Pramāṇa · Search · About · API

Commentary on the Nyāyasūtra 11.30-2.p1

Nyāyabhāṣya (complete text) 11.30-2.p1

Language
Sanskrit

11.30-2.p1

etacca bhūṣaṇaprabhṛtayo dvidhā vyācakṣate| yasyārthasya sarvajñatvāderviśeṣasya siddhau kṣityādeḥ sakartṛkatvasya pratikriyamāṇasya siddhiḥ sa sarvajñatvādirviśeṣo'dhikaraṇasiddhāntaḥ| atha vā yasya sakartṛkatvādeḥ siddhāvantarbhūtā anye'bhiprāyaprakāntāḥ sarvajñatvādayo'pi viśeṣāḥ sidhyanti so'dhikaraṇasiddhānta iti| tadatra pakṣadvaye'pi phalato na kaścid viśeṣa iti manvānaḥ śliṣṭaṃ bhāṣyaṃ vyācaṣṭe, sādhyasya vā hetārveti| prathamapakṣe sādhyaviśeṣasya hetuviśeṣasya vetyarthaḥ| dvitīye tu sugamam| yatsiddhāvityatra nimittaviṣayabhāvapratibhāsanād vyākhyātṛvipratipatteśca saptamyarthe sandehaḥ, tamapākaroti---viṣayasaptamīti| upapattimāha---dvayoriti| idānīmekaṃ vyākhyānamupādāya sphuṭabhāṣyānusāreṇa tāvadāha---teneti| nanu ca pakṣo vā heturvā kaṇṭhata eva niyatatantrābhyupagamāt pratitantrasiddhāntānna bhidyata ityata āha---anena rūpeṇeti| yadyapi svarūpato'sya vācanika evābhyupagamaḥ, tathāpyanene rūpeṇabhiprāyika evetyatastato bhidyata ityarthaḥ| udāharati---pakṣastāvaditi| nanu pratītameva kartṛmattvaṃ kṣityāderaparyavasyat sarvajñatvādiviśeṣamākṣipati| tato na vyākhyātaviṣayasaptamyudāhaṇamidamityata āha---atreti| nanvetadantarbhāvamantareṇa kimupalabdhimatpūrvakatvameva pratyetuṃ na śakyata ityata āha---nānyatheti| na hi yathā tārṇapārṇatvādisaṃdehe'pi vahniniścayasaṃbhavaḥ, tathā paramāṇvādyadṛṣṭāntābhijñānābhijñatvasaṃdehe tatprayoktṛtvaviniścayasaṃbhavaḥ, jñānacikīrṣaikaviṣayaprayatnavattvameva hi prayoktṛtvaṃ kartṛtvamiti vocyate| tacca jñānaṃ dvyaṇukādyadṛṣṭaparyantapakṣīkaraṇe yadi sarvaviṣayaṃ na sidhyet, na sidhyedeveti| tasmād yathā gaṅgāyāṃ ghoṣa ityatra tīralakṣaṇāmantareṇa gaṅgāpadārtho na ghoṣapadārthamanveti yathā sakartṛkapadārtho'pi