Pramāṇa · Search · About · API

Nyayasutra 1.18

Anvīkṣānayatattvabodha 1.18

Language
Sanskrit

1.18

traikālyāsiddheḥ, hetoḥ-hetutvābhimatasya kārakasya jñāpakasya vā kālatrayasaṃbandhaḥ traikālyam | tasyā [tasya] hetutvaprayojakasyāsiddheḥ, paryudāsanañā vyatireka[kā] niścayāt pratyavasthānamahetusama ityarthaḥ | ataeva kṛtijñaptisādhāraṇīyaṃ jātiḥ | tathā hi-sādhyajñānāt sādhyajñāpanāt [?] pūrvaṃ daṇḍādisādhanasvīkāre sādhanatvānupapattiḥ, sādhyopahitatvāt sādhanatvasya | sādhyasyopadhāyakasyābhāve'nupapatteḥ | daṇḍādipūrvaṃ ghaṭādisādhyasvīkāre sādhyatvānupapattiḥ; sādhanaghaṭitamūrcchitatvāt sādhyasya | sahabhāve ca tayoḥ savyetaraviṣāṇayoriva sādhyasādhanā[natvā]nupapatteḥ, sādhyasādhanayormitho viśeṣaṇatvamityabhimānāt | tathā jñāpakasya dhūmādeḥ sādhyajñāpanāt pūrvaṃ sādhyajñāpakajñāne sādhyaghaṭita mūrjitaḥ sādhanatvamajānatā durjñānatvaṃ', sādhyasyaiva pūrvaṃ jñāne tatpratiyogisādhanamantarbhāvya durbodhatvaṃ, sahabhāve ca jñāpyajñāpakatvānupapattirityuktasambhravasya tulyatvāt |
yadyapi hetoḥ pūrvāparasahabhāvakhaṇḍanenaṃ pratyavasthānamahetusamatābhi[samaiti] lakṣaṇamavyāpakaṃ, hetoḥ sahatvāsahatvakhaṇḍanenāpi pratyavasthānasambhavāt | tathāpi traikālyagrahaṇantūpalakṣaṇārtham | hetutvābhimatasya samayasambandhamātreṇa hetutvavirodhāpādanamahetusama iti lakṣaṇam; samayasambandhamātrasyāhetutvaniyamābhidhāne tadbalādahetutvāpādanamiti vā | nanu samuditatraikālyasambandhānupapattyaiveyaṃ jātiḥ sūtre trai kālyāsiddheriti mantavyam | samayasambandhānupapattereva jātitvopapattau samudāyānvaye gauravāt | anyathā tasya jātyantaratvāpatteḥ | traikālyaśruterudāharaṇaviśeṣaparatayevopapatteḥ; samudāyāsiddherapi samayasambandhamātrānupapattijīvanācca | anutpattisame tu kāryaprākkālāsambandhānupapattirutthānabījam; iha tu kālasambandhavirodha iti na tat saṅkaraḥ |
nanu kāryajñāpyabhedabhinnasādhyaprāptyaprāptibhyāṃ vikalpane pratyavasthānāt kāryakāraṇabhāvapratikṣeparūpaprāptyaprāptisamātaḥ kathamasyabhedaḥ ? tadavāntarabhedavaśāt | tatra sādhanaṃ sādhyena sannikṛṣṭamasannikṛṣṭañceti svarūpatāstubhyastā' [?] iha tu sādhanatvanirūpakeṇa samayena kāraṇataupayikasādhyasādhanasambandhānupapattiriti kālataḥ |
kālasannikarṣāsannikarṣakhaṇḍanadvārā tayoravatāra iti cenna | tatra “sādhyaṃ prāpye” [‘prāpya sādhyami’ 5-1-7] tyādisūtre śrutārthatyāgasyānaikatvāt1; tatra hetu cāsaṅgīkṛtyaiva [tvamaṅgīkṛtyaivā ?]viśeṣātiprasaṅgayorāsañjanam, iha tu kāraṇatākhaṇḍanamiti pratyavasthānaprakārabhedācca | te arthadvārike, iyaṃ tu śabdadvārikā | tathā hi-prāpto'pi na sādhanaṃ, daṇḍa iva cakre | aprāpto'pi na tathā, vindhya iva hi bhavatītyarthasvarūpaprāptyaprāptī tatra dvāram, iha tu śabdo'bhihitaḥ| sādhyasādhanabhāvo na sambhavati sapratiyoginoḥ kaivalyenātmanā [']bhāvāt | sādhyasādhanopahitatvāt sādhyasādhanayoriti sādhyasādhanaśabdabalena pratyavasthānam | tayorapi śabdābhihitasādhyasādhanadvārā pravṛttirasti, rūpāntareṇa cāsyā api śabdadvārakatvaṃ nāstīti na | viśeṣaṇayoriti cenna | tatra kāraṇatāmaṅgīkṛtyāviśeṣātiprasaṅgayorāpādanamiti, [atra] tu kāraṇaśabdārthaṃ eva dūṣyata ityuktatvāt | tadvi[tatna]vikalpopakrame2, iyaṃ trivikalpopakramā, nātra niyamaḥ; sahabhāvāsahabhāvavikalpābhyāmapyatra pratyavasthānasambhavāditi cenna | udāharaṇaviśeṣamabhipretya tadabhidhānāt |
vastutaḥ, tatra prāptyaprāptyoḥ kāraṇatāvacchedakatvenāsaṅkāritve'pi tayoḥ sahakāritvamāropya dūṣaṇam; iha tu kāraṇatāsvarūpameva dūṣyate | api ca te viśeṣaṇāsiddhyābhāse prāptyaprāptyoḥ hetuviśeṣaṇayo. dūṣaṇāt | iyantūktarūpapratikūlatarkadeśanābhāsā | tatrāpi prāptyaprāptyorviśeṣya[ṣāti]prasaṅgāpādanābhyāṃ pratikūlatarkadeśanābhāsatvamastīti cenna | ‘aviśeṣādatiprasaṅgāditi’ pañcamyāstvaviśeṣādeḥ dūṣaṇasyāprayojakatvamucyate tatra | iha tu sādhyasādhanayoranyonyapratiyogitayā'nyonyayorātmalābhasambhavenānyonyāśraye paryavasānamiti |
pratyuttarasūtram-

Linked texts (1)