Pramāṇa · Search · About · API

Nyayasutra 1

Anvīkṣānayatattvabodha 1

Language
Sanskrit

Contents

1.p1

jātyantaravibhāgoddeśasyāpyetadanukūlatvādata saṅgatatvāt | tadākāṅkṣānuvṛttau sādhamryasamalakṣaṇānavatārāt | tanna prāguktajātisāmānyalakṣaṇānantaraṃ kiya[nto]tyantāsaṅkīrṇopādhisatya [dyayaḥ] iti jijñāsāyāṃ viśeṣalakṣaṇāvatārānukūlajijñāsāprayojakaṃ vibhāgoddeśasūtram |

1.1

lāghavāya dvandvaḥ samāsaḥ| sa ca sarvapadārthapradhāna iti dūṣakatāyāṃ parasparānapekṣatvaṃ sūcitam | lakṣaṇasūtropasthāpitalakṣyānusāreṇa vigrahaḥ | samaśabdaḥ pratyekamabhisambadhyate | samaśabdārthaśca vādinostulyatā | jātyuttarasya sthāpanādūṣakatvavat svasyāpi dūṣakatvāditi jātīnāṃ sādhāraṇaṃ dūṣa[ka]tvabījaṃ svavyāghātakatvaṃ sūcitam |
yadvā sthāpanāyāḥ samīkaraṇābhiprāyasya jātiprayogakāraṇatvāt sāmyāpādananiyatabuddhipūrvaprayogatvaṃ jātīnāṃ vyañjitam | anyathā saduttarāparisphūrtāvahamevāpakṛṣṭaḥ syāmityabhipretya tatprayogāt | etenoktisambhavo'pi darśitaḥ | asādhāraṇaṃ tu duṣṭatābījaṃ pratyuttarasūtreṣu sūtrakāra eva vakṣyati |
na cānvarthasaṃjñāniruktereva tattadviśeṣalakṣaṇasiddhau tadarthakasūtravaiyarthyam, sādhamryarūpaṃ svavyāghātakamuttaraṃ sādhamryasama ityādeḥ sarvatra sulabhatvāditi vācyam | sādhamryādīnāṃ sādhāraṇyena tattadviśeṣopasthityarthaṃ sthānakaraṇādipratisandhānārthañca pṛthagviśeṣalakṣaṇārambhāt | kā[ka]raṇādijñāne satyūhāpohābhyāsapāṭavārtiśayena paraprayuktajātipratiṣedhe saduttarāparisphūtauṃ svayaṃ parigrahe ca saukaryāt | tanna sarvatra pratyavasthānaprakārekhu sādhamryavaidhamryopasthite ............| tadviśeṣajñāne ca tatsāmānyajñānasyopajīvyatvāt |
5|
tatrāpi tadvyatirekagarbhatvāddhaidhamryasya paścādbhāve tayolakṣaṇāya sūtram |
31
40] iti sūtraṃ vyācakṣāṇena svayamevāsata[t]sādhanopakramakathāyāṃ ṣaṭpakṣīpradarśanāditi |

1.2.1

yadyapi yathāśrutaṃ sūtramagamakam; sādhamryavaidhamryasamādityasya vidheyasyoddeśyākāṅkṣāyāḥ, vākye ca kriyāpadamantareṇāparyavasyati, tadapekṣāyāḥ, taddharmopapatteriti viśeṣaṇapadasya viśeṣyākāṅkṣāyāśca sattvāt | yadvā 'pratyavasthānam' ityekavacanāntasyaiva viśeṣe'nvayaḥ | āvṛttyā ca vaidharmyasame'pyanvayaḥ | sādharmyeṇa vaidharmyeṇa copasaṃhāre 'sthāpanāyāṃ satyāṃ' iti viṣayanirdeśaḥ 1| tāvanmātrañca sarvajātisādhāraṇamiti sādharmyavaidharmyābhyāmityāvartanīyam | tathā ca sādharmyavaidharmyābhyāṃ pratyavasthānamiti labhyate | na ca sāmānyalakṣaṇasthaṃ tadapyanuvartanīyam | ananyagatyā tathā sthāpanāt | na ca mānāntareṇa tathā sthāpanāyāṃ jātyuttarāvyāptiḥ | kathāyāṃ sarveṣāmeva mānānāmatra mānacchāyayaivopanyāsa ityananyugamāt | upasaṃhāra ityeva viṣayanirdeśe sādharmyavaidharmyābhyāṃ pratyavasthāne ityanvayaḥ | taddharmaviparyayopapatterityatra tacchabdena prāguktasādharmyavaidharmyaparāmarśo svarūpāsiddhideśanābhāse ime jātī syātām | vakṣyamāṇapaṃktyā ca satpratipakṣadeśanābhāse ime itye0 [va]| ityupasaṃhāra dharmopasthitasya sādhyasya parāmarśaḥ | evamapi taddharmaviparyayopapatteriti pañcamīnirdeśe bādhadeśanābhāse ime syātāmiti | tatpadaṃ ṣaṣṭhyantaṃ pramāṇāntarāt ma prati2......deśanābhāsatve jñāte sambandhatvena tādarthyasya ṣaṣṭhyābhidhānam | tādarthyena tu rūpeṇa tadabhidheyatve caturthyeva syāt | ṭīkāyāñca kṛti padapūraṇena ṣaṣṭhyeva dyotyate | na tu tādarthyavāci kṛtiśabdādhyāhāraḥ, gauravāt |

1.2.2

gatyantarasmṛteva tādarthyarūpatā vākyārthabuddhau viṣaya ityasya śabdādhyāhāraprastāve nirāsāt | tasya sādhyasya viparyayo vyatirekastadupapattiḥ sattāvagatiḥ | āvartitapadena sādharmyavaidharmyasamaviti lakṣyapadasya yathāsaṃkhyamanvayaḥ | tādarthyamātreṇa 3...... [tadbhāva] siddhi paryantasyāvivakṣayā satpratipakṣadeśanābhāsatvaṃ sūcitam | yadyapyuddiśyapratyavasthānapadapuraskāre napuṃsakatvaṃ, jātiviśeṣyatve strīliṅgaṃ sūcitam | tathāpi sādharmyavaidharmyasamau pratiṣedhāvityanvayāt pulliṃganirdeśaḥ | niranuyojyānuyogaviśeṣatayā jāteḥ pratiṣedharūpatvāt | tena pratyavasthānasya svapakṣasthāpanāparapakṣapratiṣedhātmakatatvā [t] 00 [dvitī]yasūtrabhāgasya sthāpanāsādhāraṇyepyuttarakakṣāpātitā labhyate | yadyapi jātipadaṃ saṃjñātvāt 'ktic ktauca saṃjñāyām' [pā0 sū0 3| 174|] iti sūtreṇa ktic pratyayāntaṃ • puliṅgameva yuktamiti nādhyāhārāpekṣā | tannāpyā......tannāpyanuvartate | prakṛte ca nāśā......iti na tatsambhavaḥ | ataeva

1.2.3

vāco yuktiḥ | tadanayoḥ sādhakasārūpyāsādhakavairūpyayordarśanaṃ dvāram | sthāpanāhetudūṣyaḥ, satpratipakṣatvamāropyam | vādimadhyasthayoḥ tadbhrāntiḥ phalaṃ kāraṇayuktam | abuddhipūrvakaprayoge pramādo, buddhipūrve pratibhākṣaye, mayi vadati kaḥ śakta iti svaprauḍhiriti [0prauḍhikhyā0] khyāpayiṣā vā'vasaraḥ | duṣṭatvamūlantu sādhāraṇam | nānārūpo vakṣyamāṇo vyāghātaḥ | asādhāraṇamatra yuktāṅgahīnatvam, sādhanayuktasyāṅgasyāvyāpterhānāt | ayuktāṅgādhikatvaṃ sādharmyamārabhyāyuktasyāṅgatvopagamāt | aviṣayavṛttitvañcāsatpratipakṣa eva | satpratipakṣodbhāvanātū | kecidaviṣayavṛttitvaṃ yuktāṅgahānāvantarbhūtam | pratirodhaṃ pratiyuktasyāṅgasya samānabalatvasyāvadhāraṇāt | hānirastvanumānapakṣe pratibandhavirahāt | sādharmyarūpatāmātrapratirodhakatvāṅgīkārāt | mānāntarapakṣatvaprāmāṇyaparicchedādityāhuḥ | 5| yuktāṅgahīnatvapradarśanānumānayoḥ pratyuttaraṃ sūtram-

1.2.4

2] ca śabdo'nitya aindriyakatvādityukte sāmānyamaindriyakaṃ nityamiti nitya evāstviti, hetūpādānamudāharaṇamātrapradarśanāya | na tu heturapi lakṣaṇe vivakṣitaḥ | sūtre pratidṛṣṭāntamātraśruteḥ | kiṃ punarutthānabījamata, nahi yuktyābhāsamapyapratibandhāya, pratidṛṣṭāntamātreṇa bādhapratirodhāvabhidhātumarhati | evaṃ manyate jātivādī | udāharaṇena prādhānyena sādhyamucyate, sādhanamupasarjanatveneti | 'tathā cāya'mityupanayena sarvanāmnā dāṣṭantike pradhānasya pratyavamarśādvaitvabhidhānamanaṅga [m] | pradhānameva sarvanāmnā parāmṛśyata iti vyutpatteḥ | nahi caitro yathā dīrghaḥ, tathā maitraḥ khaṅga iti, kintu tathā dīrgha iti | tadvad yathā ghaṭo'nityaḥ, tathā śabdo'nitya ityatideṣṭavyam; na tu yathā ghaṭo nityaḥ, tathā śabdo [a] kṛtaka iti |

1.3

gosiddhirgovyavahārasiddhi ryathā | gotvāttu niyatādevaṃ, na tu tadaniyatātsādhrakāt | gotvena vā sāsnādyupalakṣyata iti na sādhyāvaiśiṣṭyam | tathāhi sādharmyamātrādvaidharmyamātrādvā vyabhicāriṇo na sādhyasiddhiḥ | tadukte'pi sādharmyādinā pratighāte sādharmyādyanantaraṃ pratighātasambhavāditi | avyāghātakatvaṃ sādhāraṇatvam | duṣṭatvabījamasādhāraṇantu yuktāṅgahīnatvādyuktam | yadi ca dūṣaṇasāmarthyamidamiti na jānāti, tadā tadarthaṃ vākyaprayogo vyāhataḥ, jñānapūrvakatvāttasya | tajjñānañca tajjātīyatvādiliṅgadhījanyam | tasya pratidharmapratihatatvenāsādhakatvāditi tadādarage vyāghātaḥ | tadvaidhurye ca pravṛtcinivṛttirūpavyavahārasyāhutiḥ | na ca liṅgaṃ vināpi śabdāttadadhigatiḥ | sarvatra tadabhāvāt | kvacittu laiṅgikatvasyāvaśyavācyatvāt | api ca yadidaṃ vyāptimamapekṣya pratyavasthānaṃ tadanubhayānumatyā svānumatimātreṇa vā | nādyaḥ, vādinā sādharmyādimātrasya dūṣakatvānabhyupagamāt | nāntyaḥ, tvadukte 'pyevaṃbhūtasādharmyādipratighātasambhavāt | vādinā svānumatyā yatkiñciddadoṣābhidhānāpatteḥ | na ca tadapi duṣṭam, tadaduṣṭatve sthāpanāyāḥ samyakkālāpatteḥ' | kiñca tvaduktaṃ yadi dūṣakatvaniyataṃ tadā niyamagrāhakamāne'pyetaddoṣasambhavānna tanmānamiti virodhaḥ | athaitatsambhave'pi tanmānameva, sthāpanāpyevaṃ syādityuddeśyāsiddhiḥ | api ca sādharmyādipratihatatvamasādhakatvaniyatamupalabhya yadi pratyavatiṣṭhase, tadā hṛdi niyamo, vāci tadviparyaya iti vāṅmanasorvisaṃvādaḥ | na cetaḥ punarapi vākyaprayogo vyāhata iti |
5|
atha vaicitryātmakavikalpānāṃ sādharmyādinirūpyatvāt sādhyadṛṣṭāntadharmavikalpajāti[?]prabhava[utkarṣasamādi]jātiṣaṭkaprakaraṇam | tallakṣaṇāya sūtram—
]rityādi pratyuttarasūtrapraṇayanāt | pareṇa jātau prayuktāyāṃ saduttareṇaivoddhāraḥ kartavyaḥ | tathā ca kathācchalaṃ vyavatiṣṭhate, anyathā ca tanneti pradarśanārthaṃ kathābhāsaprakaraṇam | asaduttaranirūpyatvāt saṅgatiḥ |

1.4.1

iha yadyapi varṇyaṃ jñāpyam | tacca hetoḥ sādhyasya vā | nādyo hetāvanuvartanīyaṃ sādhyam, tena ca pratyavasthānamasambhavo[vi] | nāntyaḥ, sādhyasya sādhyāntarābhāvāt kena pratyavastheyam | ata eva sādhyasamāpi visadhnā1[visaṃsthulā] varṇyasamapunaruktā ca dharmiṇaḥ svaparasādhāraṇyābhāvāt | samapadānvayaścāvarṇyenājñāpyena ca pratyavasthānāsambhavaḥ | tathāpi varṇyāvarṇye [vikalpa] sādhyasameṣu bhāvapradhāno nirdeśaḥ | tatra kṛtyasya sādhutvāt | prakaraṇāvacchedakaikarūpalābhāya sarvapadārthapradhāno dvandvaḥ | tathāpyutkarṣādīnāṃ lakṣyapadatvāt sādhyadṛṣṭāntayordharmavikalpādityasya ca jātiṣaṭkasādhāraṇyenātivyāpakatvādenekalakṣaṇaparatayāpi tasya vyākhyāne prakaraṇopādhyaprāpterlakṣaṇaṃ kimāsāmiti cenna sasādhyāniruktyanantavaryaṃ2 viśeṣamāśritya sādhyadṛṣṭāntadharmavikalpānāṃ tattajjātilakṣaṇatvāt | [sa] sādhyārthamātrasyālakṣaṇatvāt | pakṣāvidyamānadharmasañjanāderjātyantare'pi sambhavāt | tatra dharmavikalpādityantena pañca lakṣaṇāni | tatsādhyatvāditi ṣaṣṭhamiti prāñcaḥ | ubhayamapi sarvatreti navdyāḥ | utkarṣasamādiṣvapyubhayasādhyatvāt | sādhyasamasyāpi sādhyadṛṣṭāntadharmavikalpādevotthānāt | ghaṭe dṛṣṭānte dṛṣṭā tatkṛtakatvādyathā.śabde sādhyamanityatvaṃ, tathā tatraiva tasya rūpasāhacaryamapyastīti tata eva rūpavattvamapyastu | nahyubhayoḥ sādhyatvena viśeṣo'stītyubhayasādhyatvenotkarṣādīnāmapyutthānāt |

1.4.2

sādhyasamasyāpi sādhyavikalpavadubhayatobhayānvaye cakāraḥ samuccayārthaḥ saṅgacchate | sādhyasamāyāntu yadyapi sādhyasamarthatvaniruktyā nāvayavo[va]yogalābhaḥ | yathālābhantu varṇyasamabhedaḥ tathāpi sādhyapadasya viśeṣaparatayā pratijñeyamātraparatvāttallābhaḥ | ubhayasādhyatvādityatrāpyavagateśca | viśeṣaparatāṃ vinā tatrāpyavayavayogālābhāt | sādhyadṛṣṭāntadharmavikalpobhayasādhyatvādityatrāpyavagateśca | viśeṣaparatāṃ vinā tatrāpyavayavadvā[vyava]bhyāmutthānabījakhyāpanaṃ na hi yuktyābhāsamapyapratisandhāya

1.4.3

pratyavasthānam, abuddhipūrvake jātiprayoge nimittābhāvāt | buddhipūrvake'pi kathaṃ tathāvidhena parabuddhivyāmohanam | vyāmohane vā sarveṇa sarvatrotkarṣādikamupanyasyete [ta] | sādhyaḥ pakṣaḥ, dṛṣṭānto vyāpyavyāpakavattayā'vadhāritaḥ, dharmavikalpo dharmavaicitryam | sattvāsattvamiti yāvat | tadasya ṣaṭkasyetaravyāvṛttānugatarūpajijñāsāyāṃ dharmavaicitryamutkarṣādiṣvanyathā darśanīyamatastat prakaraṇāthavicchedakaṃ yadyapi na bhavati, tathāpyutkarṣādiṣu vaicitryasya nānāprakārakasya vaicitryeṇaiva sāmānyena rūpeṇa samastaviśeṣapratipādanam | yogyatayā cotkarṣādau kvacit kiñcit vaicitryamanveti | āvṛttyā vā pratyekamutkarṣādiṣu vaicitryabhedānāṃ pratipādanam | parasya vayā [vākyārtha]jñānadvārā dharmavikalpasya hetutvam | sādhyadṛṣṭāntayordharmaḥ, tasya vikalpo vaicitryam, tasmādaniṣṭaprayojana[0ṣṭaprasañjana] mityarthaḥ | kva prasañjanamityapekṣāyāṃ sādhyadṛṣṭāntayorityanvīyate | upasthitatvāt | kecittu sādhyadṛṣṭāntayoriti saptamī | dharmasyāśrayāpekṣāyāṃ sādhyadṛṣṭāntayorevānvayaḥ, tata evetyāhuḥ |

1.4.4

tatrotkarṣasame dharmavikalpo vyāpyasya vyāpakasya vā ? parodīritānumānavākyāpanītasya dṛṣṭānta āpādyaḥ sāhacaryopālambhaḥ | pakṣe ca tadvirahaprayuktastatsāhacaryāt sāhacaryānupalambhaḥ | ubhayatra sattvāsattvayorutkarṣābhāvāt | ekatra satopasthāne sattvāpādanā syāt | tasmāt sādhyadṛṣṭāntadharmavikalpādukarṣo'vidyamānadharmasiñjanamutkarṣasamaḥ | arthāccābhyāseva[na] sādhyasādhanābhyāṃ sādhyadṛṣṭāntanirūpakatayā tayorupasthiterantaraṅgatatvāt, sādhyasādhanābhyāṃ saṃbandhamātraṃ gamakatve tattvamityabhimāno mūlamatra | tena sāhacaryyamātrapuraskṛtagamakaṃtavayoḥ siṣādhayiṣitasādhanayoranyatareṇa pakṣadṛṣṭāntānyatare'vidyamānadharmāsañjanamutkarṣasamaḥ | pakṣaniṣṭhasya paroktasādhanāvyāpakasya paroktādeva sādhanā[dā] pādānamutkarṣasama ityanye | kecittu sūtre dṛṣṭāntapadamajahatsvārthalakṣaṇayā dṛṣṭāntādṛṣṭāntaparam | ata eva vikalpasamāyāṃ sādhananiṣṭhamevāpādanam | tena vipakṣe'pi paroktasādhanasāhacaryamātreṇa pakṣāvidyamānadharmāpādanarūpotkarṣasamasaṃgrahaḥ | tathā ca sādhyasādhanānyatarasahacāramātreṇa pakṣe'vidyamānadharmasiñjanamutkarṣasama ityāhuḥ |

1.4.5

udāharaṇaṃ, śabdo'nityaḥ, kṛtakatvādityukte, anityaṃ ghaṭādi, rūpavat kriyāvadaśrotraṃ dṛṣṭamiti śabdo'pyevaṃ syādaviśeṣāt | tathā ca vivakṣitaviparītasādhanādviśeṣaviruddho hetuḥ | yathā1 vā kriyāhetuguṇayogālloṣṭavat kriyāvān, ātmā, [loṣṭavadevasparśaṃ] vānapi prāpnoti, atha na [sparśavān loṣṭavat] na kriyāvānapīti | ya evaṃ doṣasya [ṣaḥ] ta[sya] eva sadasadviṣayatvādvidvidheyam | asaduktikatvañceha na sambhavati, utkarṣeṇa pratyavasthānasyāsaduttaratvaniyamenoktamātragatāsadrūpatāvirahāt | śabdo dravyaṃ sattvādityukte yadi dravyaṃ guṇavān syādaviśeṣādityatrāsaduktikatvā tṛtīyāpi vidhetyanye | sādhyāpakarṣe bādhaḥ | vyāpakānupalabdheścaṃśyapratiyogikabalavattvapuraskārāt | tadapuraskāre tu satpratipakṣatvamāropyam | tadāropyadeśanābhāsā ceyam | dharṇyaḥ khyāpanīyaḥ sāṃdhya iti yāvat | dharmavikalpanañca nātra sādhyadṛṣṭāntayoḥ sattvāsattvābhyāṃ dharmasya vaicitryam, kintu svadharmadvāreṇa tacca dṛṣṭānte | ye dharmā hetoravivakṣitāḥ pakṣamātre vivakṣitāḥ tattvātvanāśātva[tattvenāsattvam] svarūpeṇa ca sattvam [?] te ca dharmā vyāpakābhimatadharmavattvenā niścīyamāne dharmiṇi niścīyamānasattāvattvam | tadevāsiddhārthatvam, tathā saṃśayasamānaviṣayatvam | taccābhinnaviṣayasaṃśayaprasavasamarthasaṃskārasācivyam | tathābhūtasaṃskārasya pramitimātranāśyatvāt | tathā siṣādhayiṣitadharmavattvenoddeśyatāsāmānādhikaraṇyam | tathā vyāptigrāhakamanādhīnagṛhīta1 dharmaviśeṣāsāmānādhikaraṇyam | svarūpaviśeṣaśceti | utthānabījantu siddhadyaupathikasamastarūpasampanno dṛṣṭānto na vā ?

1.4.6

yadyādyaḥ, tarhyasiddhārthatvādīnāṃ pañcānāṃ sādhyasiddhayarthaḥ | guṇānāṃ hetuviśeṣāṇāmaṅgīkāre siddho'sāviti sādhyadharmavattayā dṛṣṭāntaḥ khyāpanīyaḥ syāt | na hi sādhyavikalo dṛṣṭāntaḥ | neti pakṣe na dṛṣṭāntaḥ, na hi śa[asa]makṛtaupathikarūpavattve[he] tu mattvenāsaṃpratipannadṛṣṭāntaḥ, sādhanavaikalyāditi dṛṣṭāntatayā varṇanīyaḥ syāt | tena dṛṣṭāntāvṛttisiddhayarthaṃ guṇadharmavattayā gamakatvamityabhimānena dṛṣṭāntasya khyāpanīyatvāpādanaṃ varṇyasamaḥ | yat kiñcit dharmasāmyena sapakṣasya pakṣatvāpādanaṃ vā varṇyasama iti lakṣaṇam | asyāśca pakṣe vivakṣito hetuviśeṣoddhāraṃ dṛṣṭānto dṛśyaḥ, sādhyasiddhadyaṅga [pakṣasattvādi] pañcakāliṅgito hetuḥ yadi dṛṣṭāntaḥ tadā sādhyavaikalyaṃ, anyathā sādhanavaikalyamiti pratyavasthānāt | taddvārā hetu rvā | yatra yatra heturūpadarśanīyaḥ, tatra sādhyasandehe sādhyaviparītavyāptatvarūpaviruddhatvasandehāt sandigdhaviruddhatvam | atha [rthaṃ] gamakarūpavān hetuḥ pakṣa eva tarhyasādhāraṇyamiti pratyavasthānāt | tadbhrāntiḥ phalam | taddeśanābhāsā ceyam | utkarṣasamaiveyaṃ pakṣadharmāṇāṃ dṛṣṭāntāsaṅganāt | uktyanusāreṇāpakarṣasamā veti caitān [caitayoḥ] sādhanadharmabalenotkarṣasyāpakarṣasya vā prasañjanāt | dṛṣṭāntadāṣṭrāntikabhāvamātrabalena hyatra varṇyatvaṃ tat pratiṣedho vā, na tūktahetubalena | ata evātrāśrayāsiddhi-svarūpāsiddhyādayo vipaścitāḥ, tatra tu viśeṣavirodhaḥ | rtahi hetorūpālambhanamanā sta [stha] yaiva | yadi rūpādyutkarṣāpakarṣābhyāṃ pratyavatiṣṭhate tadā ki vācyam | prakṛtādūṣaṇatvenārthāntaramatānujñānyatarat |

1.4.7

aniṣṭaprasañjanena dṛṣṭāntike vighaṭayataḥ kathaṃ matamapīti cet, evaṃ hyanaṅgameva rūpādyadhikamaṅgamaropya tadavacchedenaiva dharmo [?] sādhanadharmādeḥ prayojakatvamabhyupagacchan pūrvavadeva sādhyadṛṣṭāntayoranyatarāsiddhimabhipreyāditi vācyam | tathā ca varṇyovarṇyasamāveva | atha tatprayojakatvaṃ tarhi pakṣādiṣvapi tathā, tulyayogakṣematvāt | na ca teṣāṃ mānāntarasiddhatvaṃ, liṅgasyāprayojakatvaprasaṅgāt | tatpratipattijanakatvameva tatprayojakatvamityabhimānāt | tathā ca pakṣaliṅgadṛṣṭāntataddharmāṇāmapi tatprayojyatvaṃ sulabham | evaṃ tatprayoganivṛttau tatsiddhiḥ, tatsiddhau tatprayoganivṛttirityanyonyāśrayaḥ | pakṣatadviśeṣaṇāsiddhāvāśrayāsiddhiḥ | liṅgatadviśeṣaṇāsiddhau svarūpāsiddhiḥ | dṛṣṭāntatadviśeṣaṇāsiddhau vyāpyatvāsiddhiḥ | dṛṣṭāntasvarūpāsiddhiśca | sādhyavaikalyādityādikamūhyam | tadevāropyam | tadābhāsā ceyam | nanūtkarṣāpakarṣavarddharṣyāvarṇyasamavacca vikalpasame'pyavikalpasamaḥ, sādhyasame'pyasādhyasamaḥ kasmānnocyate | ādyasyāsambhavāt | na hi pakṣasapakṣayoḥ sādharmyeṇāvaicityaṃ pratyavasthānāya kalpyate |

1.4.8

atha vyatirekiṇi vipakṣa eva dṛṣṭāntaḥ, tadvaicityeṇopālambhaḥ syādeva | jīvaccharīraṃ na nirātmakaṃ prāṇādimattvāt | yannirātmakaṃ tanna prāṇādimat, yathā ghaṭādi | tato yathā prāṇādimattvāprāṇādimattvavikalpe'pi jīvaccharīraghaṭayoḥ sattvādyavikalpaḥ, tathā nairātmyavikalpo'pi syāditi pratyavasthānaṃ syāditi cenna | atra hi sattvasya, yadi prāṇādimattvasthāpyanairātmyasādhye duṣṭatvamabhimatam, tadā vikalpasama eva | anvayavyabhicārabalenānyatra pratyavasthānāt | atha sattvenaiva nairātmyalakṣaṇo'viśeṣopi jīvaccharīraghaṭayoḥ sādhyate | tadāpyaviśeṣasamaḥ | asādhyasamastvavarṇyasama eva | pravartamānahetusādhyatvapratikṣepasya tat pravṛttereva viṣayatvāt | sogatāstu, caturddaśajātivādina utkarṣādīnāṃ ṣaṇṇāmekatvameva | sādhyadṛṣṭāntayorddharmavikalpādupyānasyāviśeṣādityāhuḥ | tattaikatvaṃ yadi sarvathaivābhede vivakṣitam, tarhi aviśeṣasamājātiḥ | athaikajātīyatvaṃ, tarhi na kiñcit bādhyate | tathā dve ṣor̤hā vyutpādane yathoktaviśeṣāālambanasya balabhidā'pi bhettumaśakyatvāt | āsāṃ duṣṭatvamūlapratipādanaparaṃ sūtram-

1.5

kiñcitsādharmyāt-kenacit sādharmyānniyatāt, na tanmātrāt | upasaṃhriyate pakṣe sādhyata ityupasaṃhāraḥ siṣādhayiṣo [yiṣito] dharmaḥ tasya siddhirjñānaṃ yato | ato vaidharmyāt aniyatāt na pratiṣedha utkarṣasamarūpa ityarthaḥ | ihaivaṃ pratyuttarakramaḥ syādetat, yadi ghaṭe anityatvasahacaritamātrāt kṛtakatvāvacchede [nā]'nityatvamupasaṃhārātmā | natvevam, kintu [a] cetanavyāptaṃ taditi |
evañca yadi rūpādimattvenāpi vyāptiḥ syāt, tatastūtkarṣaṃ ko necchet, natvevam | tavāyamabhyupagamo na mameti cet, evaṃ tarhi tvadabhyupagate'pyasādhakatāsamāne
taddoṣāpattiriti svoktivyāghātaḥ | evamapakarṣasame'pi | kiñcitsādharmyāttṛtīyaliṅgaparāmarśaviṣayāt tatsiddheḥ vaidharmyādaniyāmakadharmavyāvṛttennaṃ pratiṣedhaḥ sādhyahetvo[ra] pakarṣarūpa ityarthaḥ | evamabhyupagame sa eva vyāghātaḥ | evaṃ varṇyasame'pi | kiñcitsādharmyāttṛtīyaliṅgaparāmarśaviṣayādupasaṃhārasiddheḥ, vaidharmyādasiddhārthatvādeḥ na pratiṣedho varṇyatvāpadeśanamityarthaḥ | anyathā'numānamātrocchede sa eva vyāghātaḥ | evameva viparyayeṇāvarṇyasame'pi | kiñcitsādharmyāpekṣadṛṣṭāntavṛttiliṅgavṛttyoḥ vyāpyatāvacchedakarūpādupasaṃhārasiddheḥ vaidharmyāt siddhārthatvādeḥ na pratiṣedha uktalakṣaṇa ityarthaḥ | anyathā, evambhūtenāvarṇyatvena jātyuttarasyāpi vyāpteḥ sa eva vyāghātaḥ | tadanayoraviṣayavṛttitvaṃ duṣṭa[tva]bījam, asiddhārthatvādīnāṃ liṅgāṅgānāṃ pakṣaikaniyatānāṃ sapaksanayanāt, siddhārthatvādīnāñca sapakṣaikaniyatānāṃ pakṣanayanāt | evaṃ vikalpasame'pi kiñcitsādharmyāt kenacidvyāptatvāt liṅgasthopasaṃhārasiddheḥ, pakṣe sādhyasiddheḥ vaidharmyādarthāntare ṇāvyāptatvādapratiṣedhaḥ | nahyekena vyāptaṃ sarvavyāptamityabhyupagamenāpi ekavyabhicāri sarvavyabhicārīti niyamaḥ | tathātve coktarūpo vyāghātaḥ | atrāpi aviṣayavṛttitvameva duṣṭatvamūlam, vyabhicārādasādhakamityucitam, kintu tannaiva, natvanyatra vyabhicārādanyatreti | sādhyasame tu mānāntarasiddhasya mānāntarasiddhāt kiñcitsādharmyāt sādhyavyāptādupasaṃhārasiddheḥ vaidharmyāttu liṅgāsiddhatvādenaṃ pratiṣedha uktalakṣaṇa ityarthaḥ | nahi pakṣādīnāṃ tata eva liṅgāt siddhiranumānāṅgam, vyāptipakṣadharmatayoḥ siddhau tadviśiṣṭaliṅgasiddhiḥ, tatsiddhau tasmāt pakṣadṛṣṭāntayoḥ siddhiḥ, tayośca siddhau vyāptipakṣadharmatayoḥ siddhiriti cakrakāpatteḥ | vyāptipakṣadharmatāviśiṣṭaliṅgasiddhau pakṣasapakṣayoḥ siddhiḥ, tatsiddhau ca tadviśiṣṭaliṅgasiddhirityanyonyāśrayāpatteḥ | anyathā jātyuttarasyāpyevambhūtadūṣaṇākrānteḥ | tadidamayuktāṅgādhikatvam, pakṣādīnāṃ siddhānāmanumānāṅgatve'pyetalliṅgasiddhatvasyāpyuktasyāṅgatvopagamāt | na caivaṃ liṅgasyāprayojakatvam, na hi tatsiddhijanakatvamevāsya prayojakatvam, kintu nirupādhiḥ sambandhaḥ |
varṇyavarṇyasādhyasameṣu vyāghātāntaramapi sūtrayati-

1.6.1

apratiṣedhārthakaṃṣaṇārthaścakāraḥ ! ihaivaṃ jātivādī praṣṭavyaḥ, kiṃ bhavān vāstavoṃ pakṣasapakṣaliṅgānāṃ sthitimāsthāya evaṃ pratyavatiṣṭhate, vyāvahārikoṃ kāmapi, na cet kimanena | svecchāprasūtakalpanāmātrasulabhatayā[']nādeyatvāt | siddhena cātideśādvarṇyasiddhasyeti nyāyāt | kutaścit siddha eva dṛṣṭānto'siddhañca sādhyamiti tayoḥ sthitiḥ | evaṃ sati dṛṣṭānte'pyasiddhārthatvādīnāmaṅgatvamicchato vyāghātaḥ | teṣāṃ yathoktasthitivirodhitvāt | na ca yadyat siddhivirodhe [dhi] tadeva tasyāṃ liṅgamiti sambhavati | tathā ca yasmin sati yanna bhavatyeva tatsiddhau tadaṅgamiti bruvataḥ kathaṃ na vyāghātaḥ | evaṃ sādhyasthitivirodhyeva siddhārthatvādi tadaṅgamiti bruvato'pi | sūtrārthastu sādhyātideśābhyupagamādṛṣṭāntasyopapattirabhyupagamo yataḥ, tato na pratiṣedhaḥ | yadvā dṛṣṭāntasyopapatteḥ sādhyasādhanavattvādināsiddheḥ, pakṣe sādhyasyātideśo jñāpanaṃ yato'taḥ pratiṣedho na yukta ityarthaḥ | tathā ca siddhasya varṇyatvāpādane, asiddhasya vāvarṇyatvāpādane, asiddhasya bhāvatvāpādane mānāntarasiddhasya tatprayogasādhyatvāpādane ca vyāghātaḥ |

1.6.2

kecit ṣaṇṇāmapi jātīnāmidaṃ pratyuttarasūtram, samuccayārthe cakāra [:] svarasāt | tathā hi utkarṣasame dṛṣṭāntasyopapattyā sādhyaṃ vyāpakamiti diśyate | na ca rūpādisattvaṃ tatheti nopasaṃhriyata ityarthaḥ | evamapakarṣasame dṛṣṭāntopapattau sādhyaṃ vyāpakamiti diśyate | na ca sahacaritamātravyāvṛttiḥ | sahacaritāntaravyāvṛtteḥ vyāpiketyarthaḥ | evaṃ vikalpasame'pi dṛṣṭāntasya vyāpyavyāpakatvenopapatteḥ prasiddheḥ sādhyasya vyāpakasyātideśaḥ sādhanam | kiñcicca kasyacidvyāpyaṃ, vyāpakaṃ, evaṃ kiñcit prati kiñcidvyabhicāri, na sarvaḥ sarvaṃ prati, anyathā tavāpi sa eva vyāghātaḥ ityanya ityāhuḥ | sādhyasamalakṣaṇajñānasya sambandhaviṣayatvena sambandhaviśeṣaṇakavyāptisamajñāna hetutvaṃ prāptijñānasya cāprāptibuddhāviti saṃgatyā prāptyaprāptivikalpopakramajātidvayaprakaraṇamārabhate | prakaraṇārthastu vyavasthatinirūpya jātilakṣaṇam | vyavasthitiśca siddhatvaṃ pūrvavannātiprasaṅgaḥ | dṛṣṭāntapadamajahatsvārthalakṣaṇayā siddhaparam | kāraṇaṃ kuptijñaptyo rjñāpakam | tadayamarthaḥ—kuptijñaptyorvyavasthitasya kāraṇaṃ jñāpakaṃ, tasyānapadeśādaniddeśāt pratyavasthānaṃ prasaṅgasamaḥ | nanvetat saduttarameva, asiddhayudbhāvakatvāt | na ca svavyāghātakatvaṃ viśeṣaṇaṃ, prasaṅgamātrāt, avyāghātakatvamuktakarṣasamādāvapīti tasyaitadviśeṣatvāpatteḥ | nāpyanavasthābhāsāsaṅgatvena[prasañjanatvena]viśeṣyaṃ, bījāṅkurādāvanavasthābhāsaprasañjane'pi jātyu ttaratvābhāvenātivyāpteḥ, sūtre'navasthāyā aśravaṇācca |

1.6.3

yadāhuḥ—labdharūpaṃ kvacit kiñcittādṛgeva niṣidhyate | vidhānamantareṇāto na niṣedhasya sambhavaḥ || iti | labdharūpatā copalabdhatvam | tataścābhāvapratiyogina upalabdhatvaṃ vācyam | na ca ghaṭamātraṃ pratiyogī, kintu ghaṭabhūtalavartamānasaṃsargaḥ, saṃsargābhāvatvāt | tasya copalabdhi rnāsmṛtiḥ [?] ananubhūtatvāt | nāpyanubhūtiḥ, asatkhyātyāpatteḥ | tathā[ca] bhūtale ghaṭasattvaprasaṅga ityākāreti | tanna, yathopadarśitaviparītaprasaṅgasamaparatayetat sūtrasya bhāvayitumaśakyatvāt | kva tarhyantarbhavati, prāptisamāyāmeva | tatra hi yadāi yadidamuttaram, prāpya vā'prāpya vetyasyāpi pratiṣedhyaṃ, prāpyāprāpya veti samāno doṣa iti | seyamāpātato'navasthādeśanābhāsāmukhena pakṣe, aprasiddhaviśeṣaṇaviśeṣyobhayatvena hetau, tadviśeṣaṇāprasiddhatvena' dṛṣṭānte sādhyasādhanobhayavikalatvena taddeśanābhāseyam | evamasādhakamidaṃ, vyabhicāritvādityādāvapīya pravataṃte | vyabhicāritvādāveva kiṃ mānam | na hyasiddho vyabhicārādi sādhakatve liṅgamityāśayādityāhuḥ | kṛtipakṣe svakāraṇaṃ vinā kāraṇasyāsattvāropa utthānabījam | jñaptipakṣe nāyaṃ varṇyasamaḥ sādhyasamo vā | sādhyadṛṣṭāntadharmavikalpahetukatvābhāvāt | anavasthāprasañjanābhāvācca nāyametāviti | pratyavasthānācca pratidṛṣṭāntena pratidṛṣṭāntasamaḥ |

1.6.4

yadyapi pratyavasthānaṃ vacanaṃ jātirapyuttararūpā tadeveti pañcamyānanvayāt prathamāntameva taducitam, athavā sāmānyalakṣaṇasthitaṃ pratya[va]sthānapadamanuvartya tatsāmānādhikaraṇyenānvayo vācyaḥ, tathāpi pratidṛṣṭāntena a [sva] viṣayādyupalakṣaṇe niyatapratīpamavasthānaṃ tathā, jñānādikam, tathā ca pratidṛṣṭāntena tajjñānena yat pratidṛṣṭāntābhidhānaṃ tat pratyavasthānaṃ pratīpasthāpakatvāt | tasmāt pratisādhananiṣedharūpaḥ pratidṛṣṭāntasamaḥ pratyavasthānamiti vibhaktivipariṇāmānvayaḥ | pratiṣedhapadādhyāhārāt vibhaktivipariṇāmasya nyāyyatvāditi cenna, prakaraṇādupasthite pratiṣedhe [dhyā] hārābhāvāt | tvayāpi cāvaśyaṃ tadupasthitervaktavyatvāt | anyathā pratidṛṣṭāntasamaḥ pratiṣedha iti kathamanvayaḥ syāt | vipariṇāmānuṣaṅgayostvanuṣaṅga eva jyāyān | upasthitā[nu]yogāt | lyablope pañcamītyanye | tena pratidṛṣṭāntamātramālambya bāghapratirodhānyatarābhidhānaṃ pratidṛṣṭāntasamaḥ | pratidharmasamaprakaraṇasamābhyāmasya bhedaḥ, kevalapratidṛṣṭāntabalavṛttitvāt | bhāṣye [5|

1.6.5

yadvā heturbahirvyāptibalena sādhako, antarvyāptibalena vā ? nādyaḥ, tathā sati pakṣadharmasya vyabhicāraśaṅkākrāntatvena sādhakatvāyogāt | nāntyaḥ, vyāptigrahaṇakāle vyavahitāvabhāsāyogat | avabhāse vā'numānavaiyarthyāt | tathā pakṣāsaṃbaddhasyāgamakatveti prasaṅgaḥ | saṃbandhasya ca saṃyogādirūpatayā mithovyabhicāraḥ | tathā vipakṣādavyāvṛtto heturanaikāntikaḥ | vyāvṛttaśce [t] kā'sau vyāvṛttiḥ, itaretarābhāvasya svapakṣe'pi sattvāt | prāgabhāvapradhvaṃsayorvyabhicāra eva paryavasānāt | atyantābhāve ca vājiviṣāṇāviśeṣaprasaṅgaḥ | tathā'vyāptasyāgamakatve'tiprasaṅgaḥ | vyāptiśca tādātmyatadutpattisvābhāvikatvānaupādhikatvanirūpaṇāśakyatayā durnirūpetyabhimāno bījamatra | yadvā dṛṣṭāntasya sādhakatve hetusambandho na prayojakaḥ | vyatirekadṛṣṭānte vyabhicārādityabhimānaḥ | evañca pravartate—yadi ghaṭadṛṣṭāntabalenānityaḥ śabdo, athākāśadṛṣṭāntabalena nityaḥ kiṃ na syāditi pratirodhapakṣe | bādhapakṣe tu ghaṭadṛṣṭāntabalena nānityaḥ śabdaḥ, ākāśadṛṣṭāntabalena nityasyaiva siddheriti | tasya hetorapradhānatvenānaṅgatābhimānoddhāram | dūṣyo dṛṣṭāntaḥ na hetuḥ | tasyāsa [na] ṅgatvābhimānāt | bādhapratirodhāvāropyau | tadābhāsāceyam | prasaṅgasamadoṣacarcā sūtram—

1.7

prāpya nirūpya jātitvaṃ prakaraṇārthaḥ | prāptinirūpyatvasyātiprasaktasyāpi rūpasya prakaraṇārthā[rthatā]vacchedakatvāttātparyaviśeṣasya niyāmakatvāt | ktvā pratyayasya samānakartṛkakriyāntaragarbhatvāt kriyāntarāpekṣāyāṃ prāptāprāpya veti vikalpānantaraṃ sādhakatvamiti prathamāntādhyāhāre yadyapyananavayaḥ, tathāpi hetorityanantaraṃ yadā tadetyadhyāhāryam | tasya sūtre guṇatvāt |
yadvā sādhakatve iti saptamyantamadhyāhāryam | yadyapi lakṣaṇe vikalpo vyarthaḥ, tathāpi jātyutthānakathanārthaṃ vikalpopakramaḥ | pratiṣedha iti prakṛtam | tadanvayaḥ sādharmya-
nirvartitakriye [ka] karmaṇi sādhanasyāsādhananyāyātipātamukhenāsādha[na][sādhya] tvamāropyam | taccāpātataḥ pratikūlatarkābhāsatvam | tadavasāne tu sādhanapravṛtteḥ | sādhyaprāgabhāvavān kālaḥ sādhyasiddhau sahakārīṣyate | tasyāñca daśāyāṃ sādhyasādhanayorasambandhādasaṃbaddhasya janakatve'tiprasaṅgāt | [siddhadaśāyāṃ sādhyasādhanayoḥ] dvayorapi sattve kiṃ kasya sādhanamityucitakālarūpasahakārivirahāt viśeṣaṇāsiddhatvam, tadābhāsā ceyam | svaprāptisamayāntaraprāptāvaviśeṣo dvāraṃ, kṛtasya karaṇāyogādakṛtasya karaṇaṃ vācyam | tathā cāviśeṣānniyamānupapatterakārakatvaṃ vā hetu dūṣyaḥ | atrāpyāpātataḥ pratikūlatarkābhāsadeśanābhāsaniṣṭhāyāṃ prāptilakṣaṇā viśeṣaṇāsiddhideśanābhāsā ceyam |

1.8

sa ca [na] mithaḥ prāptānāṃ svarūpahāniḥ, gaṅgāsāgaravat | sāgarapraveśe'pi gaṅgāyāḥ svarūpasthiteḥ | nāpi svarūpābhedastadvadeva tatratyabhedābhimānaḥ sausādṛśye bhedānākalanāt | viṣaktāvayavatayā yathā tayorvyūhabhaṅgaḥ tathā sarvvatra syāditi cenna | mithaḥ prāptāvapya00 [prāptavyūhe] rasaṃkīrṇasvarūpaireva daṇḍādibhiḥ ghaṭādiniṣpattidarśanāt | dvitīyaprāptiryadi kāryakāraṇabhāvastadomityucyate1 | nahyevamabhedo vā svarūpāsattvaṃ vā prasaṃjayati | na ca phalena prāptiḥ saṃyogādiḥ sādhanānāṃ tatpratyakṣam, anyonyāśrayāpatteḥ | daṇḍādibhyo ghaṭādīnāṃ svakāraṇenaiva prāptānāmeva niṣpattidarśanāt | atiprasaṅgabhayānyamayāmabhyupagama[0yāt sāmagryabhyupagama] iti cenna, svābhāvikakāraṇaśakterniyāmakatayā daṇḍādibhya eva ghaṭādiniṣpattidarśanāt | antata ādipadasaṃgṛhītasya tvadabhyupagamasyāprāptireva, sādhanairniṣpattidarśanāt | tadidamuktyādhikatvam | phalaprāpterayuktāyā2 aṅgatvenopagamāt | aviṣayavṛttitvaṃ vā | prāptiviśeṣadharmasya vyūhaghātittvasya prāptyantare sañcāraṇāt | jñaptipakṣe tu liṅgasya dharmiṇā saṃyogādiḥ prāptiriṣyata eva | sādhyenāpi sarvopasaṃhāre [grahe] ṇavyāpteḥ prāptirasti jñāyate ca | viśeṣya tadajñānamiti cet, kimitaḥ | nahi viśeṣyaviśeṣaṇayorvyāptiranumānāṅga[ma] vijñānādapi ghaṭādiniṣpattidarśanāt | ādipadasaṃgṛhītenāsādhakatānumānena viśeṣāsādhakatvasya tvayaivābhyupagamācca | evamabhāvasiddhau pratiyogino'dhikaraṇaprāptāvapi vācyam | tasyāñca satyāmabhāvo na syāt, kiṃ gṛhyeta | na ceṣṭāpattiḥ, ādipadasaṃgṛhītasyābhāvajñānasya niṣpattidarśanāt | tadidamaviṣayavṛttitvam | vyāptijñānaṃ vyaṅgyameva | na tu viśeṣaviṣayam |
ayuktāṅgādhikatvaṃ vā | pakṣasambandhisadhyaviśeṣollekhitavasya1 jñaptijñāne2 viśeṣya [ṣa]syābhāve ca pratiyogino'dhikaraṇaprāpterasaṅgatyaivāṅgatvakalpanāt | tathāpi liṅgajñānasya na sādhyadharmeṇa viṣayatvarūpāprāptirastīti cenna | dvividhaṃ hi viṣayatvam— pratipattyanubandhitayā sākṣāttadīyamātrapuruṣaviśeṣarūpatvam, vyāpārānubandhitayā tat, tathāvidhavyāpāre janakatvarūpam | tatrādyasyābhāve'pi dvitīyaṃ viṣayatvamastyeva | tadidamayuktāṅgādhikatvam | liṅgajñānasya sākṣāt sādhyadharmaviṣayatvasyā[yuktasyā] ṅgasyopagamāt | aviṣayavṛttitvaṃ vā | liṅgajñānamaṅgameva, na tu sākṣāt sādhyaviṣayatayeti | etenāprāptisamā'pi niṣṭhā [aniṣṭā] |
tathā hi kiṃ sarvathaivāprāptasyāsādhakatvaṃ, sākṣādaprāptasya vā | ādye siddhasādhanam | dvitīye'tiprasaṅgaḥ | ghaṭādiniṣpattidarśanāt | yathākathañcit sa[ti tatsyāditi]sāmagrīniyatatvāt | anyathā tavāpyuttarānutthānāt sa eva vyāghātaḥ | tathāpi kāraṇaṃ karmaṇā sākṣāt pratyāsannameva phalaṃ janayatīti cenna, abhicārāt [abhicāre vyabhicārāt] | tatra hi pīḍanasyābhicāreṇa karmaṇā sākṣātsambandhābhāve'pyuddeśyatāmātreṇa kāryadarśanāt | so'yaṃ yuktāṅgattyāgaḥ | anvayavyatirekoddeśyatādipratyāsatteravadhāraṇāditi |
aprāptisamajñānasyābhāvaviṣayatā tadviśeṣaṇakaprasaṅgamavadhīhetutvaṃ, tadbuddheśca sambandhaviṣayatāyā sādhanaghaṭitapratidṛṣṭāntasamadhīheturūpatayā saṃgatyā sūtram—

1.10

ihaiva pratyuttarakramaḥ, vyavasthitameva vyavasthāpakamiti | kimidaṃ yuktisiddhaṃ lokasiddhaṃ vā | nādyaḥ, yuktyaiva vyabhicārāt | dvitīye, kiṃ vyavasthitaṃ jñātaṃ, prāmāṇikaṃ vā | nādyaḥ, pradīpe vyabhicārāt | tasya jñātasyāpi jñāpakatvāt, yaduktaṃ liṅgajñānasyāpi jñāpakāntarānusaraṇavyavasthāyatteḥ | nāntyaḥ, iṣṭāpatteḥ | liṅgasyājñātatvamavaśyaṃ jñeyaṃ, pramityupayogiviśeṣaṇatvāt, itaraviśeṣaṇavaditi cenna, vyabhicāravyāvartakānāmeva viśeṣaṇānāṃ jñeyatvaniyamāt; na tvātmamanoyogavat sahakāritvenopayuktānām |
nanu jalamagandhaṃ, pākajarūparahitatvāt, ityatrāsiddhivārakamapi tajjñātamupayujyate | atha tasya vyarthaviśeṣaṇatvenāsiddhāntarbhāvaḥ | prakṛte tvasiddhivārakatvasyāpyabhāvaḥ | yadvā viśeṣaṇe tathā niyamaḥ | tacca samānādhikaraṇamavacchedakaṃ, iha tu rahitatve viśeṣye rūpaṃ pratiyoginaḥ viśeṣaṇaṃ, tasya tadadhikaraṇatvādityucyate | na, dhūmasya hi vyāptatvaṃ viśeṣaṇaṃ jñātañcopayujyate | na ca tadvyabhicāravārakam | dhūmatvañca dhūmaviśeṣaṇaṃ jñātamupayujyate | na ca tadvyabhicārāvārakaṃ dhūmatvaṃ, virahasya rūpāntarasyāsādhāraṇasya tatrāpyupasthāpakatvāt | maivam, vyabhicāravārakaviśeṣaṇānāmeva jñānaniyamā'bhyupagame'nyatra jñānaniyamo nāstīti vivakṣitatvāt | kiñca, na hetoḥ sato viśeṣaṇasya jñānamupayogi, kintu yamantarbhāvya [bhāvya] hetutvam, evamanabhyupagame
jātyuttarasyāpyanutthiteḥ | svayamevārtho laukikena dṛṣṭāntena dṛr̤hīkṛtaḥ | yathā loke ghaṭādijñaptyarthaṃ pradīpopādānaṃ na tanniśśrāyakaparaṃ parāṃ prayojayati, tathā hetudṛṣṭāntopādānamapīti | evaṃ kṛtāvapi vijātīyāpekṣāparamparāyāmavicchedamātraṃ na kiñcidbādhate | nahya vamasiddhirbādho vā kasyacit |
atha sajātīyāpekṣā niyama ucyate, tarhyuktamevottaram | na hi pradīpaḥ pradīpāntarādevotpadyate | prathame yuktāṅgalyāgaḥ, prasañjanīyasyāniṣṭatvamavadhārya prasaṅgapravartanāt | dvitīye tu pūrvavadaṅgādhikyaṃ, pradīpavat, sajātīyaprakāśayatvasyāṅgasya dṛṣṭāntena[ ra ]bhyupagamāt |

1.11

ihevaṃ pratyuttarakramaḥ | pratidṛṣṭāntasyādhikaraṇatvamabhimatya tena dṛṣṭāntabādha āpadyate na vā | nādyaḥ, sādhyavyāpakasādhanamavadhīrya vādavivakṣitadharmavattvamātreṇa dṛṣṭānta[ pratidṛṣṭānta ]yoviśeṣābhāvāt | neti pakṣe tulyabalasyābādhakatvāt | bādhakatve vā dṛṣṭānteneva pratidṛṣṭāntabādhāpattiriti vyāghātaḥ, tadidamāha pratidṛṣṭāntasya hetutve sādhakatvenābhyupagamyamāne, dṛṣṭānto nāheturnāsādhaka ityarthaḥ | tadidaṃ yuktāṅgahīnatvam | bādhaṃ pratyadhikabalatvasya yuktasyāṅgasyānapekṣaṇāt | pratirodhatu viśeṣagrahe pratirodhaḥ, tadagrahe vā | ādye dṛṣṭāntasya tadadhīnatvāt | tadatta pakṣe'yaṃ sūtrārthaḥ—pratidṛṣṭānta eva hetuḥ pratidṛṣṭāntahetuḥ, nādhikastato heturastīti yāvat | tasya hetuhīnatve yadi dṛṣṭānto'pi tādṛśaḥ syāttadā tena pratirodhaḥ syāt | natveheturavidyamānahetudṛṣṭānta iti kevalena pratidṛṣṭāntena virodhāsambhavaḥ | dṛṣṭāntahetumattvenādhikabalatvāttena bādha eva syāt | tadayaṃ cakārārthaḥ | tvaddṛṣṭānte'pi pratidṛṣṭāntasattvāvyāghātaḥ | tadidaṃ yuktāṅgahīnatvamasya hetoḥ, yuktasyevāṅgasyānapekṣaṇāt | a0dyumānaviśeṣatva[avidyamāna]viśeṣasya vā pratirodhāṅgāsyānapekṣaṇāditi |

1.12

śabdo'nitya utpattimattvādityukte yāvacchabdo notpadyate taddaśāyāmapi tasya śabdasya śabdavācyatayā pakṣatvādutpattimattvasya hetāvasiddhatve vāśrayā[siddhiḥ]bhāgāsiddhiḥ|
nanu kathamidaṃ jātiḥ, yadi hyanena sakalakālīna eva śabdaḥ pakṣīkṛtaḥ, tadā saddūṣaṇameva| atha na tadātanayā[?] pakṣaḥ1, tarhi tadātanayā[?]parasya2 pakṣatvavivakṣāmāropya pratyavasthānamiticchalameva| anārope pratyavasthānamanavakāśameva| mevam, anutpattidaśākasya pakṣatvārope'pi śabdatātparyasaṃhāreṇācchalatvādbhāgāsiddhyuāpādanasyāsaduttaratvāt| vastuto vyāghāta eva [pra] sañjanīyaḥ, utpatteḥ prāganutpattidharmakatvavyavasthitau śabde utpattimattvaikāmanakasyāsyānityatvasya vyāvṛtteḥ| kālāntare hyutpattimattvānityatvayorabhyupagame virodhāt|
dvitīyaṃ yathā, idaṃ guru, patanatvādityukte patanotpatteḥ prāgavasthāyāmapatanasiddhau vyāghātaḥ| na hyapatanadharmakaṃ guru bhāgāsiddhiśca, pakṣaikatve'pi tattatkālaviśiṣṭasya pakṣatvāttadāpi gurutvasya sādhyatvamityabhimānāt| tṛtīyam, idaṃ gandhavat pārthivaṃtvādityukte prathame kṣaṇe gandhasya vyāpakasyābhāvādagandhasya pārthivatve vyāghātaḥ| tatkālaviśiṣṭasyāpi pakṣatvādbhāgāsiddhiḥ| [tatkālaviśiṣṭe ghaṭe pārthivatva] siddhau vā bādhitaviṣayaḥ syāt| caturtham, ātmā dravyaṃ guṇavattvāt ghaṭavadityakte prathamakṣaṇe nirguṇo ghaṭaḥ kathaṃ dravyamiti vyāghātaḥ| dṛṣṭāntasya bhāge yāsiddhiḥ tatkṣaṇaviśiṣṭasyāpi dṛṣṭāntatvābhimānāt| pañcamaṃ, vāyuḥ dravyaṃ sparśavattvādityukte'jñātasyāpi vāyoḥ dravyatvaṃ vivakṣitam| na ca tatrāyaṃ heturupalabdhavṛttityanupalabdhahetukaṃ sādhyamiti vyāghātaḥ| ajñātabhāgecāsiddhiḥ| tadavasthasyāpi pakṣatvābhimānāt| tadayaṃ sūtrārthaḥ—utpatteḥ prākkāle kāraṇābhāvādutpattirnāstīti kāraṇāntare'pi tadutpa0[ttya]bhyupagamo viruddhaḥ| tathā kāraṇābhāvāt, pramāṇābhāvādutpatteḥ pūrvamanityatayā śūnyasya, nityatvasiddhau tadviruddhānityatvopagame vyāghāta iti prāgutpatte dharmabhāve kālāntare'pi tadviruddhadharmo[rma]yogo['nityatvarūpo]nopapadyata ityabhimāno bījamatra| kecidadhayā—asatvaviśiṣṭe śabde prayatnānantarīyakatvaṃ na pravartata iti prasaṅgo jātyantaraṃ syāditi viśeṣaṇāntarvarti, tadavṛttitve na tatpramāṇāṅgavaikalyodbhāvanamanutpattisama ityāhuḥ|
apare tu tattatkāraṇāt tattadutpattiḥ, na kāraṇamātrāt | tatkāryotpatteḥ prāṅ [na] tatkāraṇam, viśeṣābhāve viśiṣṭābhāvāt | utpanne ca kārye tatkāraṇasiddhāvapi kim, utpannasyānutpatteḥ | tenotpadyamānaprakāśe tatsambandhābhāvāt kāraṇatvābhimatānāmakāraṇatvāpādanamanutpattisamaḥ | etacca kāraṇajñāpakatayostulyamityāhuḥ |
anye tūtpatteḥ pūrvaṃ vivakṣitadharmasambandhavirahādutpanne'pi tasmiṃstaddharmanirasanamanutpattisamaḥ | tadyathā—anutpannasya śabdasya sādhanasambandha utpannasya vā ? nādyaḥ, tasyāsattvāt | nāntyaḥ, kimutpannādanyo1, anyo vā ? ādye'nutpannādanyasyotpattāvutpannasyaivotpattiḥ syādityanyonyāśrayaḥ | utpannatve satyutpattiḥ, utpattau ca satyā[ma] nutpannatavamityutpannasya siddhatvāt | kāraka sambandhavirodhaśca | dvitīye ca, kathaṃ tasya sādhanasambandhaḥ, asattvāt | tadevaṃ hetusambandhāsiddhāvasiddhiḥ, sādhyasaṃbandhāsiddhau bādhitatvam | sapakṣasya sādhyasādhanasambandhanirākaraṇe sādhyasādhanavaikalyam | tenānutpannasyābhede vivakṣite dharmasambandhanirasanamanutpattisama ityāhuḥ | tanna, nityasamāntarbhāviṣyevaṃvidhe vakṣyamāṇatvāt |

1.13

utpannasya kāryasya tathābhāvaḥ-śabdādibhāvaḥ, tasya ca pakṣatvaṃ, tatra ca kāraṇasya hetorupapatteḥ, pramāṇānniścitaḥ saṃbandhaḥ | ato hetoḥ na vyāghātaḥ, bhāgāsiddhirūpaḥ pratiṣedha ityarthaḥ | śabdo hi pakṣaḥ, nacānutpattidaśāyāṃ śabdaḥ, bhāvānāṃ svaprāgabhāvasamānakālatvavirodhāt | nacānutpannaḥ śabdo, vinaṣṭaḥ śabda iti sāmānādhikaraṇyapratīteranutpannādivattatkālīnaśca śabdo'bhyupeyaḥ | na ca tadānīmanutpattirastīti bhāgāsiddhireva | asataḥ kathaṃ dharmitvamiti cet, yadi nāsau dharmī kathamasannityucyate | asacchabdasyāsatsvabhāvadharmivācakatvāt | nābhāvo ghaṭadharmaḥ, kintu bhūtalādidharmaṃ iti cet, na, bhūtale ghaṭo'sti, nāsti ceti tulyāyāṃ pratītau sattvaṃ na bhūtaladharmo, asattvañca taddharmaṃ ityatra niyāmakābhāvāt | san ghaṭa itivat, asan ghaṭa iti pratīterasattvasya taddharmatvācca | asato ghaṭasya kathaṃ dharmayogaḥ [i] ti cet, 0 [sa] to [na] ? asattvādeveti cet, evaṃ tarhi hetusādhyayoḥ pakṣadharmatvāt svavākyavirodhaḥ | tatkimasadaśāyāmasti ghaṭo yena tadabhāvo dharmaḥ syāditi cet, astitā sattā, sā nābhyupeyata eva | abhyupagame vā kastasyā dharmī, tasmāt sadasaddaśāyāṃ sādhāraṇaḥ eka eva dharmī | ya eva nāsīt sa evāstīti pratyabhijñānāditi | astu tāvadevaṃ, tathāpi rūpādyapi tasyāṃ daśāyāmasattvamiva kiṃ nābhyupeyate | asattādaśāyāṃ pramāṇena tathānupalambhāditi tat sambandhasattvamupādhiriti cenna, śabdatvasaṃbandhe'pi tasyaivopādhitvāt | yo'sau śabdo nāsti sa śabdo na vā ? prathame śabdatvaṃ sambandhena sattvamupādhiḥ, antye ‘śabdo na śabdaḥ’ syāditi vyāghāta iti cenna, śabdaśabdayostādātmyāsambhavena tadapratīteḥ |
prasajya pratiṣedhe hi śabdābhāvo'śabdaḥ, paryudāse ca śabdādanyo | nacānayostādātmyamasti | tathāpi nāstyarthena saha viśeṣaṇaviśeṣyabhāvānupapattiḥ, asattvasya viśeṣaṇatvāt | na ca tadviśeṣaṇamaviśeṣitasyārthāpratīteriti cenna, svakālasta[svaprāgabhāva] syeva pratiyogino'sattvopalakṣaṇatvāt | upalakṣaṇāntarasyeva tasyāpi svajñānena vyāvṛttidhījanakatvāt | prāgabhāvapratiyoginorvirodhagrāhakamānena bādhāt | saviśeṣaṇe hīti nyāyācca |
idānīmanutpanno ghaṭaḥ, asanna ghaṭa ityādibyapadeśānāṃ viśeṣaṇamātragocaratvāt | ghaṭasyābhāva iti tadvivecanācca | tadidamaviṣayavṛttitvam, asiddhatvasya dūṣaṇatve'pyapakṣaviṣayatvāt | hetau ca yadā tadotpannasya patanādeḥ tathābhāvāddhetubhāvāt kāraṇotpapatteḥ na kāraṇasya pratiṣedhaḥ pakṣa iti śeṣaḥ | yo yadā kadācidapi patanavān sa yāvat sattvaṃ gururiti vyāpteḥ | tathā yo yadā kadācid gandhavān sa yāvat sattvaṃ rpārthiva iti vyāpteḥ | evaṃ yo yadā kadācit guṇavān sa yāvat sattvaṃ dravyamiti vyāpterityetadanuktapratipādanānukūlenaiva sūtrayojanā kartavyā | na tvādyakṣaṇamantarbhāvya sādhyatvaṃ, dṛṣṭāntatvaṃ vā | sādhye yuktāṅgahīnatvaṃ yadā tadotpannasya gandhādeḥ vyāpakatvaṃ, dṛṣṭānte yadā kadācid guṇavattvasya vyāpyatvamanapekṣya jātipravartanā 1 | tajjñāne utpannasyotpannajñānasya jñātasyeti yāvat | tathābhāvāt-pakṣabhāvāt, hetubhāvāt, dṛṣṭāntabhāvāditi | kāryantu jñātaṃ kāraṇopalakṣaṇam, ghaṭādijñānāt kāraṇatvagrahāt, na tu kāryaviśiṣṭasyaiva kāraṇatā | tvatpravṛtterapyanutpattau vyāghātāt |
[ saṃśayasamaprakaraṇam ]
saṃśayasya virodhinirūpyatvāt virodhasya cābhāvagarbhatvāt, abhāvaviṣayānutpattisamasya hetutvena tada[na]ntaraṃ saṃśayasamaprakaraṇāya sūtram—

1.14

yadyapi sāmānyetyādikaṃ lakṣaṇānaupayikaṃ, saṃśayasvarūpādevārthāt—tatkāraṇasamānadharmādiprāpteḥ | sāmānyādiṣvapyendriyakatvaṃ nityānityasādharmyamityarthaprāptiḥ paunaruktyaṃ, tathāpi yadi2 na [?] śabde kṛtakatvam anityanirṇayaheturastīti tannirṇayaḥ, hanta3 nityānityasādhāraṇo dharmaḥ saṃśayaheturastīti sa eva kiṃ na syāt | kastayoḥ sādhāraṇo dharma ityapekṣāyāmaindriyakatvamudāhriyate | kathamidaṃ sādhāraṇamityapekṣāyāṃ
sāmānyadṛṣṭāntayoriti sūtrakṛtaivoktam | dṛṣṭānta udāharaṇam—sa ca dūṣyānvayi hetoriti samānamityantamudāharaṇārthaṃ, śeṣaṃ lakṣaṇāya |
kecinnityānityasādharmyādityantamudāharaṇārtham | yathā sāmānyadṛṣṭāntayorendriyakatve samāne nityā[nitya]sādhāraṇe tadubhayasādharmyāt pratyavasthānamevaṃ [?] [mātram] saṃśayasāmagryekadeśabodhāt | saṃśayena pratyavasthānaṃ saṃśayasama ityarthaḥ | lakṣyaniruktyā ca sāmānyalakṣaṇasāhityāllakṣaṇamitthaṃ ityāhuḥ |
tanna, samānapratyante1naivodāharaṇalābhe'dhikavaiyarthyāt | lakṣyaniruktyā ca tatkāraṇena pratyavasthāna[sya]lābhāt |
yadyapi yathāśrutamavyāpakam, anityatvānumānavadanumānāntare'pi tathā pratyavasthānāt | evaṃ samānadharmādinā'pi, tathāpi saṃśayena svakāraṇamātryākṣepeṇa nityānityeti sapakṣāsapakṣaparam | tena saṃśayakāraṇāntarādapi viṣayāntare'pi saṃśayasamo labhyate | tena saṃśayasāmagryekadeśamātrāt saṃśayaprasañjanaṃ saṃśayasama iti lakṣaṇam | ataeva dharmijñānamātrādapi saṃśayaprasañjane bhavatīyaṃ jātiḥ |
utthānabījaṃ tu yathā nirṇayakāraṇamastīti nirṇayaḥ, tathā saṃśayaheturastīti tenā'pi bhavitavyam | satyapi vā kāraṇe kāryānutpattau nirṇayo'pi na syāt | na ca nirṇāyakābhāve saṃśayaḥ, evaṃ saṃśayakābhāve nirṇayasyāpyutpatteraviśeṣāt | nirṇaya kāraṇamātrābhāvaścāsaṃbhavam [vī], tatkāraṇasya kasyacinnityatvādityabhimānaḥ |
atra śrovallabhaḥ—evaṃ viśeṣavivakṣāyāṃ viparyayakāraṇādviparyayāpādanaṃ jātyantaraṃ syāt | santi ca sādṛśyajñānāropyasmaraṇaviśeṣādarśanāni2 | tasmāt saṃśayapadamasya[satya] vedanopalakṣaṇam | tena nirṇayakāraṇopakṣepe mithyājñānakāraṇena pratyavasthānamapramitasamaḥ |
atha sūtre saṃśayapadasya prayojanamātreṇopalakṣaṇatve mānābhāvāt | sūtraikasamadhigamyatvañca jāteriti tasyānyatrāntarbhāva iti cet, tathā sati nityasādharmyapadānāmpyupalakṣaṇatvābhāvāpatteḥ | evañca pravartate yathā'gnirniścāyakādaniśñcāyakaḥ,3 tathā yatkiñcidagnibhramakāraṇādagnibhrama eva kuto na jāyata ityāha | tanna, viṣayāntare mithyājñānāpādane'rthāntaratvāt | svaviṣayamithyājñānāpādane matānujñā praveśāt | prakṛtavirodhabhramāpādanasyānukūlatvāt | dūṣyahetoḥ sādhyaviṣayamithyājñānāpādanasya
tanna sādhakamantareṇāśakyatvāt | bādhadeśanābhāseveyamiti cenna, tulyabalena bādhadeśane prakaraṇasamāntarbhāvāt | tasmādvakterasambhavādeva neyaṃ jātiḥ, kathaṃcit sambhavepyupapattisamāyāmantarbhāvāt 1 tadatra saṃśayakāraṇameva dvāraṃ, heturdūṣyaḥ | kṛtijñaptisādhāraṇā ceyam | tatra kāryāpekṣayā tatpratibandhakatvamāropyam | apratibaddhaṃ hi nirṇayakāraṇaṃ tasmai paryāptam, jñāpyāpekṣayā tu liṅgajñāne viśeṣāsiddhirāropya | saṃśayābhāve nirṇayahetostajjanakatvamityabhimānāt |
atra duṣṭatvamūlasūtram -

1.15

sādharmyāt saṃśaye'bhyupagamyamāne'pi sādharmyāt saṃśayakāraṇamātrāāt sati vaidharmye nirṇāyake na saṃśayaḥ | viśeṣādarśanasahitānāmeva teṣāṃ teṣāṃ tajjanakatvāt 2 | ubhayathā nirṇāyake satyasati cet saṃśayaḥ, tadātyantasaṃśayapravāhānivṛttiḥ | tathā ca nirṇīte'pi saṃśayāpattiḥ | astvevamiti cenna, nityaṃ sāmānyasaṃśayajanakānabhyupagamāt | na ca tavāyamabhyupagamaḥ, antataḥ kāryakāraṇabhāve'pi nirṇayasvīkārāt | anyathā jātivākyasya kāraṇābhāvāt | tathā ca na kāryakāraṇabhāvaḥ | pratipādayasi cedevaṃ vyakto vāṅmanasāṃ visvādaḥ, samastalokavyavahāraviruddhaśca | tadatra yuktāṅgahīnatvam | viśeṣādarśanasya saṃśayāṅgasya yuktasyānapekṣaṇāt | ayuktāṅgādhikyaṃ vā | sādharmyādivirahasyāyuktasyaiva nirṇayāṅgatvena svīkārat | saṃśayasamānyabhicāradeśanābhāve sati [iti] kecit |
tanna | na hi svarūpato vyabhicāradeśaneyam, tadanudbhāvanāt | ata eva na vikalpaḥ | sīmāvadantyavyabhicārasañcāreṇā'pi vyabhicāraphalaḥ saṃśayaḥ, tadāpādanena vyabhicārāpādanameva kṛtamiti phalataḥ saṃśayaḥ dūṣyate | hetuḥ kāraṇasaṃśayānāpādanāt nirṇāyakatvābhimato nirṇayaṃ kariṣyatīti nirṇayāntarāropastu saṃśayāpādanāṅgicate |
bādhasya viparītapramātvāddhaiparītyasya ca pratiyogya[0gi0]nirūpyatvāttasya ca saṃśayopasthityā sūtram-

1.16

sādharmyādityulakṣaṇam3 | siddhikāraṇamātropasthiterāvaśyakatayā tata eva sāmānyalakṣaṇopapattau viśeṣasyānākāṅkṣitatvāt | tena vaidhamryāditaḥ pratyavasthānaṃ na
jātyantaram | [pra]kriyā sādhyaṃ prakriyamāṇatvāt | ubhayoḥ sādhanapratisādhanayoḥ sādharmyaṃ tulyatā | naikasyāpyadhikabalattvam | siddheriti pañcamī, nirṇayāt | tenādhikabalattvānabhyupagamena hetorbādhābhidhānaṃ prakaraṇasamaḥ |
kecidyatra hetuṃ vinā sthāpanāmātraṃ prayu[ṅ]kte, tatra sthāpanāyāmuttarasyānabhyupagatādhikabalattvena bādhābhidhānājjātirbhavatyeva, tadavyāpakatvam tasmādapuraskṛtādhikabalena bādhābhidhānaṃ prakaraṇasama ityāhuḥ |
tanna1 abala eva sahacārādinā balavattvamāno[ne] [?]pyapuraskṛtādhikabalenāpi pratyavasthānasaṃbhavāt, tasmātpramaupayikarūpavattayānabhyupagatotkarṣabādhodbhāvanaṃ prakaraṇasama ityanye |
yadi tvaduktādasiddhiḥ [tarhi] maduktādbādha eva kiṃ na syādityabhimāno jātivādinaḥ | sā [ca caturvidhā] caturvidhādibhi matiḥ pratyavasthānāt |
krameṇodāharaṇāni—śabdo'nityaḥ kāryatvādityukte, naivam, pratyakṣādi[nni]tyasyaiva siddheḥ | viśeṣābhāvāt | śrāvaṇatvena nityasiddherbādhāt2 | abādhakatve vā kāryatvamapi na sādhakam | evamupamānaśabdayorapyudāhāryam | evaṃ vaiparītyenā'pi pratyavasthānam, śabdo nityaḥ, śrāvaṇatvādityukte pratyakṣādibhiranityatvasādhanād bādhābhimāne pratyakṣādau pratyakṣādinā svarūpeṇa virūpeṇa vā tadavāntareṣu tadavāntarabhedato[?] | tadatra pratipramāṇaṃ dvāraṃ, heturdūṣyaḥ | bādhitatvamāropyam | tadābhāsāceyam | pratidharmasamāvadasyāpi na kevalaniranuyojyānuyogatvaṃ | nanu pratidharmasamāvat sādharmyavaidharmyābhyāṃ prakaraṇasamāpi jātidvayaṃ kinna syāt | sūtrakārakṛtavaicitryādeva jñāyate, tatra sādharmyavaidharmye puraskṛtya vibhāgaḥ, atra tu na tathā |
duṣṭatvamūlasūtram—
jñaptipakṣe hetorjñāpakāt traikālika[sya] sādhyasya jñāpyasya, siddheḥ jñāpyadarśanasya sārvalokikatvānna traikālyāsiddhirūpa pratiṣedhaḥ | tadanna yuktāṅgahīnatvam, tarkapravṛttyaṅgasya vyāpteranapekṣaṇāt | kṛtipakṣe na traikālyāsiddhiḥ | hetutaḥ pūrvakālayuktāt sādhyasya kāryasya, uttarakālayuktasya, siddherutpatteḥ sārvalaukikatvāt | anyathā sa eva vyāghāta ityarthaḥ |
nanu prāgasati sādhye sādhyaviśiṣṭapadārthavāci sādhanapadāprayoga iti cenna, sādhyasya hi sādhanaṃ prati viśeṣaṇatvaṃ kvopayujyate ? sādhanatvavyavahāre vā, sādhyānukūlavyāpārajanane vā | ādyaścet nāsau sādhyarūpa[0dhyasvarūpeṇa]sādhyaḥ, kintu taddhi
sādhyaḥ| sādhyasya tanna viṣayatāyāmasato'pi viṣayatā na doṣāya | viṣayaviṣayiṇoḥ viśeṣaṇaviśeṣyabhāvavyavasthāyā ananyagatyā tathātvāṅgīkārāt | dvitīyastvanyathā 'bhyupapadyamāno na sādhyasya viśeṣaṇatāmāvaśyakīṃ karoti |
nanu ghaṭakāraṇaṃ daṇḍa ityatra ghaṭo viśeṣaṇaṃ, kathamasan [?] svato viśeṣaṇatvābhāvāt | upalakṣaṇañcaitat kimupalakṣyam ? kāraṇamātrañcet paṭakāraṇamapi ghaṭakāraṇaṃ syāt | kāraṇaviśeṣaṃcet, na, | tasya vyaktirūpasya tathaivātiprasaṅgatvādanyasya ca ghaṭānyasyā[ghaṭe'nvayā] yogāt | ato yasmāt kasmāddhi ghaṭotpādane'tiprasaṅgo ghaṭakāraṇācca ghaṭādaya iti durghaṭa iti cet, na | ghaṭena saha pūrvāparasahabhāvalakṣaṇaḥ sambandho nirupādhi ryasya [sa] ghaṭakāraṇamiti svabhāvaśabdereva niyāmakatvāt | sadasatoḥ sambandha eva kathaṃ ghaṭate, sambandhasambandhinoḥ samakālatvāditi cet | nāyaṃ niyamaḥ, jñānajñeyādāvanyathāsvīkārāt | tathā pramāṇa1viṣayaḥ2 tathāṅgīkāra iti syāt; anyathā vyāghātasya vakṣyamāṇatvāt | yadidamaṅgahīnatvaṃ saṃbandhasya sahabhāvena vyāpsyasiddheḥ, |
evamanabhyupagame tavāpi vyāghāta ityāha—
]

1.17

sthāpanāyāḥ pratipakṣāt sādhanāt sthāpanānadhikaraṇādapi prakaraṇasya prakriyamāṇārthasya siddheḥ | pratiṣedhasya bādharūpasyānupapattiḥ, pratipakṣādanadhikaraṇāt sthāpanarūpādapi sādhyasiddherupapatteḥ | asādhanena parasādhanaṃ, sādhanena tu parasādhanenāsādhanamiti vyāghātaḥ | asādhāraṇañca yuktāṅgahīnatvam; bādhaṃ pratyadhikaraṇatvasya yuktasyāṅgasyāvadhāraṇāt |
[ ahetusamaprakaraṇam ] prakaraṇasya saṃgatyā sūtrambādhadeśanābhāsamātranirūpyatvādahetusamasyāpyabhāvaviśeṣaṇatvena

1.18

traikālyāsiddheḥ, hetoḥ-hetutvābhimatasya kārakasya jñāpakasya vā kālatrayasaṃbandhaḥ traikālyam | tasyā [tasya] hetutvaprayojakasyāsiddheḥ, paryudāsanañā vyatireka[kā] niścayāt pratyavasthānamahetusama ityarthaḥ | ataeva kṛtijñaptisādhāraṇīyaṃ jātiḥ | tathā hi-sādhyajñānāt sādhyajñāpanāt [?] pūrvaṃ daṇḍādisādhanasvīkāre sādhanatvānupapattiḥ, sādhyopahitatvāt sādhanatvasya | sādhyasyopadhāyakasyābhāve'nupapatteḥ | daṇḍādipūrvaṃ ghaṭādisādhyasvīkāre sādhyatvānupapattiḥ; sādhanaghaṭitamūrcchitatvāt sādhyasya | sahabhāve ca tayoḥ savyetaraviṣāṇayoriva sādhyasādhanā[natvā]nupapatteḥ, sādhyasādhanayormitho viśeṣaṇatvamityabhimānāt | tathā jñāpakasya dhūmādeḥ sādhyajñāpanāt pūrvaṃ sādhyajñāpakajñāne sādhyaghaṭita mūrjitaḥ sādhanatvamajānatā durjñānatvaṃ', sādhyasyaiva pūrvaṃ jñāne tatpratiyogisādhanamantarbhāvya durbodhatvaṃ, sahabhāve ca jñāpyajñāpakatvānupapattirityuktasambhravasya tulyatvāt |
yadyapi hetoḥ pūrvāparasahabhāvakhaṇḍanenaṃ pratyavasthānamahetusamatābhi[samaiti] lakṣaṇamavyāpakaṃ, hetoḥ sahatvāsahatvakhaṇḍanenāpi pratyavasthānasambhavāt | tathāpi traikālyagrahaṇantūpalakṣaṇārtham | hetutvābhimatasya samayasambandhamātreṇa hetutvavirodhāpādanamahetusama iti lakṣaṇam; samayasambandhamātrasyāhetutvaniyamābhidhāne tadbalādahetutvāpādanamiti vā | nanu samuditatraikālyasambandhānupapattyaiveyaṃ jātiḥ sūtre trai kālyāsiddheriti mantavyam | samayasambandhānupapattereva jātitvopapattau samudāyānvaye gauravāt | anyathā tasya jātyantaratvāpatteḥ | traikālyaśruterudāharaṇaviśeṣaparatayevopapatteḥ; samudāyāsiddherapi samayasambandhamātrānupapattijīvanācca | anutpattisame tu kāryaprākkālāsambandhānupapattirutthānabījam; iha tu kālasambandhavirodha iti na tat saṅkaraḥ |
nanu kāryajñāpyabhedabhinnasādhyaprāptyaprāptibhyāṃ vikalpane pratyavasthānāt kāryakāraṇabhāvapratikṣeparūpaprāptyaprāptisamātaḥ kathamasyabhedaḥ ? tadavāntarabhedavaśāt | tatra sādhanaṃ sādhyena sannikṛṣṭamasannikṛṣṭañceti svarūpatāstubhyastā' [?] iha tu sādhanatvanirūpakeṇa samayena kāraṇataupayikasādhyasādhanasambandhānupapattiriti kālataḥ |
kālasannikarṣāsannikarṣakhaṇḍanadvārā tayoravatāra iti cenna | tatra “sādhyaṃ prāpye” [‘prāpya sādhyami’ 5-1-7] tyādisūtre śrutārthatyāgasyānaikatvāt1; tatra hetu cāsaṅgīkṛtyaiva [tvamaṅgīkṛtyaivā ?]viśeṣātiprasaṅgayorāsañjanam, iha tu kāraṇatākhaṇḍanamiti pratyavasthānaprakārabhedācca | te arthadvārike, iyaṃ tu śabdadvārikā | tathā hi-prāpto'pi na sādhanaṃ, daṇḍa iva cakre | aprāpto'pi na tathā, vindhya iva hi bhavatītyarthasvarūpaprāptyaprāptī tatra dvāram, iha tu śabdo'bhihitaḥ| sādhyasādhanabhāvo na sambhavati sapratiyoginoḥ kaivalyenātmanā [']bhāvāt | sādhyasādhanopahitatvāt sādhyasādhanayoriti sādhyasādhanaśabdabalena pratyavasthānam | tayorapi śabdābhihitasādhyasādhanadvārā pravṛttirasti, rūpāntareṇa cāsyā api śabdadvārakatvaṃ nāstīti na | viśeṣaṇayoriti cenna | tatra kāraṇatāmaṅgīkṛtyāviśeṣātiprasaṅgayorāpādanamiti, [atra] tu kāraṇaśabdārthaṃ eva dūṣyata ityuktatvāt | tadvi[tatna]vikalpopakrame2, iyaṃ trivikalpopakramā, nātra niyamaḥ; sahabhāvāsahabhāvavikalpābhyāmapyatra pratyavasthānasambhavāditi cenna | udāharaṇaviśeṣamabhipretya tadabhidhānāt |
vastutaḥ, tatra prāptyaprāptyoḥ kāraṇatāvacchedakatvenāsaṅkāritve'pi tayoḥ sahakāritvamāropya dūṣaṇam; iha tu kāraṇatāsvarūpameva dūṣyate | api ca te viśeṣaṇāsiddhyābhāse prāptyaprāptyoḥ hetuviśeṣaṇayo. dūṣaṇāt | iyantūktarūpapratikūlatarkadeśanābhāsā | tatrāpi prāptyaprāptyorviśeṣya[ṣāti]prasaṅgāpādanābhyāṃ pratikūlatarkadeśanābhāsatvamastīti cenna | ‘aviśeṣādatiprasaṅgāditi’ pañcamyāstvaviśeṣādeḥ dūṣaṇasyāprayojakatvamucyate tatra | iha tu sādhyasādhanayoranyonyapratiyogitayā'nyonyayorātmalābhasambhavenānyonyāśraye paryavasānamiti |
pratyuttarasūtram-

First 32 of 74 passages. Read on

Linked texts (1)