Commentary on the Nyāyasūtra 11.36
Nyāyabhāṣya (complete text) 11.36
- Language
- Sanskrit
11.36
sādhyasādharmyāttaddharmabhāvī dṛṣṭānta udāharaṇam ||
11.36.p1
||pariśuddhiḥ||
11.36.p2
prayoge kiṃ sautra eva kramo grāhyaḥ, kramāntaraṃ veti sandehamudāharaṇasya prayojanaṃ darśayan nivārayati---hetāviti| yato nāvyāpto nāpratītavyāptiko hetubhāve vyavatiṣṭhate sādhyasiddhāvekāgrībhavati, ato vyāpterbubhūtsitatvāt saiva pratipādayituṃ yujyata iti śeṣaḥ| tathāpyudāharaṇasya ko'vasara ityata āha---na ceti||
11.36.p3
pratītasāmarthyaṃ hi sādhanaṃ sādhye upanayanti| na tūpanīya paścāt sāmarthyaṃ jijñāsanta iti sarvalokasiddhamiti saṃgatisaṃkṣepaḥ| tathāpi sāmānyalakṣaṇavibhāgau vinā nāvasaro viśeṣalakṣaṇasyetyata āha---sūtramitīti| nanūdāharaṇopalakṣaṇamaprakṛtamapi kasmādupādīyate? kasmācca vibhyatā lakṣaṇaṃ prakṛtamapahīyata
11.36.p4
ityata āha---dṛṣṭānta iti| prakṛtalakṣaṇasiddhyarthamevopalakṣaṇābhidhānamiti nobhayadoṣa ityarthaḥ| anenetyādinā vyavacchedyasamānāsamānajātīyapradarśanaṃ sūcitasāmānyalakṣaṇābhiprāyam| tacca dṛṣṭāntavacanam udāharaṇamiti draṣṭavyam| viśeṣalakṣaṇapakṣe tūdāharaṇaviśeṣo lakṣyaḥ| udāharaṇaṃ sapakṣodāharaṇamityarthaḥ| śeṣaṃ lakṣaṇam| tena hi samānajātīyād vipakṣodāharaṇād vijātīyācca pratijñāderidaṃ vyavacchidyata iti boddhavyam| viśeṣalakṣaṇaṃ ca śrautam| tadvyākhyānabhāṣyamanūdya vyācaṣṭe---sādhyeneti| tena tādṛśena dṛṣṭāntena sādhanadharmaprayuktasādhyadharmavatā upalakṣitaṃ viṣayatayā tadviṣayaṃ vacanamudāharaṇaṃ sapakṣodāharaṇamityarthaḥ||
11.36.p5
yasmādityādivārttikaṃ yadyapi ke'pi nānumanyante, tathāpi vākyaśeṣabhūtenāpyanena bhavitavyamiti manyamānaḥ tadantarbhāvyaiva śaṅkāmutthāpayati---yasmāditi| iyaṃ cāśaṅkā tairāgāmivāvārttikaṃ dṛṣṭvā sādhyenaivetyavadhāraṇākṣepiketi buddham| tacca mandaprayojanam, hetulakṣaṇarītimatidiśataiva tatprayojanasya darśitaprāyatvāt| mā bhūccāvadhāraṇasamarthane'pi taddharmabhāvigrahaṇānarthakyaśaṅkāśeṣasthitiriti matvā vyācaṣṭe---avadhāraṇeti| tathāpi śaṅkānurūpaṃ nottaramityata āha---śiṣyopādhyāyeti| ayamarthaḥ| sādhyenaiva