Pramāṇa · Search · About · API

Commentary on the Nyāyasūtra 11.33.p2

Nyāyabhāṣya (complete text) 11.33.p2

Language
Sanskrit

11.33.p2

iha pratijñārthaḥ sarvathaiva kathāsu nopayujyate, arthopalabdhyā yukto'pyanyathaiva labdhaḥ? ādye vipratipattimapi na vibhāvayet| avibhāvayaṃśca tāṃ kathamiva prativadet? aprativadataśca vacanaṃ kathaṃ kathāśarīratāmiyāt? tathā ca kathakaḥ kathaṃ nigṛhyeta, nigṛhnīyād veti na saṃpratītirnaca vijayo gardabhīkṣīramathanavadanarthakaḥ prayāsaḥ| nāpi dvitīyaḥ, sa hi vivādād vā avayavāntarād vā? vivādādapi vyavahitād vā, avayavāntaraikavākyatāpannād vā? avayavāntarādapi sākṣād vā, ākṣepato veti? na tāvadādyaḥ, āsatteḥ abhāvādekavākyatvānāpatteḥ| āpattau vā āntarālikāsādhanāṅgavacanena nigṛhyeta| anigrahe vā paraḥ paryanuyojyopekṣaṇamāsādayet| dvitīye tvavivāda eva| vayamapi hi parābhyupetapakṣaviparītāṃ koṭimupanīya tatsiddhaye'vayavāntaramabhidadhyāditi brūmaḥ| na hyevaṃbhūtakoṭyupadarśanavyatirekeṇa pratijñāyāḥ śṛṅgamasti| nāpi tṛtīyaḥ, na hi hetvādibhiḥ caturbhiḥ pratijñārtho'bhidhīyata iti vakṣyāmaḥ| nāpi caturthaḥ, sa hyapekṣākāle vā, anyadā veti| tatra prathamamurarīkatyāha---tathāhīti| yad bubhutsante yadeti śeṣaḥ| pratipannavivādaviṣayā hi tannirṇayaheluṃ sādhanamanububhutsāmahe| na tu tannirṇayahetubhūtasādhanāvabodhavanato vivādaviṣayaṃ nirṇayasya nirṇeyarūpamantareṇa nirūpayitumaśakyatvāt| tadanirūpaṇe tatsādhanasyāpi tathātvenāśakyanirūpaṇatvāt| anirūpitasya caiṣitumaśakyatvāt| tathā ca tasyaiva prathamābhidhāne prāpte'nyasyābhidhānānavakāśāt ākṣepasyāpi kuto'vakāśa iti? nanvapekṣitānabhidhāne'pyapekṣitaṃ kurvāṇaḥ kathamavavadheyavacano nāmetyata āha---yathā ceti| yatrāpekṣitamanyathāpi śakyasaṃpādanam, tatrāpi tadanabhidhāne viparītabuddhiḥ kimaṅgaḥ yatra vacanenaivāpekṣitasiddhirityarthaḥ anyadeti pakṣamupasthāpayati| yat kṛtakamityādi| dūṣayanti---na parasparāśrayaprasaṅgāditi| yo hi yena yat sādhayitum udyataḥ sa tatsāmagrīmapratikūlayanneva tathā kartumarhati| yathākālamapekṣitāmidhānaṃ ca vākyasāmagrī, tadanādare tūdāharaṇīyodāharaṇakramaniyamamapi nādriyeta, pratipādyāpekṣāniyamānurodhena tatra tatheti cet? tadihāpi samānam| tathā ca tatkālātikrameṇākṣepo'pi nopayogī, śiromuṇḍanāntaraṃ nakṣatraparīkṣāvat| upayogo vā parasparāśrayaprasaṅgaḥ ayakṣārādhanasādhyadhanena yakṣārādhanavadityarthaḥ| katha tarhi,