Pramāṇa · Search · About · API

Nyayasutra 1.23

Anvīkṣānayatattvabodha 1.23

Language
Sanskrit

1.23.1

ekaḥ sādhyadṛṣṭāntayorabhinnaḥ sādhanadharmaḥ, tasyopapatteḥ sambandhāt | aviśeṣaḥ sādhyadharmavattālakṣaṇaḥ, tasminniti jātivādyabhiprāyavarṇanaṃ jātyutthānabījapradarśanāya | [tasya]lakṣaṇaparatve vyarthatvādvyatirekiṇā sthāpanāyāmavyāpteśca | pratyavasthānaprakāramāha-sarvāviśeṣaprasaṅgāt | sarvaityasaṅkocādāpādakavat samudāyaparam | aviśeṣaḥ tādātmyamekadharmavattvam; ekajātīyadharmavattvaṃ vā | tatkiṃ sādhanadharmopapattereva, netyāha-sadbhāvopapatteḥ | sato bhāvaḥ sadbhāvaḥ taddharmamātram | tadupapatteḥ tatsaṃbandhāt, sa evopapattiḥ yuktiḥ tato vā | tena prameyatvadravyatvādinā'pi pratyavasthānaṃ labhyate | sarvatra tādṛśadharmākrānte yathoktāviśeṣaprasañjanāt pratiṣedho'viśeṣasama ityarthaḥ | ata evotkarṣasamāto['sya] bhedaḥ, tatra sādhanadharmādeva viśeṣavirodhena pratyavasthānāt | atra tu dharmamātreṇa | ata evotkarṣasamādīnāṃ kiñcitsādharmyādikatvaṃ dūṣayitumaviśeṣasamā ceyaṃ jātirityāha vārttikakāraḥ| kecidekadharmopapatteraviśeṣa ityādi lakṣaṇaparameva | tathāhi—aviśeṣa iti nimittasaptamī | tena sādhyadṛṣṭāntaviśeṣanimittakadharmāntaranibandhanamaviśeṣaprasañjanamaviśeṣasamaḥ | na ca vyatirekisthāpanāyāmavyāptiḥ; jātivādyāśayodghāṭanaparatve'pi tulyatvāt | upalakṣaṇantu samānamityāhuḥ | tena dharmamātrasyaivāniṣṭāpādanasāmarthyamityabhidhānāt | yatkiñciddharmabalenāviśeṣarūpāniṣṭāpādanamaviśeṣasama itilakṣaṇam | ataeva notkarṣasamapratidharmasamasaṅkaraḥ | tatrānuvṛttavyāvṛttadharmapuraskāreṇa pratyavasthānāt |

1.23.2

anye tu sato bhāvaḥ sadbhāvaḥ taddharmamātramityasaṅkoce jātyantarasaṅkaraḥ syādityaviśeṣe viśeṣāpekṣāyāṃ yāvadupāttaviśeṣāneyaparatvaṃ 'govṛṣaṇayāyāt' ityasyā ākṛtigaṇattvamityāhuḥ | tanna | atrāviśeṣeṇaivāpādanājjātyantare cānyatheti viśeṣāt | apare tu sādhanatvasāmānyāpekṣayā dṛṣṭāntasāmyasya sādhyavattvalakṣaṇasya siddhaye kiñcitsāmyabalāt sāmānyato'niṣṭarūpeṇa bādhasatpratipakṣatvābhiprāyeṇāviśiṣṭatvāpādanamaviśeṣasama ityāhuḥ | tanna | aviśeṣaṇasya sarvadūṣaṇābhāsatāyāḥ vakṣyamāṇatvāt | evañca pravartate-

1.23.3

yadi kṛtakatvalakṣaṇaikadharmopapatteḥ śabdaghaṭayoranityatvalakṣaṇo'viśeṣo'ntaḥ sattvādyekaṃdharmopapatteḥ trailokyasyaivāviśeṣaḥ, anyathā tvadapekṣito'pyaviśeṣo na syāt | tanna tādātmyenāviśeṣe pakṣādyavibhāgaḥ | tajjātīyatvenāviśeṣe jātisaṅkaraḥ | trailokyasyaikajātye sarvajātīnāṃ sarvatra sattvāt, avāntarajātivilopo vā | sarvasyaikajātye buddhitvajñānatvādivadanyūnatiriktavyaktivṛttitjātyantarāṅgīkāre trailokya0[syaikā] tmyakamevasāmānyamityavāntarajātyabhāvāt | ekajātīyadharmakatvenā'viśeṣe guṇakarmaṇorapyanityadharmasaṃsargaḥ syāt | pūrvatra dharmasyaivaikyam, atra tu dharmadharmasyānityatvasya | evaṃ dharmatvādvyabhicāritvaviruddhatvādyāpattau sarvadūṣaṇābhāsatvam | evaṃ dravyatvalakṣaṇaikadharmopapatternāṃvānāmaviśeṣaḥ kriyāvattvaṃ syāt | aindriyakatvalakṣaṇaikadharmopapattervā śabdaghaṭayormūrtatvamaviśeṣaḥ syāt | ghaṭajātīyatvaṃ taddhaṭatādātmyameveti | atra pratidharmeṇa tathā pratyavasthāneodāharaṇe kathaṃ pratidharmasamāto bheda iti cet, satpratipakṣāpādanābhiprāyavaidhuryāt | prakaraṇasamayā ca, bādhābhidhānavirahāt | anyavyabhicārajadharmeṇāpratyavasthānācca vikalpasamayā tadapratibandhābhimānamuktalūpo bījam | sādharmyāntaraṃ dvāram | asādhakatvamāropyam | sarvadūṣaṇobhayī ceyam |

1.23.4

kecididaṃ sūtramanyathā vyācakṣate | ekasmātsādhanābhimatāddharmāt pakṣadṛṣṭāntayoḥ sādhyadharmavattālakṣaṇāviśeṣasarvaprakāreṇāviśeṣaḥ prasajyate | sadbhāvopapatteḥ, sadbhāvasya sarvaprakārāviśeṣasyopapatteḥ | na hi tatsādhanamekasyaiva sādhyadharmasya sādhane samarthaṃ, na tu tatsahacaritasyānyadharmasya | na ca sarvaprakārāviśeṣastrividhaḥ, vyaktito, jātitaḥ, sādhyadharmataśca | yathā ghaṭādau kṛtakatvaṃ taddhaṭarūpatvādisarvākārasahacaritamupalabdhaṃ, ghaṭatvādisāmānyamapi gamayet; aviśeṣāt | evaṃ mahānase'pi dhūmaḥ tadagnisahacarita upalabdhaḥ sarvato'nugamayedyaṃstāmavagamayet[?]na cedevaṃ, na gamayedeveti | maivam, utkarṣasamāntarbhāvādityanye | pakṣadṛṣṭāntabhedasthitāvutkarṣasamapravṛttiḥ, atra tu na tatheti cenna, jātisādhyadharmāviśeṣopādāme'pi dharmiviśeṣasthiteraviyodhāt | tādātmyāpādanabhaṃvābhāvāttadasaṃbhava iti cenna | atādātmye sati tādātmyasyaivotkarṣaṇīyatvāt | arajate rajatatādātmyāropavat | dharmavikalpasya cātra tadatadrūpalakṣaṇatvāditi | tanna | viśeṣavirodhāpādanābhiprāyavaidhuryāt | tasmāt prāgupadarśitātratyodāharaṇānāmavyā- pakamidaṃ vyākhyānamityeva bādhakaṃ sādhīyaḥ | jātyantaralakṣaṇena teṣāmasaṃgrahāt | bhāṣyādīnāṃ prathamopadarśitavyākhyānānusāritvācca | atra doṣamūlatvapratipādanārthaṃ sūtram—

Linked texts (1)