Pramāṇa · Search · About · API

Commentary on the Nyāyasūtra 11.12

Nyāyabhāṣya (complete text) 11.12

Language
Sanskrit

11.12

parārthānumāne virodhamuktvā svārthānumāne'pyāha---nāpi lakṣyalakṣaṇatve iti| lakṣyasya pakṣarūpatayā sādhyatvāt, lakṣaṇasya ca liṅgarūpatayā siddhatvādityarthaḥ| tathāpi kathamebhya eva padebhyo vivakṣitobhayalābha ityata āha---atra ceti| kvacit kvacit sāmānyaviśeṣa iti| jātirūpe sādharmyarūpe cetyarthaḥ| tena śrotrapadamapyavayavārthaṃ nimittīkṛtya nabhaso viśiṣṭādṛṣṭopagṛhītakarṇaśaṣkulyavacchinnatve vartata iti| tarhi yoga evāstvityata āha---avayavārthayoge'pīti| tathāpyubhayābhidhāyakatvāviśeṣe kathaṃ lakṣya--lakṣaṇapadavyavasthetyata āha---tathā ceti| nanu kevalenāvayavārthena lakṣaṇe ativyāptiḥ, ghrāṇatvādisahitena tu itaretarāśrayatvamityata āha---na ceti| sāmānyalakṣaṇayuktasyeti| yāvatā vyabhicāro nivartate tāvadupalakṣaṇaparam, na tu samuccitaṃ padaṃ nirūcyate tvakpadaṃ tvanavayavaṃ vṛddhikṣayavaddravyasahajāvaraṇamātre vartata ityabhiprāyavatā bhāṣyakṛtā lakṣaṇaṃ tadbījaṃ ca darśitam| tathāpi na prakṛtasiddhiḥ| na hyevamapi lakṣya-lakṣaṇavyavasthā sidhyatītyata āha---nirvacanagrahaṇeneti| kriyātvāditi kāryatvād ityarthaḥ| saṃyogādhāratvāditi grāhyasya mṛgamadādigandhasya tatrāsamavāyāt mṛgamadādīnāṃ svāvayavasamavāyena samavetasamavāyābhāvāt| svātantryeṇa grahe viśeṣaṇatvābhāvat aprāptasya cāgrahaṇāt| itarasannikarṣatrayasya saṃyogagarbhatvāt saṃyogaḥ siddha evetyupakramaḥ| atha ko niyamārthaḥ? kiṃ yajjātīyaṃ yadindriyaṃ tattajjātīyasyaiva guṇaviśeṣaṃ gṛhṇāti? atha yajjātīyaṃ yadindriyaṃ tajjātīyasya tenaiva guṇaviśeṣo gṛhyate ityata āha---na caivamiti| yadyapi prathamamapyavadhāraṇaṃ ghrāṇaśravasoḥ saṃbhavati, tathāpi rasanādiṣu vyabhicārāt tadupekṣyottaraṃ grahītavyamityarthaḥ|
tathāpi bhūtebhya iti sūtrapadasya kiṃ tātparyam ityata āha---anena khalviti| yadyapi viśeṣasiddhireva śeṣaṃ niṣedhati, tathāpi viparyaye bādhakaṃ vaktavyamityata āha---nirākaraṇahetumāheti| na tvekaprakṛtikatvamāha sāṃkhyo na tvekasvābhāvyamindriyāṇāmityata āha---śliṣṭaṃ padamiti| ekaḥ pākyaḥ| sarvasādhāraṇa iti śeṣaḥ| evamuttaratrāpi| stokabhṛyasvaniḥśeṣatvena iti, prārabdhapākāpekṣayā| tathā ca lakṣyahāniriti---na hyasti saṃbhavo nirhetuko vyavahāra iti bhāvaḥ ||