Nyayasutra 1.2
Anvīkṣānayatattvabodha 1.2
- Language
- Sanskrit
1.2.1
yadyapi yathāśrutaṃ sūtramagamakam; sādhamryavaidhamryasamādityasya vidheyasyoddeśyākāṅkṣāyāḥ, vākye ca kriyāpadamantareṇāparyavasyati, tadapekṣāyāḥ, taddharmopapatteriti viśeṣaṇapadasya viśeṣyākāṅkṣāyāśca sattvāt | yadvā 'pratyavasthānam' ityekavacanāntasyaiva viśeṣe'nvayaḥ | āvṛttyā ca vaidharmyasame'pyanvayaḥ | sādharmyeṇa vaidharmyeṇa copasaṃhāre 'sthāpanāyāṃ satyāṃ' iti viṣayanirdeśaḥ 1| tāvanmātrañca sarvajātisādhāraṇamiti sādharmyavaidharmyābhyāmityāvartanīyam | tathā ca sādharmyavaidharmyābhyāṃ pratyavasthānamiti labhyate | na ca sāmānyalakṣaṇasthaṃ tadapyanuvartanīyam | ananyagatyā tathā sthāpanāt | na ca mānāntareṇa tathā sthāpanāyāṃ jātyuttarāvyāptiḥ | kathāyāṃ sarveṣāmeva mānānāmatra mānacchāyayaivopanyāsa ityananyugamāt | upasaṃhāra ityeva viṣayanirdeśe sādharmyavaidharmyābhyāṃ pratyavasthāne ityanvayaḥ | taddharmaviparyayopapatterityatra tacchabdena prāguktasādharmyavaidharmyaparāmarśo svarūpāsiddhideśanābhāse ime jātī syātām | vakṣyamāṇapaṃktyā ca satpratipakṣadeśanābhāse ime itye0 [va]| ityupasaṃhāra dharmopasthitasya sādhyasya parāmarśaḥ | evamapi taddharmaviparyayopapatteriti pañcamīnirdeśe bādhadeśanābhāse ime syātāmiti | tatpadaṃ ṣaṣṭhyantaṃ pramāṇāntarāt ma prati2......deśanābhāsatve jñāte sambandhatvena tādarthyasya ṣaṣṭhyābhidhānam | tādarthyena tu rūpeṇa tadabhidheyatve caturthyeva syāt | ṭīkāyāñca kṛti padapūraṇena ṣaṣṭhyeva dyotyate | na tu tādarthyavāci kṛtiśabdādhyāhāraḥ, gauravāt |
1.2.2
gatyantarasmṛteva tādarthyarūpatā vākyārthabuddhau viṣaya ityasya śabdādhyāhāraprastāve nirāsāt | tasya sādhyasya viparyayo vyatirekastadupapattiḥ sattāvagatiḥ | āvartitapadena sādharmyavaidharmyasamaviti lakṣyapadasya yathāsaṃkhyamanvayaḥ | tādarthyamātreṇa 3...... [tadbhāva] siddhi paryantasyāvivakṣayā satpratipakṣadeśanābhāsatvaṃ sūcitam | yadyapyuddiśyapratyavasthānapadapuraskāre napuṃsakatvaṃ, jātiviśeṣyatve strīliṅgaṃ sūcitam | tathāpi sādharmyavaidharmyasamau pratiṣedhāvityanvayāt pulliṃganirdeśaḥ | niranuyojyānuyogaviśeṣatayā jāteḥ pratiṣedharūpatvāt | tena pratyavasthānasya svapakṣasthāpanāparapakṣapratiṣedhātmakatatvā [t] 00 [dvitī]yasūtrabhāgasya sthāpanāsādhāraṇyepyuttarakakṣāpātitā labhyate | yadyapi jātipadaṃ saṃjñātvāt 'ktic ktauca saṃjñāyām' [pā0 sū0 3| 174|] iti sūtreṇa ktic pratyayāntaṃ • puliṅgameva yuktamiti nādhyāhārāpekṣā | tannāpyā......tannāpyanuvartate | prakṛte ca nāśā......iti na tatsambhavaḥ | ataeva
1.2.3
vāco yuktiḥ | tadanayoḥ sādhakasārūpyāsādhakavairūpyayordarśanaṃ dvāram | sthāpanāhetudūṣyaḥ, satpratipakṣatvamāropyam | vādimadhyasthayoḥ tadbhrāntiḥ phalaṃ kāraṇayuktam | abuddhipūrvakaprayoge pramādo, buddhipūrve pratibhākṣaye, mayi vadati kaḥ śakta iti svaprauḍhiriti [0prauḍhikhyā0] khyāpayiṣā vā'vasaraḥ | duṣṭatvamūlantu sādhāraṇam | nānārūpo vakṣyamāṇo vyāghātaḥ | asādhāraṇamatra yuktāṅgahīnatvam, sādhanayuktasyāṅgasyāvyāpterhānāt | ayuktāṅgādhikatvaṃ sādharmyamārabhyāyuktasyāṅgatvopagamāt | aviṣayavṛttitvañcāsatpratipakṣa eva | satpratipakṣodbhāvanātū | kecidaviṣayavṛttitvaṃ yuktāṅgahānāvantarbhūtam | pratirodhaṃ pratiyuktasyāṅgasya samānabalatvasyāvadhāraṇāt | hānirastvanumānapakṣe pratibandhavirahāt | sādharmyarūpatāmātrapratirodhakatvāṅgīkārāt | mānāntarapakṣatvaprāmāṇyaparicchedādityāhuḥ | 5| yuktāṅgahīnatvapradarśanānumānayoḥ pratyuttaraṃ sūtram-
1.2.4
2] ca śabdo'nitya aindriyakatvādityukte sāmānyamaindriyakaṃ nityamiti nitya evāstviti, hetūpādānamudāharaṇamātrapradarśanāya | na tu heturapi lakṣaṇe vivakṣitaḥ | sūtre pratidṛṣṭāntamātraśruteḥ | kiṃ punarutthānabījamata, nahi yuktyābhāsamapyapratibandhāya, pratidṛṣṭāntamātreṇa bādhapratirodhāvabhidhātumarhati | evaṃ manyate jātivādī | udāharaṇena prādhānyena sādhyamucyate, sādhanamupasarjanatveneti | 'tathā cāya'mityupanayena sarvanāmnā dāṣṭantike pradhānasya pratyavamarśādvaitvabhidhānamanaṅga [m] | pradhānameva sarvanāmnā parāmṛśyata iti vyutpatteḥ | nahi caitro yathā dīrghaḥ, tathā maitraḥ khaṅga iti, kintu tathā dīrgha iti | tadvad yathā ghaṭo'nityaḥ, tathā śabdo'nitya ityatideṣṭavyam; na tu yathā ghaṭo nityaḥ, tathā śabdo [a] kṛtaka iti |
Linked texts (1)
- Nyāyasūtra — Akṣapāda Gautama, Sanskrit