Commentary on the Nyāyasūtra 1.41
Nyāyabhāṣya (complete text) 1.41
- Language
- Sanskrit
1.41
||bhāṣyam||
etasmiśca tarkaviṣaye---
vimṛśya pakṣapratipakṣābhyāmarthāvadhāraṇa nirṇayaḥ ||
1.41.p1
sthāpanā sādhanam, pratiṣedha upālambhaḥ| tau sādhanopālambhau pakṣapratipakṣāśrayau vyatiṣaktāvanubandhena pravarttamānau pakṣapratipakṣāvityucyete| tayoranyatarasya nivṛttiḥ ekatarasyāvasthānamavarjanīyamavaśyambhāvitvāt| yasyāvasthānaṃ tasyārthāvadhāraṇaṃ nirṇayaḥ||
1.41.p2
nedaṃ pakṣapratipakṣābhyāmarthāvadhāraṇaṃ sambhavatīti eko hi pratijñātamarthaṃ taṃ hetutaḥ sthāpayati pratiṣiddhaṃ coddharati dvitīyasya| dvitīyena sthāpanāhetuśca pratiṣidhyate tasyaiva pratiṣedhahetuścoddhriyate| sa nivarttate| tasya nivṛttau yo'vatiṣṭhate tenārthāvadhāraṇaṃ nirṇayaḥ||
1.41.p3
ubhābhyāmevārthāvadhāraṇamityāha| kayā yuktyā? ekasya saṃbhavo dvitīyasyāsambhavaḥ| tāvetau sambhavāsambhavau vimarśaṃ saha nivarttayata ubhayasambhave| ubhayāsambhave tvanivṛtto nimarśa iti| vimṛśyeti vimarśaṃ kṛtvā| so'yaṃ vimarśaḥ pakṣapratipakṣāvavadyotya nyāyaṃ pravartayatītyupādīyata iti| etacca viruddhayorekadharmisthayorbodhavyam| yatra tu dharmisāmānyagatau viruddhau dharmau hetutaḥ sambhavataḥ tatra samuccayaḥ, hetuto'rthasya tathābhāvopapatteḥ| yathā kriyāvad dravyamiti lakṣaṇavacane yasya dravyasya kriyāyogo hetutaḥ saṃbhavati tat kriyāvat, yasya na saṃbhavati tadakriyamiti| ekadharmisthāyośca viruddhayoḥ dharmayorayugapadbhāvavinoḥ kālavikalpaḥ, yathā tadeva dravyaṃ kriyāyuktaṃ kriyāvat, anutpannoparatakriyaṃ punarakriyamiti||