Commentary on the Nyāyasūtra 11.20-2
Nyāyabhāṣya (complete text) 11.20-2
- Language
- Sanskrit
11.20-2
atra ca sūtre padadvayamatiriktam| tatra prathamopayogamāha---atra ceti| yadyapi svarūpato'pi pravṛtteḥ kāryabhūtau dharmādharmau prati doṣāṇāmatiśayenopayogo, vakṣyati ca, doṣatuṣāvanaddhā hi karmataṇḍulā ityādi, tathāpi pravṛttiphale doṣāṇāmupayogo darśanīyaḥ sūtre prakṛtatvāt| na ca dharmādharmayoḥ phalavyavahāraḥ| tato vyāpāradvāramupādāyopayogamāha---api tviti| tadeva dvāraṃ sphorayati---doṣasalileti| ato dharmādharmaśrutyā na lakṣaṇābhramaḥ kartavyaḥ| svarūpatastu pravṛtti prati doṣāṇāṃ sahakāritvaṃ sūtrakāra eva caturthe vakṣyatīti| tat kiṃ nirdoṣasya sukhaduḥkhe na sta ityupāttakarmapracayasya tādavasthyamadattaphalasyaiva vā vināśa ityata āha---na cāstīti| na brūmo nirdoṣasya upabhoga eva nāsti| api tu yādṛśaḥ saṃsārahetustādṛśo nāsti| doṣāntarajanako hi tādṛśa ityarthaḥ| arthapadasyopayomāha---sūtra iti ||
11.20-2.p1
||pariśuddhiḥ||
11.20-2.p2
mukhyaṃ duḥkhamadhikṛtya saṅgatiruktā| gauṇābhiprāyeṇāha---nānukta iti||
11.20-2.p3
nanu lakṣaṇaśabdo yadi svarūpavacanaḥ syāt, gauṇaduḥkhāvyāptiḥ syāt āvṛttau vākyabhedaḥ| tata ekavākyatvaṃ rocayannayamāha---atra ceti| evaṃ cāsiddhiḥ| tāṃ pariharati---saiva hīti| mukhyā svarūpato, gauṇī vidheyaduḥkhopādhinibandhanā| na caivamitaretarāśrayaprasaṅgaḥ| duḥkhatayā tadviṣayatvaṃ tathātve ca duḥkhatvamiti lokasuprasiddhena bādhanābuddhiviṣayatvena heyatāyāḥ prasādhanāt| yo hi duḥkhaṃ taddhetuṃ vā śarīrādi tadanuṣaktaṃ vā sukhaṃ jānāno'pi sukhatṛṣṇāpariplutamatirna hātumicchati, taṃ pratyucyate śarīrādiduḥkhāntaṃ duḥkhaṃ heyamityarthaḥ, bādhanālakṣaṇatvāt, yattu na heyaṃ na tadevam, yathātmasvarūpāpavargāviti| vaśī jitāvidyaḥ| yadyapi rāgābhāvo vairāgyaṃ tathāpi suṣuptyādau tasya bhāve mokṣānupayuktatayā ātyantiko vivakṣitaḥ| sa ca kāraṇayogyatānivṛttyā sidhyati| tataḥ saiva darśitā| upanateṣvapi viṣayeṣvaudāsīnyaṃ kiṃ tadupekṣābuddhiḥ prabalatattvasākṣātkārasamunmūlitaniravaśeṣamavidyāsaṃskāre heyopādeyapakṣavyavacchedavatī buddhirityarthaḥ| śarīrādiṣu uktaḥ uktarūpa eva grāhya ityarthaḥ| nanvabhāvaphalatvaṃ dharmasya duḥkhābhāvasukhavādino nāniṣṭam| nāpīdamadṛṣṭamityata āha---yadyapīti| yathā ca kālotkarṣaḥ sukhasyāgamikaḥ, tathā svarūpotkarṣo'pyānubhavika āgamikaśceti draṣṭavyam| na cāndhakāravat pratiyogyutkarṣādutkarṣopapattiriti vācyam| dharmaphalaṃ hi duḥkhābhāvo bhavan pradhvaṃso vaktavyaḥ, prāgabhāvāderasādhyatvāt| tasya ca kālenānavaccheda eva| na ca tajjātīyāvadhisadbhāvaniyamo'ndhakāravadeva| na hi brahmalokopabhogānantaramevāvaśyaṃ duḥkhena bhavitavyamityasti niyāmakam| yathā ca viśiṣṭaśālisūpādinā kulmāṣapiṇḍikayā codarapūraṇe kṛte duḥkhanivṛttistulyā, tathendrabrāhmapadayorapīti na kaścit svarūpato viśeṣaḥ syāt, api ca svargārthī yāgādikaṃ kṛtvā kadācillabdhavṛtteradharmānnarakaduḥkhamanubhūya svargamanubhavati| kadācit tu manuṣyadehapātānantarameva ityaniyamaḥ| so'yaṃ na syāt, duḥkhapradhvaṃsaphalatvād dharmasya| na cānutpannasya pradhvaṃsaḥ tasmād dharmaṃ caritvā avaśyamakāmayamāno'pi prathamatastāvannarakādiduḥkhamanubhavet| tatastadabhāvamiti kṛtaṃ dharmeṇa,