdheranupalambhādityādikamahetuḥ | kutaḥ, anupalabdheḥ upalabdhyabhāvasyānupalambhātmakatvāt upalambhābhāvamātratmakatvāt | tathā ca na tasyāḥ svātmāpi viṣayo yadanupalabdheranupalambhādāvaraṇo palabdhiparyavasānādāvaraṇasattāyāṃ prāptāyāṃ prayatnena tadapanayāduccāraṇapūrvaṃ vidyamānasyaiva śabdasyānupalabdhau śabdanityatā syādityarthaḥ |
na vā viṣayī dharmo yathā viṣaye tathātmanyapi svasya svāviṣayatvāt | viṣayaviṣayibhāvasya bhedagarbhatvāt | anupalabdheśca manasātmani sākṣātkaraṇānnānupalabdhiḥ | yathā ca nānavasthādi tathā prāmāṇyavāda'nveṣṭavyam | anyathā tvadvacanānyanupalabhyamānadoṣāṇyapi doṣavantyeva syuḥ | doṣānupalabdheranupalambhadoṣānupaladya bhāve sadoṣatā sthairyāt | evaṃ sarvatropalabdhyādāvapyupalambhātmakatvādupalabdherheturityādikrameṇa sūtravipariṇāma ūhanīyaḥ 1|

12.31

anityeti bhāvapradhāno nirdeśaḥ | tenānityatvena samā'nityasametyanvarthasaṃjñāprāptameva lakṣaṇamanūdyate | dṛṣṭāntasādharmyādeva ced dṛṣṭāntena tulyo dharmo'nityatvaṃ pakṣe syāttadā sarveṣāmeva dṛṣṭānta sādharmyaṃ sattvādi sambhavatīti | sarveṣāmanityatvamāyātamityākāreṇa pratyavasthānamanityasameti sūtrārthaḥ |
pariśiṣṭe tu sādharmyavaidharmyasyāpyupalakṣaṇamuktam | tena vādyukta prayojakasāmānyamātreṇa vipakṣatvābhimatasya sapakṣatvaprasañjanamanitya sameti phalitam | mātrapadaṃ prāptyanapekṣārthakaṃ jātitvanirvāhāya |
yathā śabdo'nityaḥ kṛtakatvād ghaṭavadityukte, yathā ghaṭasādharmyāt kṛtakatvācchabdasyānityatvaṃ tathā tatsādharmyāt sattvāt sarvamevānityaṃ syāt | evaṃ yathākāśavaidharmyācchabdo'nitya evaṃ sarvametadvaidharmyāt śabdānāśrayatvānnityaṃ prāptamiti |
na ceyamaviśeṣasamaiva dharmamātrabalenāniṣṭāpādanāditi vācyam | aviśeṣasya sapratiyogikatvādanyasya cātathātvāt | tatra pakṣāderapyaviśeṣāpādanamiha tu vipakṣamātrasyaiva sapakṣatāpādanamityato'pi bhedāt |
atrottaram-

12.32

asiddherityanantarasvīkāra iti pūraṇīyam | nityasādharmyāt sattvādityatvasyāsiddheḥ svīkāre pratiṣedhasyāpi bhavaducyamānasya siddhiḥ syāt | kutaḥ ? pratiṣedhyasādharmyāt pratiṣedhyena sthāpyena sādharmyāt | astyeva hi matasthāpyena tava pratiṣedhyena pratiṣedhasya tvad vacanasya pratijñāyavayavayogyatvaṃ sādharmyamiti | atha sādharmyamātraṃ na sādhakaṃ kintu sādharmyaviśeṣo niyataṃ sādharmyaṃ tanmatapratiṣedhe nāstīti brūṣe, tadā sattvamapi na niyataṃ nityattveneti na nityatva siddhirapīti pratyūhenānityatvaniyatena kāryatvena nityatvameva setsyatītyarthaḥ |
yadvā kṛtakatvamanityatvāsādhakaṃ dṛṣṭāntasamānadharmatvāt sattva vaditi tadvākyārthaḥ | tathā ca sādharmyādasiddheḥ samānadharmatvāda nityatvādanityatvāsiddherasiddherabhyupagame pratiṣedhasyāpi tvadvacanasyāpyasiddhirasādhakatā | kasmāt ? pratiṣedhyasādharmyāt pratiṣedhyenaiva sādharmyāt samānadharmātmakatvāt | maduktasādharmyasya kāryatvasya yathā sādhakatvaṃ tathā'sattvasyāpi samānadharmatvāviśeṣāt | pratiṣedhyaṃ ca tat sādharmyaṃ ceti karmadhārayo vā | tathā ca yathā mattāsādharmyaṃ tvayā asādhakamucyate tathā tvaduktaṃ mayāpītyartha ityāhuḥ |
atra sāmānyamātramuktaṃ bhavati na tu svavyāghātaka iti nāyamarthaḥ |
evaṃ jātivādinau vyāghātamuktvā svapakṣasādhanāya paramārthadoṣamāha-

12.33

na sādharmyamātraṃ gamakaṃ yenāviśeṣaḥ syāt | kintu dṛṣṭānte sādhya sādhanabhāvena sādhyavyāptatvena prajñātasya prakarṣeṇa jñātasya pramitasya tādṛśasya hetubhāvo hetutvaṃ yato'to nāviśeṣaḥ |
nanu maduktasādharmyasyāpi nabhasi dṛṣṭānte sādhyasādhanabhāvena1 [1] eveti yadi brūyāttannāha-tasya cobhayathābhāvāt | sahacāradarśanavyabhicārādarśanābhyāṃ sahacāradarśanatarkābhyāṃ vā sambhavāt | etaccobhayakṛtakatvānityatve nāsti | sa tu sattvasyānityatvena vyabhicārasya sphuṭatvādityarthaḥ |
pariśiṣṭamate tu dṛṣṭānte'nvayadṛṣṭānte cobhayathānvayavyāpti vyatirekavyāptibhyāmityarthaḥ |

12.34

nityeti bhāvapradhāno nirdeśaḥ | tena nityatvena samā nityasameti samākhyālabhyalakṣaṇamanūdyate | anitye vastuni nityaṃ . sarvadā'nityabhāvād nityatvāt nityatvopapatternityatvāpatteḥ pratyavasthānaṃ nityasametyarthaḥ |
pariśiṣṭamate tu nityapadenājahatsvārthalakṣaṇayā sarvaṃ pañcaviṃśeṣeṇa dharmā upalakṣyante | nityamanityabhāvādityanena tadatadrūcikalpaḥ | sa ca sārūpyavai rūpyābhyāṃ dvirūpaḥ | nityatvopapatterityanena vivakṣitānupapattimātram | tena vivakṣitarūpasya yatkiñcidviruddhavikalpadvārā dharmiṇi tadvaiśiṣṭyanirākaraṇena pratyavasthānānityasamā | prakṛta vivakṣitadharmasya sādhyādeḥ kiñcid viruddhaṃ vikalpadvārā tadvikalpa dvārā dharmiṇyapekṣitasya sādhyavaiśiṣṭyasya nirākaraṇena pratyavasthāna mityarthaḥ |
tena nityānityabhinnābhinnakāryākāryāśritānāśrita [satyā] satyasadasatsthirāsthiraikānekānuvṛttānanuvṛttaviśeṣāviśeṣādisaṃgrahaḥ | yathā anityaḥ śabda ityukte'nityatvayogādanityastat kiṃ śabde'nityatvaṃ nityamathānityamiti | ādye śabdo'nitya eva syāt | na hi sambhavati sāmānyasamavāyābhyāmanyo dharmo vidyate dharmī ca nāstīti | antye'nityatvāt pūrvaṃ paścādvā'nityatvaṃ nāstīti bādhaḥ syādataḥ kathaṃ vā tadvānityo'nityatvābhāvāt | kiñcānityatvayogādanityaḥ | tacca yadi nityaṃ kathaṃ nityākāraṃ parasyā nityatāṃ kuryāt | nahi śvetākāraṃ vastrādau mecakatvamādadhāti | nāpyanityaṃ taddhi śabde tathākāratāmāpādayatīti | atatkāraṇasya sphaṭike'ruṇimavadayathārthatvāpatteḥ |
tadākārasyānyatra tadākāratāpratipādane ghaṭe paṭasyāpi paṭākāratāpratipādakatvaprasaṅgaḥ | api cānityatvasyānityatvaṃ yadyanityatvāntarayogāttadānavasthā | atha svabhāvādeva tadā'tatsvabhāvānāṃ ghaṭatvādīnāmanityatvāpattiḥ | anityatve vā dravyatvavyāghāta iti na pratijñātārthanirvāhaḥ |
evaṃ svarūpe svarūpāntaravṛttiṃ vikalpya dūṣaṇamūhanīyam | tathā virūpe virūpāntarāvasthānavikalpanādū doṣaḥ | yathā nityaḥ śabda ityatra nityatvayogānnityo bhavati | tannityatvaṃ śabdād bhinnamabhinnaṃ vā| bhinnaṃ cettadapi bhinnatvayogād bhinnamityanavasthā | abhinnameva cet kathamāśrayāśrayibhāvastathā ca bāghaḥ | evaṃ ghaṭatvayogād ghaṭa ucyate | ghaṭatvaṃ nityamanityaṃ vā'ntye na sāmānyarūpatā | ādye ghaṭasyāpi nityatvaprasaṅgaḥ, nityadharmitvāt ātmatvādhāravadityādi | pratikūlatarkadeśanābhāsā ceyam |
atrottaram—

12.35

yo'nityatvasya pratiṣedhastvayā nityatvāpādanena kṛtastasyābhāvo'saṃbhavaḥ | kutaḥ ? pratiṣedhye'nityatayā tvayā pratiṣedhanīye śabde nityamevānityatāvadanityayogādanitye'nityatvasyopapatteḥ sambhavādityarthaḥ |
yata evānitye sadaiva nityatvayogo tatra vā nityatvamupapadyate | anityatvaṃ hyubhayāntāvacchinnasattāyogitvam | taddhi nityameva sama-
vāyātmakatvāt | na caivaṃ śabdasyāpi nityatā samavāyabhinnatvāt | na hyanyasya nityatayā'nyasya nityatā bhavāṃta atiprasaṅgāt | sambandhyantarasyāsattve kathaṃ sattā samavāya iti cet na | ekasya śabdasya nāśe śabdāntaramādāya tatsaṃbhavāditi |
yadvā nityatvopapatterityanantaraṃ virodhāditi pūraṇīyam | tathā ca pratiṣedhasya bhavaduktasyābhāvo'saṃbhavaḥ | kutaḥ, pratiṣedhye nityamanityabhāvāt nityatvopapattervirodhāt | yatra nityamanityaṃ bhavati tatra nityatvaṃ viruddham | yadi nityatvaṃ, kathaṃ nityamanityabhāvo'thānitya bhāvaḥ, kathaṃ nityatvam | anityasya nityādhikaraṇatvaṃ viruddhamiti cet ! tat kimanityasyānityatvādhikaraṇatvaṃ manyase nityasya vā nityatvādhikaraṇatvam ? nādyaḥ, anityatvasya nityatvānityatvayostvaduktadoṣagrāsāt | na dvitīyaḥ, taddhi nityatvayogāt pūrvameva nityaṃ taduttaraṃ vā ? ādye nityatvayogāt pūrvameva syādityagre nityatvasaṃbaṃdhānupa pattiḥ | antye kiṃ nityatvasyāgre'pi saṃbandhena taṃ vināpi nityatānirvāhāt | tadapi nityatvaṃ nityamanityaṃ vā ? ādye, nityatvāntarayogānnityaṃ svayogādvā nityatvāyogādapi vā ? prathame'nyo'nyāśrayādyanavasthāparyantam, dvitīye syātmāśrayastṛtīye tvatiprasaṅgaḥ |
atha na mayā pratiṣedhye nityamanityabhāvo'bhyupagamyate yanmevirodhaḥ syāt | kintu yadi tvayā tathābhyupagantavyaṃ tadā nityatvaṃ syādityaniṣṭaṃ tavāpadyate | tat kuto me sādhanasvīkārakṛto virodha iti cet na, vikalpasyaivāsyotthānāsaṃbhavāt | ubhayāntāvacchinna sattā samavāyo hyanityatā | nityā ca prāptiḥ samavāyaḥ | tathā ca nityaḥ saṃbandho nityo'nityo veti paryavasitaḥ prāpto'nunmattasya na saṃbhavatīti |
pariśiṣṭe tu anitye anityatvopapatteḥ hetoryaḥ pratiṣedhastasyābhāva iti yojanetyakṣarārtha iti yojanīyam |

12.36

kāryaśabdo'tra kāryaviśeṣaparaḥ sāmānyavācakasya viśeṣe'pi śaktatvāt | tathā ca kāryaviśeṣeṇa kāryeṇa samā kāryasameti samākhyālabdhameva lakṣaṇamanūdyate | kāryasyānekatvāt sāmānyata ukte hetāvabhimataikaviśeṣopapatyarthaṃ śaṅkitasyānabhimataviśeṣasya nirākaraṇena pratyavasthānaṃ kāryasamā | yathā śabdo'nityaḥ prayatnānantarīyakatavā dityukte prayatnānantarīyakatvaṃ kāryatvamapi bhavati prayatnānantaramupalabhyamānatvamapi | tadatra prathamamasiddhameva, anityatvāsiddheḥ | atha prayatnānantaramupalabhyamānatvarūpaṃ yat prayatnānantarīyakatvam tena tattatsādhyaṃ tatsattve'pyāvaraṇāpākaraṇe mūlakarkandhūkodakādāvivānyathāsiddham | āvaraṇādyasambhave sati prayatnānantarīyakatvāditi tu kāryatva sādhakaṃ bhavati | taccayā noktameveti |
ata eva vādyukte doṣamāśaṅkya taduddhārāya svotprekṣitasya pramāṇasya dūṣaṇena vādyuktasya sādhanasyāsāmarthyapratipādanaṃ kāryasameti vadanti | asiddhideśanābhāsā ceyam |
vastutastu kāryaśabdaḥ kṛtyarhatvaṃ kartavyatvamabhidadhānaḥ kṛtalakṣaṇānāṃ jātīnāmanyat svavyāghātakamuttaramāha | tathā ca kāryeṇānuktalakṣaṇena samā kāryasamā | tathā cedasya svavyāghātakamuttaraṃ kāryasamā | tathā cāsyā ākṛtigaṇatvāt sūtrākṣarānupadarśitānāṃ lakṣaṇayā parigṛhītānāmanyāsāṃ ca jātīnāmupagrahaḥ |
atrottaram-
sarvvasyāmapi jātāvevaṃvidhamasaduttaraṃ ṣaṭpakṣāpādakaṃ bhavatītyarthaḥ |
tathā hi aindriyakaḥ śabdaḥ kāryyatvāt aindriyakatvād vā ghaṭavaditi sadasatprayogayostadvadākāśe sarvvasmādasparśādasparśaḥ ki na syāditi sādharmyasamaḥ | asparśādākāśaṃ paramamahad dṛṣṭaṃ śabdenāpi tādṛśena paramamahatā bhāvyamityutkarṣasamā | evaṃ neyaṃ sadoṣatvamātreṇa sāmyaṃ sarvvatra sulabham | yadyapyetatsūtraṃ ṣaṭpakṣyanantaraṃ kartuṃ marhāta tathāpi tripadyādisūcanābhiprāyeṇārdhokta eva kṛtam | ubhayā svajñatvavirodhivādiprativādivākyaparamparā hi ṣaṭpadyucyate | tādṛśaṃ ca tricatuḥ pakṣīṣvapi samānam |
nanu yadi tripadyāmeva dvayorasvajñatvabodhastadā kiṃ catuḥpadyā dyavakāśadāneneti cet na, mṛdumadhyādimātrabhedena puṃsāṃ sphuraṇavaicitryāt | sphuraṇe'pi niṣṭhurāniṣṭhurahṛdayatvāt | niṣṭhurahṛdayatve'pi vāvadūkāvāvadūkatvāt | avasarāpekṣayā vā | tathā hi sabhyaistāvat paryanuyogopekṣaṇā metrodbhāvyam, anyattu tannāntarīkatayā | tacca tatsādhanopakramāyāṃ kathāyāṃ prathamadvitīyapakṣayorasaṃbhāvitameva | tṛtīye tu sambhāvitamidya niyuktairudbhāvyaṃ niyogakālātipāte tvaniyuktaireveti niyamaḥ | trayaśca niyoktāro vādiprativādimadhyasthāḥ | tatra prativādi niyogamapekṣamāṇāścaturthapakṣamanumanyante | tasminnapi yat kiñcana vādini paryanuyojyopekṣaṇamāpatitamiti | vādiyogamapekṣamāṇāḥ pañcamaṃ pakṣamanumanyante | vādinyapi pralapatyanuvidheyapraśnāvasaramubhayoḥ stambharūpamapekṣamāṇā ṣaṣṭhamapi pakṣaṃ samīkṣante iti |
evaṃ praśnasamayātikrame satyeva tvaduktāvapi vādinau nivārya kva kathātvamāvedanīyam | anyathā teṣāmapyavasaraprāptasya paryanuyojyasyāpekṣāyāmaṅgattvaprasaṅgāt | etaduttarakālaṃ sadvādo'pi nopayujyate | prāptodbhāvanāvasaradoṣopekṣaṇasya samādheyatvāt | kutaḥ ! punaḥ sabhyānāṃ praśnopekṣeti cet kathāyāstadakatṛkatayā teṣāmutthāpya vivakṣātvāt | sā ca praśnena vā, ubhayorapi pratibhayā vā, kathābhāsaprati bandhena vā | tatprativādipraśne tripakṣī, vādipraśne catuḥpakṣī, ubhayorapi pratibhāyāmanuvidheyapraśne pañcapakṣī, pratibandhena ṣaṭpakṣī | vāde tu tṛtīyapade pareṇa niranuyojyānuyogodbhāvanaṃ, caturthe svayamapi svadoṣodbhāvanaṃ tattvabubhutsātvāt | pañcame'pi tathā | ṣaṣṭhe tvapratibhāpratītya rthamavakāśaḥ |
yadvātra nānayoḥ parasparamasaduttarodbhāvanaṃ nāpi svadoṣaṃ svayamudbhāvya saduttarodbhāvanaṃ tattvabubhutsātvāt | nāpyapratibhā, tadā sabhyāvasaraḥ | yadi tu saduttarādau saduttaraṃ syāt tadā vāde duṣṭatva parihāreṇa kathā pravarteta eva | anyatra tu hetvantarahānisaṃnyāsaṣaḍuttarāntarapravṛtternigraha eva | tasyāpyanudbhāvane tvavaṣṭambhavijayamātramekasyātiśayenāpakṛṣṭatvāt | tadapekṣayā dvitīyasyotkṛṣṭatvāditi |

12.37

śabdasya kāryāntarace'kāryatve prayatnasya tvadūṣaṇasyāhetutvama kāraṇatvaṃ syādityarthaḥ | nanvabhivyaktāveva śabdasya kāraṇaṃ yatnaḥ syādityata āha—anupalabdhikāraṇopapatteriti | anupalabdheḥ kāraṇaṃ śabdasyānutpāda evāvaraṇādyabhāvāt tasyopapatteḥ sambhavādityarthaḥ | abhāvāditi vā śeṣaḥ | yadvā kāryāntaratve yadi prayatnasyāhetutvaṃ tarhi kāryāntaratvapakṣe kasmāddhetutvaṃ syādityata āha—anupalabdhikāraṇopapatte riti | anupalabdhikāraṇopapattau satyāṃ tathā syādityarthaḥ | ākṛti gaṇapakṣe tu kāryāṇāṃ jātīnāmanyatve parasparabhinnatve prayatnasya tava dūṣaṇaprayatnasyāhetutvam | parasādhakatāyāmasādhakatvam | kutaḥ ! anupalabdhikāraṇopapatteḥ | upalavdheryat kāraṇaṃ nirdoṣaṃ vācyaṃ tasyānupapatteḥ | svavyāghātakatvādivetyarthaḥ |
tadevaṃ jātyuttaravādinaṃ prati sthāpanāvādinā sarvatraiva samīcīnaṃ samādhānaṃ vaktavyam | evameva sati kathāphalaṃ tattvanirṇayo vā vijayo vā bhavati | samādhāne tu sadoṣe'bhihite ṣaṭpakṣī bhavatīti na tattvanirṇayo na vā vijayaḥ | kintūbhāvapi vādināvasvajñau jñāyete ityubhayo rbhaṅge madhyastha eva vijayate | akuśaladyūtakārayorbhaṅge sati ka iva[?] sva svajñatvabodhanāditi śiṣyān śikṣayituṃ sūtrakāraḥ ṣaṭpakṣīmavatārayitumāha—

12.38

yathānaikāntikatvāt prayatnānantarīyakatvaṃ kāryatvāsārthakaṃ tathāyamapyanaikāntikatvadoṣo'naikāntika eveti na sādhakaḥ | na hyanai kāntikatvātmako doṣaḥ sarvasyaivāsādhakatvaṃ sādhayati | svasyaivāsādhakatvāsārthakatvāt | ata eva tasminnadūṣakatāṃśa eva na niyata ityanaikāntikatvāt pratiṣedhe'pi samāno doṣa iti | yadvā śabde prayatnanāntarīyakatvaṃ na kāryyatvaṃ gamayati abhivyaṅgye mūlakakīlakādāvanaikāntikatvāditi tvayāsmāsu doṣa ucyate | tathā bhivyaṅgyatvamapi na gamayiṣyati | prayatnakāryeṇānaikāntikatvāditi bhavatsvapi mayā doṣo vācya ityarthaḥ |
yadvā yathā mama pakṣaḥ sadoṣamevāha sūtrakāraḥ |

12.40

tulyabalavirodho vipratiṣedhaḥ | tathā ca pratiṣedhasya tulyabala virodhī vipratiṣedhastṛtīyo dvitīyasamastṛtīyaḥ pakṣaḥ | tatrāpi pratiṣedha doṣasama eva doṣa ityarthaḥ | sa ca sajātīyo vā yathā kathañcit tannāmako vā doṣattvenaiva vā tulya iti pūrvavanneyam |
ṣaṭpakṣī vaicitryapratipādanārthaṃ chalajātī vihāya nigrahasthānodbhāvanena pañcamapakṣamāha sūtrakāraḥ—

12.41

dvitīyaḥ pakṣaḥ pratiṣedhaḥ taṃ sadoṣamabhyupetya tatra madyuktaṃ doṣamanuddhṛtya pratiṣedhavipratiṣedhe tṛtīye pakṣe madyukte samānaṃ doṣaṃ prasañjayato bhavato matānujñā nāma nigrahasthānamāpatitamiti pañcamaḥ pakṣaḥ |
seyaṃ matānujñā tatrāpi madyuktaṃ doṣamanuddhṛtya tṛtīye pakṣe samānaṃ doṣaṃ prasañjayato bhūteti prativādinaḥ ṣaṣṭhaṃ [pakṣaṃ] sūtrakṛdāha—

12.42

pañcamapakṣavādinaḥ svapakṣaḥ prathamaḥ pakṣastaṃ lakṣyīkṛtya pravartata iti | svapakṣalakṣaṇo dvitīyaḥ pakṣaḥ svapakṣameva kāryasamā jātiratra dvitīya pakṣa eva | tadapekṣayā tadanupekṣayā ya upapattyupasaṃhārau yukti bhāṣaṇaṃ sāmyāpādanarūpaṃ pratiṣedhe'pi samāno doṣa ityevaṃ rūpaṃ, tasya hetunirdeśaḥ | kathaṃ pratiṣedhe'pi samāno doṣa ityākāṅkṣānivartako'yamapyanaikāntiko yata evaṃ rūpaḥ | tasmin kriyamāṇe parapakṣasya prati vādino dvitīyapakṣasya yo doṣo'naikāntikatvalakṣaṇastasyāpratiṣedhenārthato'bhyupagamāt samāno doṣo matānujñātmaka ityarthaḥ |
atra sthāpanāvādinaḥ prathamatṛtīyapañcamapakṣāḥ prativādinastu dvitīyacaturthaṣaṣṭhāḥ | atra sādhvasādhutāyāṃ jijñāsyamānāyāṃ caturtha ṣaṣṭhayorarthāviśeṣāt punaruktadoṣaprasaṅgaḥ samānaḥ, tṛtīyapañcamayoḥ punaruktadoṣaḥ prathamaṣaṣṭhayoḥ punaruktadoṣaḥ tṛtīyapañcamayormatānujñā doṣaḥ prathamatṛtīyayorviśeṣahetvabhāva iti | tadevaṃ ṣaṭpakṣyāmubhayorasiddhirayuktavāditvāt | yadā tūpalabdhikāraṇābhāve prayatnantaramupalabdhe riti viśeṣaheturucyate | tadā na ṣaṭpakṣī pravarttata ityetadarthaṃ ṣaṭpakṣī prakaraṇamiti |
vipratipattyapratipattyorbahutvāt nigrahasthānabahutvamiti saṃkṣepeṇoktaṃ tadvibhāgamāha sūtrakāraḥ—

Linked texts (1)