Nyayasutra 1.21
Anvīkṣānayatattvabodha 1.21
- Language
- Sanskrit
1.21
arthāpatti[ta] stadābhāsāt, svavyāghātakatvāt, pratipakṣasiddheḥ pratyanīkasiddheryaḥ pratiṣedhaḥ so'rthāpattisama ityarthaḥ |
yadyapyetat svavyāghātakatvaṃ yanna kevalò niranuyojyānuyogaḥ, tatrātivyāpakaṃ, nāpyuktasyākṣepasāmarthyaṃ prakalpya tattadanurūpadūṣaṇodbhāvanaṃ tat, kṛtakatvaṃ cedavyabhicāri, tarhi arthādāpannamidaṃ vyabhicārītyudāhariṣyamāṇāvyāpteḥ | kṛtakatvasyānuktasyaivākṣepatvāt | ata evoktasyānuktatvapuraskāreṇa pratyavasthānamityapāstam | tathāpyarthāpattyābhāsena svavyāghatakamuttaramarthāpattisama iti lakṣaṇam | pratidharmaprakaraṇasamāyāñca sāṅkaryaṃ na doṣāya, kvācitkatvāt | utthānabījaṃ viśeṣaṇaviśeṣyabhāvo'nyayoga-
vyavacchedenaiva bhavatītyabhimānaḥ | nacāyaṃ vastuprakāraḥ | tathāhi-śabdo'nitya ityukte, arthādāpadyate nānyo'nityaḥ| tathā ca sādhyavikalo dṛṣṭānta iti viruddhatvam | nanvayāditi [nānyo'nitya iti] kiṃ śabdamahimnaiva vā'vinābhāvena vā ? nādyaḥ, tatra śabdasyāvyāpārāt; anyathā sarvavākyānāṃ vidhiniṣedharūpārthadvayaparatve vākyabhedāpattiḥ' | nāntyaḥ, śabde'nityatvasyānitya [śabda]tvānityatvāvinā [bhāvā] bhāvāditi cenna | 'viśeṣavidheḥ śeṣaniṣedhaviṣayatvam' ityuktābhimānādutpatteḥ | anitya sādharmyāt kṛtakatvāda nitya tā[i] tyukte'rthādāpannaṃ pratyakṣāgnitva [tvam ]iti bādhaḥ | śabdo'nityo jātimattve sati bāhyakaraṇapratyakṣatvādityukte'rthādāpadyate naivaṃ bhūto,2 nānitya iti | na cāyaṃ niyamaḥ, pārthivaparamāṇurūpānīnāmanīśvaravibhuviśeṣaguṇānāmapyanityatvāt | tathā ca vyabhicāraḥ | śabda evambhūta ityukte arthādāpadyate nānevaṃ iti | tacca siddhaṃ [anityatvā] di śabdānāmanaivaṃ [nāmevaṃ] bhāvāt | evamasminneva hetāvukte kṛtakatvamanityatvasādhakaṃ na vā | na cedidamapi kathaṃ sādhakaṃ, aviśeṣāt | sādhakañcedarthādāpadyate nānyat sādhakamiti sarvadoṣopasaṃhāraḥ, sarvadūṣaṇaśaṅkādhāyakatvāt |
yadvā kṛtakatvaṃ pāñcarūpyasaṃpannaṃ na vā | na cedamarthāpattyā prakṛtahetoḥ pāñcarūpyābhāvasiddheḥ | pakṣāsattve'siddhaḥ, sapakṣāsattve virodhaḥ, vipakṣāvyatireke vyabhicāraḥ, dharmiṇi sādhyābhāvapramāyāṃ bādhaḥ | dūṣaṇasyāpyanumānacchāyatvamāpadya pravṛtteḥ | tadasyānuktākṣepoddhāram | heturdūṣyaḥ, siddhatvādyāropyam | tadābhāsā ceyam |
nanucchalamevedaṃ, vādyabhiprāyavarṇanasyātrāpi bhāvāt | na ca śabdārthavikalpābhāvānnaivaṃ, tadarthavikalpābhāve'pi tātparyavikalpācchalasambhavāt | na na 0 [tanna, vikalpābhāve nā] bhiprāyamātraṃ tātparyam | yena tatsañcārāt tātparyasañcāro'pi syāt | na cātrābhiprāyavarṇanamapyākare tathokterabhyupagamavādatvāt |
Linked texts (1)
- Nyāyasūtra — Akṣapāda Gautama, Sanskrit