Pramāṇa · Search · About · API

Nyayasutra 1.6

Anvīkṣānayatattvabodha 1.6

Language
Sanskrit

1.6.1

apratiṣedhārthakaṃṣaṇārthaścakāraḥ ! ihaivaṃ jātivādī praṣṭavyaḥ, kiṃ bhavān vāstavoṃ pakṣasapakṣaliṅgānāṃ sthitimāsthāya evaṃ pratyavatiṣṭhate, vyāvahārikoṃ kāmapi, na cet kimanena | svecchāprasūtakalpanāmātrasulabhatayā[']nādeyatvāt | siddhena cātideśādvarṇyasiddhasyeti nyāyāt | kutaścit siddha eva dṛṣṭānto'siddhañca sādhyamiti tayoḥ sthitiḥ | evaṃ sati dṛṣṭānte'pyasiddhārthatvādīnāmaṅgatvamicchato vyāghātaḥ | teṣāṃ yathoktasthitivirodhitvāt | na ca yadyat siddhivirodhe [dhi] tadeva tasyāṃ liṅgamiti sambhavati | tathā ca yasmin sati yanna bhavatyeva tatsiddhau tadaṅgamiti bruvataḥ kathaṃ na vyāghātaḥ | evaṃ sādhyasthitivirodhyeva siddhārthatvādi tadaṅgamiti bruvato'pi | sūtrārthastu sādhyātideśābhyupagamādṛṣṭāntasyopapattirabhyupagamo yataḥ, tato na pratiṣedhaḥ | yadvā dṛṣṭāntasyopapatteḥ sādhyasādhanavattvādināsiddheḥ, pakṣe sādhyasyātideśo jñāpanaṃ yato'taḥ pratiṣedho na yukta ityarthaḥ | tathā ca siddhasya varṇyatvāpādane, asiddhasya vāvarṇyatvāpādane, asiddhasya bhāvatvāpādane mānāntarasiddhasya tatprayogasādhyatvāpādane ca vyāghātaḥ |

1.6.2

kecit ṣaṇṇāmapi jātīnāmidaṃ pratyuttarasūtram, samuccayārthe cakāra [:] svarasāt | tathā hi utkarṣasame dṛṣṭāntasyopapattyā sādhyaṃ vyāpakamiti diśyate | na ca rūpādisattvaṃ tatheti nopasaṃhriyata ityarthaḥ | evamapakarṣasame dṛṣṭāntopapattau sādhyaṃ vyāpakamiti diśyate | na ca sahacaritamātravyāvṛttiḥ | sahacaritāntaravyāvṛtteḥ vyāpiketyarthaḥ | evaṃ vikalpasame'pi dṛṣṭāntasya vyāpyavyāpakatvenopapatteḥ prasiddheḥ sādhyasya vyāpakasyātideśaḥ sādhanam | kiñcicca kasyacidvyāpyaṃ, vyāpakaṃ, evaṃ kiñcit prati kiñcidvyabhicāri, na sarvaḥ sarvaṃ prati, anyathā tavāpi sa eva vyāghātaḥ ityanya ityāhuḥ | sādhyasamalakṣaṇajñānasya sambandhaviṣayatvena sambandhaviśeṣaṇakavyāptisamajñāna hetutvaṃ prāptijñānasya cāprāptibuddhāviti saṃgatyā prāptyaprāptivikalpopakramajātidvayaprakaraṇamārabhate | prakaraṇārthastu vyavasthatinirūpya jātilakṣaṇam | vyavasthitiśca siddhatvaṃ pūrvavannātiprasaṅgaḥ | dṛṣṭāntapadamajahatsvārthalakṣaṇayā siddhaparam | kāraṇaṃ kuptijñaptyo rjñāpakam | tadayamarthaḥ—kuptijñaptyorvyavasthitasya kāraṇaṃ jñāpakaṃ, tasyānapadeśādaniddeśāt pratyavasthānaṃ prasaṅgasamaḥ | nanvetat saduttarameva, asiddhayudbhāvakatvāt | na ca svavyāghātakatvaṃ viśeṣaṇaṃ, prasaṅgamātrāt, avyāghātakatvamuktakarṣasamādāvapīti tasyaitadviśeṣatvāpatteḥ | nāpyanavasthābhāsāsaṅgatvena[prasañjanatvena]viśeṣyaṃ, bījāṅkurādāvanavasthābhāsaprasañjane'pi jātyu ttaratvābhāvenātivyāpteḥ, sūtre'navasthāyā aśravaṇācca |

1.6.3

yadāhuḥ—labdharūpaṃ kvacit kiñcittādṛgeva niṣidhyate | vidhānamantareṇāto na niṣedhasya sambhavaḥ || iti | labdharūpatā copalabdhatvam | tataścābhāvapratiyogina upalabdhatvaṃ vācyam | na ca ghaṭamātraṃ pratiyogī, kintu ghaṭabhūtalavartamānasaṃsargaḥ, saṃsargābhāvatvāt | tasya copalabdhi rnāsmṛtiḥ [?] ananubhūtatvāt | nāpyanubhūtiḥ, asatkhyātyāpatteḥ | tathā[ca] bhūtale ghaṭasattvaprasaṅga ityākāreti | tanna, yathopadarśitaviparītaprasaṅgasamaparatayetat sūtrasya bhāvayitumaśakyatvāt | kva tarhyantarbhavati, prāptisamāyāmeva | tatra hi yadāi yadidamuttaram, prāpya vā'prāpya vetyasyāpi pratiṣedhyaṃ, prāpyāprāpya veti samāno doṣa iti | seyamāpātato'navasthādeśanābhāsāmukhena pakṣe, aprasiddhaviśeṣaṇaviśeṣyobhayatvena hetau, tadviśeṣaṇāprasiddhatvena' dṛṣṭānte sādhyasādhanobhayavikalatvena taddeśanābhāseyam | evamasādhakamidaṃ, vyabhicāritvādityādāvapīya pravataṃte | vyabhicāritvādāveva kiṃ mānam | na hyasiddho vyabhicārādi sādhakatve liṅgamityāśayādityāhuḥ | kṛtipakṣe svakāraṇaṃ vinā kāraṇasyāsattvāropa utthānabījam | jñaptipakṣe nāyaṃ varṇyasamaḥ sādhyasamo vā | sādhyadṛṣṭāntadharmavikalpahetukatvābhāvāt | anavasthāprasañjanābhāvācca nāyametāviti | pratyavasthānācca pratidṛṣṭāntena pratidṛṣṭāntasamaḥ |

1.6.4

yadyapi pratyavasthānaṃ vacanaṃ jātirapyuttararūpā tadeveti pañcamyānanvayāt prathamāntameva taducitam, athavā sāmānyalakṣaṇasthitaṃ pratya[va]sthānapadamanuvartya tatsāmānādhikaraṇyenānvayo vācyaḥ, tathāpi pratidṛṣṭāntena a [sva] viṣayādyupalakṣaṇe niyatapratīpamavasthānaṃ tathā, jñānādikam, tathā ca pratidṛṣṭāntena tajjñānena yat pratidṛṣṭāntābhidhānaṃ tat pratyavasthānaṃ pratīpasthāpakatvāt | tasmāt pratisādhananiṣedharūpaḥ pratidṛṣṭāntasamaḥ pratyavasthānamiti vibhaktivipariṇāmānvayaḥ | pratiṣedhapadādhyāhārāt vibhaktivipariṇāmasya nyāyyatvāditi cenna, prakaraṇādupasthite pratiṣedhe [dhyā] hārābhāvāt | tvayāpi cāvaśyaṃ tadupasthitervaktavyatvāt | anyathā pratidṛṣṭāntasamaḥ pratiṣedha iti kathamanvayaḥ syāt | vipariṇāmānuṣaṅgayostvanuṣaṅga eva jyāyān | upasthitā[nu]yogāt | lyablope pañcamītyanye | tena pratidṛṣṭāntamātramālambya bāghapratirodhānyatarābhidhānaṃ pratidṛṣṭāntasamaḥ | pratidharmasamaprakaraṇasamābhyāmasya bhedaḥ, kevalapratidṛṣṭāntabalavṛttitvāt | bhāṣye [5|

1.6.5

yadvā heturbahirvyāptibalena sādhako, antarvyāptibalena vā ? nādyaḥ, tathā sati pakṣadharmasya vyabhicāraśaṅkākrāntatvena sādhakatvāyogāt | nāntyaḥ, vyāptigrahaṇakāle vyavahitāvabhāsāyogat | avabhāse vā'numānavaiyarthyāt | tathā pakṣāsaṃbaddhasyāgamakatveti prasaṅgaḥ | saṃbandhasya ca saṃyogādirūpatayā mithovyabhicāraḥ | tathā vipakṣādavyāvṛtto heturanaikāntikaḥ | vyāvṛttaśce [t] kā'sau vyāvṛttiḥ, itaretarābhāvasya svapakṣe'pi sattvāt | prāgabhāvapradhvaṃsayorvyabhicāra eva paryavasānāt | atyantābhāve ca vājiviṣāṇāviśeṣaprasaṅgaḥ | tathā'vyāptasyāgamakatve'tiprasaṅgaḥ | vyāptiśca tādātmyatadutpattisvābhāvikatvānaupādhikatvanirūpaṇāśakyatayā durnirūpetyabhimāno bījamatra | yadvā dṛṣṭāntasya sādhakatve hetusambandho na prayojakaḥ | vyatirekadṛṣṭānte vyabhicārādityabhimānaḥ | evañca pravartate—yadi ghaṭadṛṣṭāntabalenānityaḥ śabdo, athākāśadṛṣṭāntabalena nityaḥ kiṃ na syāditi pratirodhapakṣe | bādhapakṣe tu ghaṭadṛṣṭāntabalena nānityaḥ śabdaḥ, ākāśadṛṣṭāntabalena nityasyaiva siddheriti | tasya hetorapradhānatvenānaṅgatābhimānoddhāram | dūṣyo dṛṣṭāntaḥ na hetuḥ | tasyāsa [na] ṅgatvābhimānāt | bādhapratirodhāvāropyau | tadābhāsāceyam | prasaṅgasamadoṣacarcā sūtram—

Linked texts (1)