Pramāṇa · Search · About · API

Commentary on the Nyāyasūtra 11.20-2.p3

Nyāyabhāṣya (complete text) 11.20-2.p3

Language
Sanskrit

11.20-2.p3

nanu lakṣaṇaśabdo yadi svarūpavacanaḥ syāt, gauṇaduḥkhāvyāptiḥ syāt āvṛttau vākyabhedaḥ| tata ekavākyatvaṃ rocayannayamāha---atra ceti| evaṃ cāsiddhiḥ| tāṃ pariharati---saiva hīti| mukhyā svarūpato, gauṇī vidheyaduḥkhopādhinibandhanā| na caivamitaretarāśrayaprasaṅgaḥ| duḥkhatayā tadviṣayatvaṃ tathātve ca duḥkhatvamiti lokasuprasiddhena bādhanābuddhiviṣayatvena heyatāyāḥ prasādhanāt| yo hi duḥkhaṃ taddhetuṃ vā śarīrādi tadanuṣaktaṃ vā sukhaṃ jānāno'pi sukhatṛṣṇāpariplutamatirna hātumicchati, taṃ pratyucyate śarīrādiduḥkhāntaṃ duḥkhaṃ heyamityarthaḥ, bādhanālakṣaṇatvāt, yattu na heyaṃ na tadevam, yathātmasvarūpāpavargāviti| vaśī jitāvidyaḥ| yadyapi rāgābhāvo vairāgyaṃ tathāpi suṣuptyādau tasya bhāve mokṣānupayuktatayā ātyantiko vivakṣitaḥ| sa ca kāraṇayogyatānivṛttyā sidhyati| tataḥ saiva darśitā| upanateṣvapi viṣayeṣvaudāsīnyaṃ kiṃ tadupekṣābuddhiḥ prabalatattvasākṣātkārasamunmūlitaniravaśeṣamavidyāsaṃskāre heyopādeyapakṣavyavacchedavatī buddhirityarthaḥ| śarīrādiṣu uktaḥ uktarūpa eva grāhya ityarthaḥ| nanvabhāvaphalatvaṃ dharmasya duḥkhābhāvasukhavādino nāniṣṭam| nāpīdamadṛṣṭamityata āha---yadyapīti| yathā ca kālotkarṣaḥ sukhasyāgamikaḥ, tathā svarūpotkarṣo'pyānubhavika āgamikaśceti draṣṭavyam| na cāndhakāravat pratiyogyutkarṣādutkarṣopapattiriti vācyam| dharmaphalaṃ hi duḥkhābhāvo bhavan pradhvaṃso vaktavyaḥ, prāgabhāvāderasādhyatvāt| tasya ca kālenānavaccheda eva| na ca tajjātīyāvadhisadbhāvaniyamo'ndhakāravadeva| na hi brahmalokopabhogānantaramevāvaśyaṃ duḥkhena bhavitavyamityasti niyāmakam| yathā ca viśiṣṭaśālisūpādinā kulmāṣapiṇḍikayā codarapūraṇe kṛte duḥkhanivṛttistulyā, tathendrabrāhmapadayorapīti na kaścit svarūpato viśeṣaḥ syāt, api ca svargārthī yāgādikaṃ kṛtvā kadācillabdhavṛtteradharmānnarakaduḥkhamanubhūya svargamanubhavati| kadācit tu manuṣyadehapātānantarameva ityaniyamaḥ| so'yaṃ na syāt, duḥkhapradhvaṃsaphalatvād dharmasya| na cānutpannasya pradhvaṃsaḥ tasmād dharmaṃ caritvā avaśyamakāmayamāno'pi prathamatastāvannarakādiduḥkhamanubhavet| tatastadabhāvamiti kṛtaṃ dharmeṇa,